Monitoring w IPR – gorczyca

6. INTEGROWANA OCHRONA PRZED AGROFAGAMI Integrowaną produkcję (IP) gorczycy należy prowadzić z zastosowaniem integrowanej ochrony roślin oraz z wykorzystaniem postępu technicznego i biologicznego w uprawie i nawożeniu, ze szczególnym uwzględnieniem zdrowia ludzi i zwierząt oraz ochrony środowiska naturalnego. Integrowana ochrona roślin obejmuje wszystkie dostępne działania i metody ochrony przed agrofagami (chwasty, sprawcy chorób, szkodniki), przy czym preferowane jest stosowanie działań i metod niechemicznych ograniczających szkodliwość agrofagów, w szczególności:  stosowanie płodozmianu, odpowiedniego terminu siewu i obsady roślin;  stosowanie odpowiedniej agrotechniki, w tym stosowanie mechanicznej ochrony roślin;  podjęcie odpowiednich działań i metod ochrony roślin przed agrofagami powinno być poprzedzone monitorowaniem ich występowania i uwzględniać aktualną wiedzę w zakresie ochrony roślin przed agrofagami;  stosowanie materiału siewnego spełniającego wymagania w zakresie wytwarzania i jakości zgodnie z przepisami o nasiennictwie;  stosowanie nawożenia i wapnowania, gdy jest to wskazane;  stosowanie środków higieny (czyszczenie, dezynfekcja) zapobiegające występowaniu i rozprzestrzenianiu się agrofagów;  ochronę organizmów pożytecznych oraz stwarzanie warunków sprzyjających ich występowaniu, w szczególności dotyczy to owadów zapylających i naturalnych wrogów organizmów szkodliwych. W ramach integrowanej ochrony roślin, przeprowadzając zabieg chemicznej ochrony roślin, należy uwzględnić:  właściwy dobór środków ochrony roślin w taki sposób, aby minimalizować negatywny wpływ zabiegów ochrony roślin na organizmy niebędące celem zabiegu, w szczególności dotyczy to owadów zapylających i naturalnych wrogów organizmów szkodliwych;  ograniczanie liczby zabiegów i ilości stosowanych środków ochrony roślin do niezbędnego minimum;  przeciwdziałanie powstawaniu odporności organizmów szkodliwych na środki ochrony roślin przez właściwy dobór i przemienne ich stosowanie. Środki ochrony roślin dozwolone do stosowania w krajach Unii Europejskiej podlegają okresowo przeglądowi, zgodnie z najnowszymi badaniami i zasadami określonymi przez Unię Europejską. Rygorystyczne wymagania w zakresie ich jakości, toksykologii oraz wpływu na rośliny uprawne i środowisko naturalne są monitorowane, aby nie stanowiły zagrożenia dla użytkownika, konsumenta i środowiska naturalnego. Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z podanymi w etykiecie zaleceniami oraz w taki sposób, aby nie dopuścić do zagrożenia zdrowia człowieka, zwierząt lub środowiska naturalnego. Wykaz dopuszczonych do IP środków ochrony roślin jest dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem: https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow- ochrony-roslin-dla-integrowanej-produkcji.html. Do ochrony przed agrofagami (chwasty, patogeny, szkodniki) mogą być używane tylko środki zarejestrowane i dopuszczone do obrotu i stosowania, które w etykietach dołączonych do opakowania mają wyraźnie zaznaczone, że są zalecane do stosowania w uprawie gorczycy. Należy pamiętać, że środki ochrony ujęte w programie ochrony, nie stanowią zagrożenia, gdy są właściwie stosowane, zgodnie z zatwierdzoną etykietą środka ochrony roślin. Przestrzeganie zaleceń stosowania, między innymi, takich jak: odpowiedni dobór środka, wysokość dawki, termin stosowania, odpowiednie fazy rozwoju rośliny uprawnej i agrofagów, odpowiednie warunki termiczno-wilgotnościowe oraz techniczne uwarunkowania dotyczące wykonania zabiegu, mają decydujący wpływ na bezpieczeństwo zabiegów środkami ochrony roślin. 