Monitoring w IPR – łubin

6.2.2. Metody monitorowania sprawców chorób w uprawie łubinu W nasileniu występowania oraz terminie pojawu chorób znaczną rolę odgrywają warunki pogodowe, zwłaszcza warunki wilgotnościowe oraz ilość i rozkład opadów w czasie wegetacji, temperatura oraz nasłonecznienie. W integrowanej produkcji wskazana jest znajomość źródeł infekcji oraz warunków, które sprzyjają występowaniu chorób. Dzięki temu można z dużą dokładnością określić z jaką chorobą jest problem i wyznaczyć jej nasilenie występowania w celu zastosowania ewentualnego progu szkodliwości. Obecnie nie ma wyznaczonych progów szkodliwości dla chorób występujących w łubinie, dlatego zaleca się użycie fungicydów zgodnie z zapisami w etykietach. W tabeli 11. zostały przedstawione informacje, które ułatwią rozpoznanie obecnych w czasie wegetacji chorób łubinu. Wiadomości te powinny służyć do precyzyjnego określenia terminu zwalczania w przypadku potrzeby stosowania metody chemicznej. Tabela 11. Najważniejsze źródła infekcji chorób oraz sprzyjające warunki dla rozwoju ich sprawców Sprzyjające warunki dla rozwoju wilgotność gleby Choroba Źródła infekcji temperatura i powietrza nasiona pochodzące wysoka wilgotność z porażonych strąków, resztki powietrza (powyżej Antraknoza łubinu 20–25°C pożniwne, zarodniki konidialne 80%), duża ilość z powietrza opadów, wilgotna gleba porażone nasiona, resztki duża ilość opadów, Brunatna plamistość porażonych roślin w glebie, temperatura wysoka wilgotność liści łubinu łubin wieloletni, zarodniki poniżej 15°C względna powietrza konidialne z powietrza Brunatna plamistość niska wilgotność gleby, łodyg łubinu (zgorzel resztki pożniwne powyżej okresowa susza pędów łubinu) 20°C Czarna zgnilizna niska wilgotność gleby, resztki pożniwne powyżej korzeni okresowa susza 20°C ze względu na kilku 5–25°C sprawców choroby resztki pożniwne, zarodniki Fuzaryjna zgorzel (szeroki zróżnicowane warunki konidialne, grzybnia w glebie, łubinu przedział glebowe, gleba porażone nasiona temperatur) z deficytem wody lub wilgotna Mączniak prawdziwy powietrze z zarodnikami, motylkowatych 17–25°C niska wilgotność samosiewy (bobowatych) wysoka (szczególnie Mączniak rzekomy nasiona, resztki pożniwne, 10–20°C w początkowych samosiewy fazach wzrostu) zarodniki (urediniospory duża wilgotność Rdza łubinu w powietrzu), resztki 15–23°C powietrza porażonych roślin wilgotne resztki porażonych roślin Szara plamistość liści i ciepłe lato, w glebie, nasiona, zarodniki łubinu (opadzina liści 20–25°C obfite deszcze, konidialne wytworzone na łubinu) (optimum okresowe susze koniczynie lub lucernie 22–24°C) wilgotne deszczowa pogoda nasiona, gleba, resztki Szara pleśń i ciepłe lato, i uszkodzenia roślin (np. pożniwne, samosiewy, chwasty 20–25°C gradobicie) wysoka nasiona, Więdnięcie fuzaryjne temperatura wysoka wilgotność grzybnia w glebie, resztki łubinu (optimum powietrza i gleby pożniwne 28°C) Zgnilizna korzeni resztki pożniwne, przetrwalniki niska wilgotność 20–25°C łubinu w glebie powietrza i gleby przetrwalniki w glebie, przetrwalniki wysoka wilgotność Zgnilizna twardzikowa 15–25°C zanieczyszczające materiał powietrza i gleby siewny resztki pożniwne, grzybnia niższe wysoka wilgotność Zgorzel siewek w glebie, nasiona temperatury gleby Źródło: Kryczyński i Weber (2011); Korbas i wsp. (2015) Aby skutecznie zapobiegać występowaniu chorób ważne