6.1. REGULACJA ZACHWASZCZENIA 6.1.1. Najważniejsze gatunki chwastów Uprawie gorczycy zagraża wiele gatunków chwastów. Stan zachwaszczenia zależy głównie od składu i zasobności glebowego banku nasion. Gorczyca zachwaszczana jest zarówno chwastami jedno-, jak i dwuliściennymi. Najgroźniejszymi chwastami dwuliściennymi są: komosa biała, maruna nadmorska (dawniej maruna bezwonna), przytulia czepna, rumianek pospolity, rumian polny oraz farbownik polny (dawniej krzywoszyj polny). Gatunkami dwuliściennymi w mniejszym stopniu zagrażającymi uprawie gorczycy są: chaber bławatek, jasnota purpurowa i różowa, rdestówka powojowata, rdesty, przetaczniki, tasznik pospolity, tobołki polne, a także fiołek polny. Chwastami dwuliściennymi, które mogą występować w uprawie gorczycy jest dymnica pospolita oraz poziewniki. Ich negatywny wpływ na uprawę gorczycy jest niewielki, gdyż w jej uprawie nie występują masowo. Należy jednak pamiętać, że rosnące swobodnie wydadzą nasiona, z których w następnych latach wyrośnie kolejne pokolenie chwastów zagrażające roślinom uprawianym następczo. W gorczycy coraz częściej występują chwasty wieloletnie, takie jak: bylica pospolita, ostrożeń polny oraz powój polny. Coraz większa powszechność występowania chwastów wieloletnich związana jest z uproszczeniami w uprawie roli. Chwastami jednoliściennymi zagrażającymi uprawie gorczycy są: perz właściwy (chwast wieloletni), samosiewy zbóż (jeśli gorczyca była uprawiana po zbożach), a także w mniejszym stopniu chwastnica jednostronna. Znajomość choć krótkiej charakterystyki chwastów ma duże znaczenie dla przeprowadzenia lustracji pola, na podstawie której należy ułożyć program zwalczania chwastów w uprawie gorczycy (tab. 2) (Paradowski 2013, 2015). Zagrożenie jakie niosą za sobą chwasty w uprawie gorczycy uzależnione jest silnie od gatunku gorczycy jaka jest uprawiana. W uprawie gorczycy białej stan zachwaszczenia jest zdecydowanie bardziej ubogi niż w przypadku gorczycy sarepskiej i czarnej. Wynika to z faktu, że gorczyca biała uprawiana jest na glebach słabszych, na których najczęściej spektrum chwastów jest mniejsze, a także ich rozwój jest mniej bujny. Ponadto gorczyca biała jest rośliną silniej rozgałęziającą się w porównaniu z pozostałymi gatunkami gorczyc. Cecha ta sprawia, że gorczyca biała silniej konkuruje z chwastami ograniczając ich wzrost. Korzystnym elementem uprawy gorczycy, który istotnie zwiększa jej współzawodnictwo z chwastami jest wczesny siew oraz jej wczesne wschody i odporność na przymrozki (Jajor i wsp. 2017). Tabela 2. Charakterystyka chwastów najczęściej występujących w uprawie gorczycy Nazwa polska Nazwa łacińska Charakterystyka Bodziszek Geranium gatunek jary, preferujący gleby wilgotne, próchniczne, drobny pusillum zasobne w wapno i azot; chwast groźny podczas masowego występowania w trakcie wschodów gorczycy; w ciągu sezonu wegetacyjnego może wydać kilka pokoleń Bylica pospolita Artemisia gatunek wieloletni, preferuje gleby żyzne, zasobne w azot; ze vulgaris względu na silny wzrost jest konkurencyjny w stosunku do gorczycy Chaber bławatek Centaurea gatunek jednoroczny, pospolicie występuje na wszystkich cyanus typach gleby, preferuje jednak lekkie, piaszczyste i piaszczysto-gliniaste; w sprzyjających warunkach dorasta do 1 m wysokości Dymnica Fumaria gatunek jednoroczny, preferuje gleby wilgotne, próchniczne, pospolita officinalis przewiewne oraz zasobne w azot i wapno; groźny dla gorczycy podczas masowych wschodów Chwastnica Echinochloa gatunek jednoroczny, ciepłolubny, preferuje gleby wilgotne jednostronna crusgalli i zasobne w azot i wapń; zagraża plantacji gorczycy, która w początkowym okresie wegetacji rośnie słabiej Farbownik Anchusa arvensis gatunek jary rozrastający się gniazdowo, wykazujący silne polny; d. współzawodnictwo w stosunku do rośliny uprawnej; krzywoszyj polny preferuje gleby lekkie o odczynie kwaśnym Fiołek polny Viola arvensis gatunek jednoroczny, masowo występujący w całym kraju; groźny ze względu na liczebność występowania podczas wschodów gorczycy Gwiazdnica Stellaria media gatunek jary, pospolicie występuje w całym kraju, preferuje pospolita gleby próchnicze, wilgotne zasobne w azot; tworzy silne zadarnienie istotnie zakłócające wschody i rozwój gorczycy Gorczyca polna Sinapis arvensis gatunek jednoroczny, preferuje gleby żyzne zasobne w wapno; szkodliwość tego gatunku nie ogranicza się tylko do konkurencyjności, lecz jest także rośliną żywicielską dla wielu sprawców chorób i szkodników np. dla sprawców wywołujących kiłę kapusty Jasnota Lamium gatunek jary, preferuje żyzne gleby gliniaste; zagraża wielu purpurowa purpureum roślinom uprawnym, w tym gorczycy Jasnota różowa Lamium gatunek jary, występuje na różnych typach gleb; negatywnie amplexicaule wpływa na wzrost różnych roślin uprawnych, w tym gorczycy Komosa biała Chenopodium gatunek jednoroczny, pospolicie występujący w całym kraju, album preferuje gleby pulchne, zasobne w azot i potas; silnie zagraża uprawie gorczycy Maruna Matricaria gatunek jednoroczny, występuje na różnych typach gleb, nadmorska maritima subsp. preferuje jednak gleby próchnicze i wilgotne; w uprawie inodora gorczycy może osiągnąć nawet 1 m wysokości Ostrożeń polny Cirsium arvense gatunek wieloletni, występuje na różnych typach gleby, preferuje gleby o uregulowanych stosunkach wodno- powietrznych, zasobne w składniki pokarmowe; trudny do zwalczania, często występuje w tzw. ogniskach Perz właściwy Agropyron gatunek wieloletni, jednoliścienny; występuje na wszystkich repens typach gleb; silnie konkurencyjny, szybko rozprzestrzeniający się za pomocą rozłogów Poziewnik Galeopsis gatunek jednoroczny, preferuje gleby gliniaste i lżejsze szorstki tetrahit próchnicze o wysokim poziomie wód gruntowych; konkurencyjny wobec gorczycy podczas masowych wschodów Przetacznik Veronica spp. gatunki zagrażające uprawie gorczycy podczas masowych wschodów Przytulia czepna Galium aparine gatunek jednoroczny, preferuje gleby wilgotne, żyzne, zasobne w azot; uciążliwość tego chwastu poza współzawodnictwem wynika z trudności z doczyszczeniem materiału siewnego gorczycy od nasion przytuli Rzodkiew Raphanus gatunek jednoroczny, preferuje gleby piaszczyste, gliniaste świrzepa raphanistrum oraz lekko kwaśne; szkodliwość tego chwastu wynika głównie z współzawodnictwa; żywiciel wielu sprawców chorób i szkodników, w tym kiły kapusty Tasznik pospolity Capsella gatunek jednoroczny, występuje na różnych rodzajach gleby; bursapastoris preferuje gleby żyzne, próchniczne, pulchne i przewiewne; silnie zagraża uprawie gorczycy podczas masowych wschodów; żywiciel wielu sprawców chorób i szkodników, w tym kiły kapusty Tobołki polne Thlaspi arvense gatunek jednoroczny, pospolicie występuje w całym kraju, preferuje gleby gliniaste, średnie i ciężkie, zasobne w składniki pokarmowe i wapń; silnie zagraża uprawie gorczycy podczas masowych wschodów; żywiciel wielu sprawców chorób i szkodników, w tym sprawcy kiły kapusty 6.1.2. Niechemiczne metody regulacji zachwaszczenia Mechaniczną walkę z chwastami należy rozpocząć bezpośrednio po zbiorze rośliny przedplonowej (Jajor i wsp. 2017). W tym okresie wykonuje się uprawę pożniwną. Schemat uprawy oraz narzędzia wykorzystywane do zerwania ścierniska i zagospodarowania resztek pożniwnych w dużej mierze zależą od parku maszynowego gospodarstwa, a także chwastów jakie występują na danym polu. Do wykonania uprawy pożniwnej można wykorzystać pług podorywkowy, bronę talerzową lub agregat ścierniskowy. Do niedawna podorywka była podstawowym zabiegiem w uprawie pożniwnej, obecnie wykorzystywana jest w mniejszym stopniu. Mniejsza popularność podorywki wynika z małej jej wydajności oraz konieczności wykonania bronowania, co istotnie zwiększa koszty. Dlatego zastępowana jest narzędziami charakteryzującymi się większą wydajnością, co sprawia, że są mniej praco- i energochłonne. Do narzędzi tych zalicza się bronę talerzową i agregat ścierniskowy. Narzędzi tych nie należy stosować, gdy na polu znajduje się perz oraz inne chwasty wieloletnie. Związane jest to z tym, że narzędzia te wyposażone są w elementy tnące. Po ich zastosowaniu następuje rozdrobnienie organów rozmnażania wegetatywnego, co istotnie zwiększa ich rozprzestrzenianie się na polu, a w konsekwencji presję i konkurencyjność w stosunku do gorczycy. Zwalczając mechanicznie chwasty w uprawie pożniwnej należy pamiętać, aby uprawę wykonywać starannie i po kolejnych wschodach chwastów. Dzięki temu ilość chwastów zagrażających roślinie uprawnej istotnie się zmniejsza. Następnym elementem jest wykonanie orki zimowej. Wiosną, po obeschnięciu skib, gdy tylko można wjechać w pole należy zastosować włókę lub bronę. Uprawa tymi narzędziami przyspiesza ogrzewanie gleby, ogranicza parowanie, a także stwarza korzystne warunki do kiełkowania chwastów. Można je z powodzeniem zwalczyć wykonując jedno lub dwukrotne bronowanie. Gorczycę z powodzeniem można uprawiać w różnych rozstawach rzędów.  