jest ich prawidłowe rozpoznanie. W tabeli 12. opisane zostały charakterystyczne objawy najważniejszych powodowanych przez patogeny chorób występujących w uprawie łubinu. Grzyby chorobotwórcze pojawiać się mogą na wszystkich częściach łubinu i występują od fazy kiełkowania, gdy korzeń zarodkowy wyrasta z nasion (BBCH 05) do końca formowania się strąków (BBCH 79), a nawet do fazy dojrzewania nasion (BBCH 85) – 50% dojrzałych strąków. W zależności od choroby objawy występują na różnych częściach (organach) łubinu (tab. 13). Tabela 12. Cechy diagnostyczne najważniejszych chorób łubinu Choroba Cechy diagnostyczne Antraknoza objawy porażenia mogą występować na wszystkich nadziemnych częściach łubinu roślin; sprawca choroby najpierw zakaża młode organy kiełkujących nasion; wczesna infekcja może powodować przedwschodową i powschodową zgorzel siewek; choroba występująca na starszych roślinach jest następstwem infekcji wtórnej powodowanej przez zarodniki konidialne grzyba, które z wiatrem i deszczem mogą rozprzestrzeniać się na znaczne odległości; najbardziej charakterystycznym objawem choroby jest więdnięcie wierzchołków pędów porażonych roślin oraz pastorałowate skręcanie się łodyg, co jest wynikiem zamierania tkanek; w jednym lub kilku miejscach na łodydze widoczne są małe plamy o brązowołososiowej barwie; na polu obserwuje się charakterystyczne gniazda zahamowanych we wzroście porażonych roślin; jeśli infekcja wystąpiła później np. w fazie zawiązywania lub wykształcania strąków, objawy choroby widoczne są również na strąkach; są to okrągłe, łososiowe plamy z brunatną obwódką i licznymi zarodnikami konidialnymi; w warunkach atmosferycznych sprzyjających rozwojowi choroby grzyb przerasta tkanki strąka i zakaża nasiona; silne porażenie nasion prowadzi do ich zdrobnienia, zniekształcenia i przebarwienia; przy silnym porażeniu strąki pozbawione są nasion Brunatna na łubinie białym objawy choroby występują na liściach i łodygach w postaci plamistość liści nieregularnych, brunatnych plam; najwięcej plam znajduje się przy brzegach liści, łubinu ich średnica wynosi ok. 1 cm; silnie porażone listki więdną i opadają; objawy choroby na strąkach są w postaci dużych, często zlewających się ze sobą plam o barwie brunatnej, niekiedy zagłębione i pokryte czarnym, aksamitnym nalotem; nasiona w strąkach są źle rozwinięte, pomarszczone i pokryte brunatnymi plamami; plamy na liściach łubinu wąskolistnego mają barwę brunatnofioletową i średnicę zbliżoną do szerokości liścia; porażone liście brunatnieją i zasychają Brunatna pierwsze objawy w postaci białawych plamek o średnicy 0,5 mm, które po kilku plamistość łodyg dniach się powiększają do średnicy ok. 3-4 mm, występują na dolnych częściach łubinu (zgorzel łodyg; na łodygach młodych plamy się lekko zagłębiają; w miarę rozwoju pędów łubinu) choroby plamy się wydłużają i często osiągają więcej niż połowę długości łodygi i obejmują większą część jej obwodu; w środku plam powstają szare lub ciemnobrunatne wzniesienia o średnicy ok. 0,3-2 mm, które stanowią stromatyczne twory grzyba zawierające piknidia z zarodnikami konidialnymi; następnie grzyb przerasta do tkanek przewodzących w wyniku czego następuje więdnięcie, zamieranie i zasychanie roślin; najszybciej zamierają młode rośliny, które zostały porażone przed kwitnieniem; w przypadku porażenia roślin starszych następuje zniżka plonu Czarna zgnilizna nekrozy na korzeniach o barwie brunatnoczarnej, przy silnym porażeniu cały korzeni system korzeniowy ulega poczernieniu a łodyga podliścieniowa na całym obwodzie łodygi ma barwę czarną, rośliny więdną i zamierają Fuzaryjna porażona łodyga brunatnieje i gnije, po wyrwaniu rośliny korzenie zostają zgorzel łubinu w glebie, w dolnej części łodygi występuje przy wysokiej wilgotności różowy nalot grzybni i zarodników konidialnych Mączniak białe, puszyste, owalne skupiska grzyba na liściach na górnej stronie liści oraz prawdziwy czasami na łodygach motylkowatych Mączniak na liściach i liścieniach występują jasnozielone (mozaikowate) przebarwienia, na rzekomy dolnej stronie porażonych części roślin obserwuje się luźne struktury sprawcy choroby Rdza łubinu w lecie na dolnej stronie liści łubinu, na okrągłych brunatnych plamach rozwijają się pojedynczo lub w grupach brunatne, pylące skupienia zarodników, nieco później również na dolnej stronie liści wytwarzane są ciemnobrunatne skupienia zarodników; silniejsze wystąpienia rdzy prowadzi do przedwczesnego zamierania, zasychania i opadania liści Szara plamistość porażeniu ulegają liście i strąki, niekiedy łodygi, w pewnym stopniu nasiona oraz liści łubinu wyrastające z nich siewki; objawy na liściach pojawiają się w lipcu, począwszy od (opadzina liści dolnych liści pojawiają się plamy o średnicy 2-6 mm, okrągłe, najpierw jasne łubinu) i wodniste, później przebarwiające się na kolor szaroniebieski lub szarobrunatny z ciemniejszym obrzeżeniem; wystąpienie 2-3 plamek na liściu powoduje jego odpadanie; opadające listki są zielone choć przywiędnięte; ogonki liściowe zostają najczęściej przy łodydze; plamy na łodygach i strąkach są okrągłe o średnicy 1-3 mm początkowo czerwonobrunatne, później ciemnieją; łodygi są zbrunatniałe i pogięte, a strąki przeważnie sczerniałe i puste (za wyjątkiem strąków najstarszych na pędzie głównym); wykształcone nasiona są drobne i pomarszczone; cześć roślin zamiera przedwcześnie; siewki wyrosłe z porażonych nasion są karłowate, pogięte, mają zbrunatniałą i przewężoną łodygę Szara pleśń brunatne plamy na liścieniach i łodyżkach siewek; porażone siewki zamierają; brunatne podłużne plamy, często pokryte puszystym nalotem trzonków i zarodników konidialnych o szarym zabarwieniu na łodygach, kwiatostanach, łuszczynach; porażone tkanki ulegają nekrozie, co może powodować łamanie, więdnięcie i zamieranie rośliny Więdnięcie w okresie kwitnienia i zawiązywania strąków rośliny więdną; na łodygach fuzaryjne łubinu pojawiają się brunatne, najczęściej podłużne plamy, a na ich powierzchni w czasie wilgotnej pogody widoczny jest nalot grzybni z zarodnikami; przy silnym porażeniu rośliny placowo zamierają i łatwo można je wyciągnąć z gleby i nie wydają plonu Zgnilizna korzeni porażone rośliny są opóźnione we wzroście, żółkną, więdną i zasychają; u łubinu łubinu wąskolistnego liście często czerwienieją i opadają; młode, porażone rośliny, u których łodygi jeszcze nie zdrewniały mogą zamierać w bardzo krótkim czasie; korzenie gniją i po wyrwaniu rośliny zostają w ziemi; zgnilizna przenosi się również na dolne części łodyg, na których widoczny jest biały nalot na całym obwodzie łodygi u jej podstawy Zgnilizna zgnilizna dolnej części łodyg lub wyższych jej partii objawia się tym, że twardzikowa w porażonych miejscach pojawia się grzybnia barwy białej, niekiedy