wąskorzędowej – 12-15 cm;  zawężonej – 20-25 cm;  szerokorzędowej – 30-40 cm. Sytuacja ta sprawia, że mechaniczne zwalczanie chwastów bez problemów można wykonać. Jednym z najczęściej stosowanych zabiegów, i to niezależnie od rozstawy rzędów i uprawianego gatunku gorczycy, jest bronowanie. Zabieg ten wykonywany jest w początkowym okresie kiełkowania nasion gorczycy przy równoczesnych wschodach chwastów. W tym okresie należy zastosować bronę lekką lub bronę chwastownik. Uprawiając gorczycę w zawężonym i szerokorzędowym rozstawie należy wykonać jedno- lub dwukrotne pielenie międzyrzędzi. Pielenie należy wykonać do momentu zakrycia międzyrzędzi. W związku z tym, gdy zajdzie taka konieczność można wykonać trzeci zabieg mechanicznego zwalczania chwastów. Sytuacja ta najczęściej ma miejsce na stanowiskach o niskiej kulturze. Wąskorzędowa uprawa oraz wczesny siew gorczycy sprawiają, że nie zawsze trzeba podejmować mechaniczną walkę z chwastami. Szczególnie w przypadku uprawy gatunków szybkorosnących, do których zaliczamy gorczycę sarepską i czarną. Coraz częściej, w celu ograniczenia zachwaszczenia gorczyca siana jest w mulcz Chemiczne metody regulacji zachwaszczenia Podstawowym warunkiem skutecznego zwalczania chwastów w uprawie gorczycy jest prawidłowe rozpoznanie chwastów, zarówno jedno- i dwuliściennych (Paradowski 2013). Kolejnym bardzo ważnym czynnikiem odpowiedzialnym za skuteczne zwalczanie chwastów jest dobór herbicydu, a ściślej mówiąc substancji czynnej. Dokonując wyboru substancji czynnej należy bezwzględnie kierować się aktualnym stanem zachwaszczenia. W przypadku stosowania herbicydów doglebowych wybór substancji czynnej dedykowanej do zwalczania chwastów w gorczycy musi być dokonany na podstawie oceny stanu zachwaszczenia roślin uprawianych w poprzednim sezonie wegetacyjnym. Wybierając substancję czynną trzeba pamiętać, aby w miarę możliwości stosować substancje wykazujące inny mechanizm działania niż te, które stosowano w poprzednim sezonie wegetacyjnym. Takie postępowanie pozwala przeciwdziałać występowaniu odporności chwastów. Stosując chemiczną walkę z chwastami trzeba pamiętać o terminowym i starannym wykonaniu zabiegu. Aplikując herbicydy doglebowo należy pamiętać, że uwilgotnienie gleby istotnie wpływa na skuteczność chwastobójczą i bezpieczeństwo rośliny uprawnej. W przypadku, gdy gleba jest zbyt sucha, działanie herbicydów stosowanych doglebowo jest ograniczone, gdyż ich skuteczność może być mniejsza, często niewystarczająca. W takiej sytuacji może zaistnieć konieczność ponownego zabiegu herbicydem o działaniu dolistnym. Natomiast, gdy gleba będzie nadmiernie uwilgotniona może dojść do przemieszczenia substancji czynnej w okolicę kiełkujących nasion, co stwarza niebezpieczeństwo uszkodzenia rośliny uprawnej. Stosując herbicydy dolistnie należy pamiętać, aby aplikację wykonać na rośliny suche oraz gdy prędkość wiatru jest mniejsza niż 4 m/s. Metody określania liczebności chwastów i progi szkodliwości Wszystkie gatunki gorczycy uważane są za rośliny małoobszarowe, gdyż nie są wysiewane na dużym areale. W przypadku gorczycy białej warto umieć rozpoznawać chwasty w fazie od 2 do 6 liści. Jest to fenologiczny termin stosowania herbicydów w tej gorczycy. Systemy wspomagania decyzji Decyzje mogą być wspomagane jedynie przez Instytut Ochrony Roślin – PIB w Poznaniu lub inne jednostki naukowo-badawcze zajmujące się tematyką ochrony roślin. Ekspertyzy wspomagające decyzje muszą być opracowane na podstawie wyników badań prowadzonych w jednostkach naukowo-badawczych, obejmujących również ochronę roślin małoobszarowych. Wykaz dopuszczonych do IP środków ochrony roślin jest dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem: https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow- ochrony-roslin-dla-integrowanej-produkcji.html. 6.2. OGRANICZANIE SPRAWCÓW CHORÓB 6.2.1. Najważniejsze choroby Gorczyca może być porażana przez kilku sprawców chorób, które występują również na innych gatunkach roślin, głównie na rzepaku jarym i ozimym (Jasińska i Kotecki 2003; Budzyński i Zając 2010). Między innymi z uwagi na szybki wzrost roślin i znacznie krótszy okres wegetacji niż rzepaku ozimego, na gorczycy z reguły nie