wokół plamy powstaje obwódka i pokrywa się watowatym nalotem grzybni; wnętrze łodygi wypełnione jest watowatą grzybnią, w której tworzą się czarne, nieregularnego kształtu sklerocja; grzybnia i sklerocja mogą występować również na powierzchni łodyg; łodygi pękają i łamią się; liście zasychają i więdną, porażeniu mogą ulegać strąki Zgorzel siewek brunatne plamy na korzeniach, szyjkach korzeniowych i łodyżkach z czasem obejmujące cały ich obwód; powstają charakterystyczne przewężenia; silne porażenie może powodować więdnięcie i zamieranie roślin Źródło: Kryczyński i Weber (2011); Korbas i wsp. (2015) Tabela 13. Występowanie objawów chorób na poszczególnych organach łubinu Choroba Korzeń Łodyga Liść Kwiatostan Strąk Nasiona Antraknoza x x x x łubinu Brunatna plamistość liści x łubinu Brunatna plamistość łodyg łubinu x (zgorzel pędów łubinu) Czarna zgnilizna x korzeni Fuzaryjna x zgorzel łubinu Mączniak prawdziwy x motylkowatych (bobowatych) Mączniak x rzekomy Rdza łubinu x Szara plamistość liści łubinu x (opadzina liści łubinu) Szara pleśń x x x x x Więdnięcie fuzaryjne x x łubinu Zgnilizna x korzeni łubinu Zgnilizna x twardzikowa Zgorzel siewek x x Źródło: Kryczyński i Weber (2011); Korbas i wsp. (2015) W integrowanej produkcji łubinu obowiązkowe jest systematyczne monitorowanie pola w następujących fazach rozwojowych: fazy dwóch liści (BBCH 12), rozwoju pędu (BBCH 30-35), rozwoju kwiatostanu (BBCH 55-57), kwitnienia (BBCH 65-69), rozwoju strąków (BBCH 75-79) (Matysiak i Strażyński 2018) w celu oceny występowania chorób. W ustalaniu terminów zabiegów przy użyciu fungicydów pomocne mogą być poniższe wskazówki dla wybranych chorób – mając jednak na uwadze fakt, że choroby mogą rozwijać się przez cały okres wegetacji łubinu, a oceny zdrowotności plantacji wykonujemy we wskazanych powyżej terminach: - szara pleśń - od początku fazy widocznych pąków kwiatowych (BBCH 50) do fazy, gdy 50% strąków osiąga typową długość (BBCH 75) należy prowadzić obserwacje na plantacjach, obserwując po przekątnej plantacji rośliny pod kątem charakterystycznych objawów wywołanych przez chorobę, - mączniak prawdziwy motylkowatych – w momencie pojawienia się pierwszych objawów na liściach, szczególną uwagę należy zwrócić w fazie rozwoju kwiatostanu (BBCH 50) do fazy, gdy 50% strąków osiąga typową długość (BBCH 75) prowadząc obserwacje na plantacjach, obserwując po przekątnej plantacji rośliny pod katem charakterystycznych objawów wywołanych przez chorobę, - zgnilizna twardzikowa - od fazy widocznych pąków kwiatowych (BBCH 50) do fazy, gdy 50% strąków osiąga typową długość (BBCH 75) należy prowadzić obserwacje na plantacjach łubinu, obserwując po jego przekątnej rośliny pod kątem charakterystycznych objawów wywołanych przez chorobę, - fuzaryjna zgorzel łubinu - od fazy jednego do dwóch liści (BBCH 21) do końca fazy kwitnienia (BBCH 69) należy prowadzić obserwacje na plantacjach łubinu, obserwując po przekątnej plantacji rośliny pod kątem charakterystycznych objawów wywołanych przez chorobę, - antraknoza łubinu - pierwszą obserwację przeprowadzić należy od fazy 1-2 liści (BBCH 21), szczególną uwagę należy zwrócić podczas obserwacji wykonywanej w fazie, gdy widoczne są pierwsze, pojedyncze, zamknięte kwiaty nad liśćmi (BBCH 55) do końca fazy, gdy 50% strąków osiąga typową wielkość (BBCH 75) prowadząc obserwacje na plantacjach łubinu, obserwując po przekątnej pola rośliny pod kątem charakterystycznych objawów wywołanych przez chorobę (Tratwal i wsp. 2017).

6.3.2. Metody monitorowania szkodników Monitorowanie obecności szkodników na plantacji to bardzo istotny element integrowanej ochrony roślin. Ciągła obserwacja ułatwia ocenę aktualnej sytuacji na polu, a w razie konieczności pozwala na szybką reakcję. Dlatego konieczne jest systematyczne monitorowanie od momentu wschodów do dojrzewania, minimum raz w tygodniu, występowania szkodników z zastosowaniem właściwych metod. Podstawowym elementem prawidłowo wyznaczonego terminu zwalczania jest monitoring nalotów oraz liczebności szkodników. Monitoring prowadzi się przede wszystkim w oparciu o lustracje wzrokowe, czy w przypadku szkodników glebowych – przesiewanie gleby. Przydatne są również inne metody, takie jak czerpakowanie czy tablice lepowe. Podstawową metodą lustracji plantacji jest lustracja wzrokowa (obchód pieszo). W zależności od kształtu pola, powinna ona obejmować brzeg oraz dwie przekątne plantacji. W zależności od gatunku agrofaga, należy sprawdzić średnią liczbę szkodników na 1 m2 lub na 100 losowo wybranych roślinach. Obserwacje takie należy przeprowadzić w kilku miejscach plantacji. Pomocną metodą może być czerpakowanie. To łatwy i szybki sposób wstępnej oceny składu gatunkowego oraz liczebności owadów, znajdujących się na danej plantacji. Ten sposób monitoringu, przy prawidłowym zastosowaniu, pozwala w stosunkowo krótkim czasie uzyskać wstępne informacje nie tylko o szkodnikach, ale również o innych owadach, w tym pożytecznych znajdujących się na plantacji. Należy jednak pamiętać, iż metoda ta nie jest precyzyjna i w razie wykrytego zagrożenia powinno się przeprowadzić bardziej szczegółowe lustracje plantacji. Dla potrzeb wstępnej lustracji należy wykonać 25 uderzeń czerpakiem entomologicznym od brzegu plantacji wchodząc w jej głąb. Czerpakowanie należy zawsze przeprowadzić w miejscu najbardziej narażonym na naloty szkodników, na przykład od strony ubiegłorocznej lokalizacji danej uprawy. Obserwacje nad występowaniem szkodników glebowych polegają na przesianiu gleby z kilku miejsc z wykopanych dołków o wymiarach 25 × 25 cm oraz głębokości 30 cm. Istotą właściwej oceny zagrożenia ze strony szkodników jest znajomość podstaw morfologii i biologii danego gatunku szkodnika, np. terminów potencjalnego występowania na uprawie. Monitoring należy prowadzić zarówno w celu określenia momentu nalotu i liczebności owadów szkodliwych na plantację, jak również po zabiegu w celu sprawdzenia skuteczności zwalczania. W przypadku niezadowalającej skuteczności, wystąpienia odporności lub przedłużających się nalotów owadów szkodliwych takie postępowanie daje możliwość szybkiej reakcji i w miarę potrzeby powtórzenia zabiegu. Ze względu na wiele czynników determinujących występowanie szkodników monitoring należy prowadzić na każdej plantacji. Prowadzenie prawidłowych lustracji wymaga wiedzy na temat morfologii i biologii szkodników. Niezależnie od stosowanej metody monitoringu wyniki obserwacji powinny być zapisywane (Tratwal i wsp. 2017). Stały monitoring jest niezbędny przy ustalaniu optymalnego terminu zabiegu z uwagi na ciągłe działanie wielu czynników środowiskowych i tylko obserwacje bezpośrednie pozwalają ocenić rzeczywiste zagrożenie ze strony szkodników. Zagrożenie może być zmienne, w zależności