obserwujemy dużego nasilenia chorób. Niemniej jednak na plantacjach tej rośliny można już zaobserwować takie ważne gospodarczo choroby, jak: kiłę kapusty, czerń krzyżowych, a także zgorzel siewek, zgniliznę twardzikową, szarą pleśń, bielika krzyżowych i inne. Wzrost znaczenia kiły kapusty w ostatnich latach związany jest z częstą uprawą rzepaku ozimego i innych kapustowatych np. gorczycy (międzyplony), rzepiku, rzepaku jarego, warzyw z tej rodziny na tym samym stanowisku (Korbas i wsp. 2008). Choroba ta powoduje bardzo istotne straty w plonie nasion, a dodatkowo stopniowo dochodzi do nagromadzenia materiału infekcyjnego w glebie. W niektórych rejonach ogranicza to areał uprawy wymienionych gatunków. Wielkość strat powodowana przez patogeny uzależniona jest od rejonu uprawy, przedplonu, przebiegu pogody w sezonie i fazy rozwojowej roślin, w której dochodzi do infekcji. Choroby gorczycy powodowane są przez jednego lub kilku sprawców, a ich orientacyjne znaczenie oraz potencjalne źródła infekcji podano w tabeli 3. Tabela 3. Znaczenie gospodarcze wybranych sprawców chorób gorczycy w Polsce Choroba (sprawca) Potencjalne zagrożenie Źródła infekcji Bielik krzyżowych samosiewy, chwasty z rodziny ++ (Albugo candida) kapustowatych, nasiona Czerń krzyżowych +++ nasiona, resztki pożniwne, chwasty (Alternaria spp.) zarodniki przetrwalnikowe w glebie, obornik, jeśli zwierzęta skarmiane były Kiła kapusty na gorczycy +++ (lokalnie) porażonymi roślinami, zanieczyszczone (Plasmodiophora brassicae) narzędzia, maszyny, woda, chwasty i samosiewy Mączniak prawdziwy + chwasty, samosiewy (Erysiphe cruciferarum, Erysiphe polygoni) Mączniak rzekomy krzyżowych + resztki pożniwne, samosiewy (Hyaloperonospora parasitica) Sucha zgnilizna gorczycy (Leptosphaeria maculans, st. kon. Phoma + resztki pożniwne, samosiewy, nasiona lingam) Szara pleśń resztki pożniwne, samosiewy, chwasty, (Botryotinia fuckeliana st. kon. Botrytis + nasiona, gleba cinerea) sklerocja (przetrwalniki) w glebie oraz Zgnilizna twardzikowa ++ w materiale siewnym, resztki porażonych (Sclerotinia sclerotiorum) roślin Zgorzel siewek (Pythium debaryanum, Rhizoctonia solani, ++ gleba, nasiona Alternaria spp., Phoma lingam, Fusarium spp. i inne) + małe ++ średnie +++ duże Wg. Kryczyński i Weber (2011); Jajor i wsp. (2017) Właściwa diagnoza choroby lub chorób to niezbędny krok w integrowanej produkcji roślin. Objawy porażenia przez patogeny mogą być obserwowane przez cały okres wegetacji, na wszystkich organach roślin od korzeni, przez pędy i liście do kwiatów i łuszczyn (tab. 4). Nierzadkie są sytuacje, gdy na jednej roślinie, a nawet jej organie, obserwujemy kilka różnych plamistości, może to być związane między innymi z tzw. infekcją mieszaną, czyli kilkoma sprawcami chorób jednocześnie lub zmianami powodowanymi przez czynniki abiotyczne. Dla ułatwienia identyfikacji w ostatniej kolumnie podano czynniki, które mogą powodować podobne do opisywanych objawy. W integrowanej produkcji niezbędne jest monitorowanie systematyczne od momentu wschodów do początku dojrzewania, minimum raz w tygodniu, występowania chorób. Należy też pamiętać, że sprawca kiły kapusty charakterystyczne objawy powoduje na korzeniach, a więc aby stwierdzić tą chorobę należy rośliny delikatnie wykopać. Tabela 4. Cechy diagnostyczne chorób gorczycy Możliwość pomylenia Choroba objawów z inną Cechy diagnostyczne chorobą lub czynnikiem Liście- na spodniej stronie liści pojawiają się białe, mączniak rzekomy Bielik krzyżowych pęcherzykowate zmiany (struktury patogena). Początkowo kapustowatych, sucha drobne, następnie obejmują coraz większe obszary tkanek. Na zgnilizna gorczycy, szara wierzchniej stronie liści, w miejscu pojawienia się białych zmian, pleśń, czerń krzyżowych tworzą się chlorotyczne przebarwienia. Łodyga- białe, pęcherzykowate zmiany (struktury patogena). Następuje zahamowanie wzrostu, a pędy są zniekształcone (kształt pastoralny). Kwiatostan- białe, pęcherzykowate zmiany (struktury patogena). Kwiatostany są zniekształcone i często przybierają kształt pastoralny. Siewka – na liścieniach owalne, brunatne plamy, przewężenie mączniak rzekomy szyjki korzeniowej oraz czarne plamy na części podliścieniowej kapustowatych, sucha łodygi. W wyniku infekcji rośliny zamierają (zgorzel siewek). zgnilizna gorczycy, szara Liście - owalne, wklęsłe plamy o barwie od jasnobrunatnej do pleśń czarnej z chlorotyczną otoczką. Na większych plamach często Czerń występuje koncentryczne strefowanie. Plamy stopniowo zlewają krzyżowych się. Łodyga - wydłużone, czarne lub bladoszare plamy o wyraźnie zaznaczonych brzegach. Łuszczyny - owalne lub podłużne, wklęsłe plamy o barwie brunatnej lub czarnej, powodujące zniekształcenie łuszczyn oraz ich przedwczesne pękanie. Korzeń – początkowo jasne, twarde narośla o zróżnicowanym zgorzele siewek, kształcie oraz wielkości, które następnie ciemnieją i rozpadają się. chowacz galasówek, Zmiany występują na korzeniu głównym, korzeniach bocznych, niedobory pokarmowe a niekiedy również na szyjce korzeniowej. Kiła kapusty Liście – o żółtym lub buraczkowym zabarwieniu, stopniowo na gorczycy więdną, a ich wzrost zostaje zahamowany (objawy niespecyficzne). Łodyga - więdnięcie oraz zahamowanie wzrostu. Może wystąpić przyspieszone pąkowanie oraz kwitnienie (objawy niespecyficzne). Liście – owalne place białego, mączystego nalotu (grzybnia szara pleśń, sucha patogena), które stopniowo rozrastają się pokrywając całą zgnilizna gorczycy powierzchnię liścia. Liście żółkną i zamierają. Łodyga - owalne place białego, mączystego nalotu (grzybnia Mączniak patogena), które stopniowo rozrastają się pokrywając całą prawdziwy powierzchnię łodygi. Pod nalotem często pojawiają się brunatnofioletowe plamy. Łuszczyny - owalne place białego, mączystego nalotu (grzybnia patogena), które stopniowo rozrastają się pokrywając całą powierzchnię łuszczyny. Siewki - delikatny, szarobiały nalot (grzybnia patogena) sucha zgnilizna pojawiający się na dolnej stronie liścieni. Rośliny żółkną, a gorczycy, szara pleśń, następnie zamierają. czerń krzyżowych, bielik Mączniak Liście - delikatny, szarobiały nalot (grzybnia patogena) krzyżowych rzekomy występujący na dolnej stronie blaszki; na górnej stronie blaszki krzyżowych liściowej (w miejscu wystąpienia nalotu) żółte nieregularne plamy z brunatną lub czarną obwódką. Liście żółkną oraz zamierają. Na roślinie pojawiają się zniekształcone kwiatostany. Roślina nie wytwarza łuszczyn ani nasion. Siewka - owalne, brunatne nekrozy, przewężenie szyjki mączniak rzekomy korzeniowej lub części korzenia. W wyniku infekcji rośliny kapustowatych, czerń zamierają (zgorzel siewek). krzyżowych, bielik Liście - małe, żółte przebarwienia, które powiększają się tworząc krzyżowych owalne, jasnobrązowe, beżowe lub szare nekrozy otoczone często żółtą (chlorotyczną) obwódką. Na powierzchni plam Sucha zgnilizna widoczne są skupiska piknidiów (czarne, kuliste punkty). gorczycy Łodyga - podłużne, rozległe, jasnobrunatne plamy otoczone brunatno-czerwoną obwódką. Na powierzchni plam widoczne są skupiska piknidiów. Szyjka korzeniowa - początkowo ciemnobrunatne plamy, które pogłębiając się korkowacieją i murszeją. W okresie dojrzewania rośliny powodują wyłamywanie się łodyg. Łuszczyny – rozległe, jasnobrunatne plamy otoczone brunatną obwódką. Na powierzchni plam widoczne są skupiska piknidiów. Liście - zagłębione, nieregularne, sinozielone plamy pokryte sucha zgnilizna szarobrązowym nalotem (grzybnia i zarodniki konidialne gorczycy, zgnilizna patogena). Liście deformują się i zamierają. twardzikowa, mączniak Łodyga - zagłębione, nieregularne, szarobrunatne plamy pokryte rzekomy Szara pleśń szarym nalotem (grzybnia i zarodniki konidialne patogena). Mogą kapustowatych, bielik powodować wyłamywanie się i zamieranie łodyg. krzyżowych Łuszczyny - zagłębione, nieregularne, szarobrunatne plamy pokryte szarym nalotem (grzybnia i zarodniki konidialne patogena). Infekcja powoduje przedwczesne zasychanie i pękanie łuszczyn oraz osypywanie nasion. Liście – strefowane, szarobiałe plamy. szara pleśń Łodyga - białoszare, niekiedy koncentrycznie strefowane plamy rozszerzające się na cały obwód łodygi; wewnątrz, a często także Zgnilizna na powierzchni łodyg, pojawia się gęsta, watowata, biała grzybnia twardzikowa oraz czarne, kuliste przetrwalniki grzyba (sklerocja). Łuszczyny - łuszczyny bieleją a na ich powierzchni oraz w środku rozwija się