od warunków klimatycznych, ukształtowania terenu, fazy rozwojowej rośliny, liczebności wrogów naturalnych czy nawet poziomu nawożenia. Integrowane programy ochrony roślin wymagają od rolnika sporej wiedzy i doświadczenia, począwszy od identyfikacji szkodnika, przez elementy rozwoju i miejsc bytowania do sposobów jego ograniczania i likwidacji. Informacje o biologii szkodnika, dane z poprzednich lat o jego występowaniu w danym rejonie w powiązaniu z wiedzą o sposobach ograniczania strat mogą pomóc w podjęciu decyzji o zabiegu. Korzyści z wiedzy na temat nowoczesnych metod ochrony roślin mają wymiar nie tylko ekonomiczny. Brak konieczności stosowania zabiegów chemicznego zwalczania szkodników to także zdrowsze środowisko. Jednym z narzędzi ułatwiających wdrożenie zasad integrowanej ochrony roślin są systemy wspomagające podejmowanie decyzji w ochronie roślin. Systemy te są pomocne w określaniu optymalnych terminów wykonywania zabiegów ochrony roślin (w korelacji z fazą wzrostu rośliny, biologią szkodnika i warunkami pogodowymi), a tym samym pozwalają uzyskać wysoką efektywność tych zabiegów przy ograniczeniu stosowania chemicznych środków ochrony roślin do niezbędnego minimum. Internetowa Platforma Sygnalizacji Agrofagów prowadzona przez Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy i instytucje partnerskie zawiera m.in. wyniki monitorowania w wybranych lokalizacjach poszczególnych stadiów rozwojowych agrofagów dla potrzeb prognozowania krótkoterminowego. Jeśli w danym przypadku zostanie przekroczony próg ekonomicznej szkodliwości, system wskazuje na konieczność wykonania zabiegu. Ponadto system zawiera część instruktażową, dzięki której można prawidłowo kontrolować plantacje i podejmować decyzje o optymalnym terminie zabiegu. Dla każdego gatunku agrofaga podano podstawowe informacje o jego morfologii, biologii oraz metodach prowadzenia obserwacji polowych, a także wartości progów ekonomicznej szkodliwości. Progi ekonomicznej szkodliwości stanowią fundamentalną podstawę racjonalnej ochrony. W przypadku łubinów szczegółowe progi szkodliwości są opracowane tylko dla niektórych gatunków szkodników. Zasady i terminy ich obserwacji przedstawiono w tabeli 17. Tabela 17. Terminy i zasady prowadzenia obserwacji szkodników łubinów Szkodnik Zasada i termin obserwacji lustracja upraw pod kątem obecności chrząszczy i uszkodzeń (żer Oprzędziki zatokowy) – BBCH 10–19 (para łuskowatych liści – 9 liści właściwych) obecność kolonii mszyc na wszystkich organach wegetatywnych – Mszyce wzrost i kwitnienie (BBCH 30–69) lustracja upraw pod kątem występowania gąsienic, oprzędów i odchodów oraz uszkodzeń liści – Gąsienice uszkadzające liście rozwój pędu do dojrzewania strąków (BBCH 21–75) lustracja upraw pod kątem uszkodzeń korzeni, zarodków, liścieni (charakterystyczne łysiny w zasiewach) – Szkodniki glebowe wschody i rozwój liści (BBCH 09–15) lustracja upraw pod kątem występowania imago i larw oraz uszkodzeń liści, kwiatów i strąków – Zmieniki rozwój pędu do dojrzewania strąków (BBCH 21–75) obecność imago i larw na wszystkich organach wegetatywnych – Wciornastki BBCH 67-79 (rozwinięty pierwszy liść– pełna dojrzałość) obecność motyli (pułapki feromonowe) i złóż jaj – Pachówka strąkóweczka BBCH 67–79 (formowanie strąków) obecność muchówek w okresie wschodów – Śmietki BBCH 10–19 (para łuskowatych liści – 9 liści właściwych)