grzybnia oraz powstają kuliste, czarne sklerocja. Siewka – owalne, brunatne nekrozy obejmujące szyjkę uszkodzenia przez korzeniową, a często również korzeń. Powstają szkodniki lub użycie Zgorzel siewek charakterystyczne przewężenia, w wyniku których roślina niewłaściwego więdnie i zamiera. herbicydu Liścienie – chlorotyczne nekrozy oraz więdnięcie. Łodyga - biały nalot grzybni patogena (opilśń). Wg. Kryczyński i Weber (2011); Jajor i wsp. (2017) 6.2.2. Agrotechniczne metody ograniczania sprawców chorób Metoda agrotechniczna polega na prawidłowym i terminowym wykonywaniu wszystkich czynności związanych z planowaniem i prowadzeniem uprawy. Dużą rolę w zwalczaniu chorób lub w zapobieganiu ich występowania odgrywają czynności agrotechniczne (tab. 5). Wpływają one na ograniczenie chorób występujących zwłaszcza we wczesnych fazach rozwoju gorczycy. W integrowanej ochronie roślin metoda agrotechniczna jest jedną z ważniejszych metod ograniczania zagrożenia ze strony patogenów. W warunkach ograniczeń w alternatywnych metodach zwalczania, zabiegi agrotechniczne nabierają szczególnego znaczenia. Ma to miejsce w uprawach, w których pozostałe metody ochrony tj. hodowlana, biologiczna czy chemiczna, znajdują obecnie niewielkie zastosowanie. Pierwszym krokiem umożliwiającym roślinom prawidłowy wzrost i rozwój, a tym samym większą odporność na choroby jest wybór odpowiednio stanowiska. Ważnym elementem jest też prawidłowe zmianowanie (Korbas i wsp. 2008). Następstwo roślin powinno uwzględniać nie tylko wymagania agrotechniczne, ale i fitosanitarne. Częsta uprawa tego samego gatunku lub innych, ale z tej samej rodziny, w tym przypadku rzepaku ozimego, jarego, rzepiku itp. powoduje, że wzrasta zagrożenie ze strony wielu agrofagów, w tym sprawców chorób (Muśnicki 1999). Wynika to z faktu, że gatunki te są porażane często przez te same patogeny, a im częściej pojawiają się one na danym stanowisku, tym ilość materiału infekcyjnego, np. zarodników przetrwalnikowych kiły kapusty, sklerocjów zgnilizny twardzikowej, resztek pożniwnych ze znajdującymi się tam strukturami grzybów, jest większa. Uprawa musi być tak zlokalizowana, aby nie sąsiadowała z uprawami rzepaku ozimego, jarego lub gorczycy. Im bliżej zlokalizowane są plantacje tych gatunków, tym istnieje większe ryzyko porażenia tych upraw przez patogeny. Do siewu należy używać materiał siewny co najmniej kategorii kwalifikowany. Ważne, aby nasiona były zdrowe, wolne od zarodników grzybów na powierzchni i różnych zanieczyszczeń np. sklerocjów zgnilizny twardzikowej (Pusz i wsp. 2012). Większą odporność na porażenie przez sprawców chorób np. zgorzeli siewek, czerni krzyżowych itd. daje siew na odpowiednią głębokość, właściwej ilości nasion, w dobrze przygotowaną glebę. W pewnym stopniu również siew w szerszej rozstawie rzędów, zapewniający lepsze przewietrzanie łanu, obniża zagrożenie ze strony sprawców chorób (Toboła 2010). W ramach stosowania integrowanej ochrony gorczycy przed sprawcami chorób zgodnie z Dobrą Praktyką Ochrony Roślin należy stosować zasady higieny fitosanitarnej, polegające na: czyszczeniu sprzętu rolniczego, maszyn wykorzystywanych przy zbiorze plonu, unikaniu łączenia nasion pochodzących z plantacji zdrowych i zainfekowanych. Ma to szczególne znaczenie w ograniczaniu porażenia roślin przez sprawcę kiły kapusty (Korbas i wsp. 2008). Tabela 5. Najważniejsze niechemiczne metody ograniczania chorób gorczycy Choroba Metody ograniczania Bielik płodozmian, zdrowe nasiona, niszczenie resztek pożniwnych, izolacja przestrzenna od krzyżowych upraw innych roślin kapustowatych, optymalne nawożenie, niszczenie chwastów Czerń płodozmian, zdrowe nasiona, niszczenie resztek pożniwnych, izolacja przestrzenna od krzyżowych upraw innych roślin kapustowatych, optymalne nawożenie, niszczenie chwastów, siew odmian o podwyższonej odporności płodozmian, wapnowanie przed siewem, zwalczanie chwastów z rodziny kapustowatych Kiła kapusty na w uprawach następczych, uregulowanie stosunków wodnych w glebie; unikanie zbyt gorczycy wczesnego siewu; dokładne czyszczenie maszyn, których używano na zainfekowanych polach Mączniak płodozmian, niszczenie resztek chorych roślin; właściwa norma i termin wysiewu, prawdziwy optymalne nawożenie Mączniak płodozmian, niszczenie resztek pożniwnych, optymalny termin siewu, właściwa głębokość rzekomy i norma wysiewu, izolacja przestrzenna od innych roślin kapustowatych; zrównoważone krzyżowych nawożenie Sucha zgnilizna płodozmian, niszczenie resztek pożniwnych, odmiany o większej odporności, zwalczanie gorczycy szkodników, izolacja przestrzenna od upraw innych roślin kapustowatych, właściwa głębokość i norma wysiewu, optymalne nawożenie Szara pleśń płodozmian, niszczenie resztek pożniwnych, izolacja przestrzenna form jarych od ozimych, optymalne nawożenie płodozmian (unikanie roślin kapustowatych, bobowatych, psiankowatych, słonecznika Zgnilizna i innych żywicieli) właściwa norma wysiewu kwalifikowanego materiału; optymalne twardzikowa nawożenie Zgorzel siewek płodozmian, optymalny termin siewu, właściwa głębokość i norma wysiewu, dobra struktura gleby, zbilansowane nawożenie 6.2.3. Chemiczne metody ograniczania sprawców chorób Zastosowanie metody chemicznej w uprawie gorczycy jest możliwe obecnie tylko w okresie wegetacji poprzez opryskiwanie roślin. Zabieg ten ma na celu ochronę roślin, jeżeli zaistnieje taka konieczność, przed najważniejszymi sprawcami chorób występującymi w uprawie gorczycy. Należy stosować materiał siewny co najmniej kategorii kwalifikowany, który spełnia wymagania w zakresie wytwarzania i jakości. Wykaz dopuszczonych do IP środków ochrony roślin jest dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem: https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow- ochrony-roslin-dla-integrowanej-produkcji.html. 6.3. OGRANICZANIE STRAT POWODOWANYCH PRZEZ SZKODNIKI 6.3.1. Ważniejsze gatunki szkodników Opracowanie integrowanych zasad ochrony gorczycy przed szkodnikami z uwzględnieniem aspektów proekologicznych jest szczególnie istotne ze względu na sporą liczbę gatunków uszkadzających grupę uprawnych roślin kapustowatych. Zakres ich szkodliwości zależy przede wszystkim od warunków pogodowych, fazy rozwojowej i kondycji rośliny, a także sposobu prowadzenia uprawy. Zdecydowana większość szkodników to gatunki rozwijające się na rzepaku – zarówno ozimym jak i jarym, w tym ważne gospodarczo gatunki. W przypadku gorczycy zagrożenie jest mniejsze, jednak może wystąpić każdego roku, kiedy poszczególne gatunki mogą spowodować znaczne straty ekonomiczne (tab. 6 i 7) (Jajor i wsp. 2017; Hołubowicz-Kliza i wsp. 2018). Tabela 6. Znaczenie szkodników gorczycy Znaczenie Szkodnik Aktualne Prognozowane Chowacz brukwiaczek (Ceutorhynchus napi) ++ +++ Chowacz czterozębny (Ceutorhynchus pallidactylus) ++ +++ Chowacz podobnik (Ceutorhynchus obstrictus) ++ ++ Drutowce (Elateridae) + ++ Gąsienice zjadające liście (Lepidoptera) + ++ Gnatarz rzepakowiec (Athalia rosae) +++ +++ Mączliki (Aleyrodidae) + ++ Mszyce (Aphididae) ++ ++ Pchełka rzepakowa (Psylliodes chrysocephala) +++ +++ Pchełki ziemne (Phyllotreta sp.) ++ +++ Pędraki (Scarabaeidae) + ++ Przędziorek chmielowiec (Tetranychus urticae) + ++ Pryszczarek kapustnik (Dasyneura napi) ++ ++ Rolnice (Agrotinae) + ++ Słodyszek rzepakowy (Meligethes aeneus) +++ +++ Ślimaki (Molusca) + ++ Śmietka kapuścianka (Delia brassicae) + ++ Tantniś krzyżowiaczek (Plutella xylostella) + ++ Wciornastki (Thysanoptera) + ++ + szkodnik o znaczeniu lokalnym, + + szkodnik ważny, + + + szkodnik bardzo ważny Tabela 7. Charakterystyka uszkodzeń powodowanych przez najważniejsze szkodniki gorczycy Szkodniki Charakterystyka uszkodzeń Pierwsze objawy to miejsca „nakłuć” spowodowanych przez chrząszcze na łodydze wielkości około 1 mm, początkowo śluzowate, potem białawo obrzeżone; na łodydze, w trakcie wzrostu pędu głównego okaleczone miejsca Chowacz brukwiaczek wydłużają się, tworzą cienkie rynny, zgrubienia oraz skrzywienia przede Chowacz czterozębny wszystkim w dolnej części łodygi; w tych miejscach łodygi pękają, często łamią się i stanowią bramę wejściową dla chorób; w rdzeniu łodygi można rozpoznać ślady żerowania larw. Szkodliwe są osobniki dorosłe i stadia larwalne mszyc. Mszyce zasiedlają młodsze, wierzchołkowe fragmenty roślin. Na skutek żerowania mszyc zahamowany jest wzrost roślin. Zasiedlone fragmenty roślin mogą ulegać Mszyce deformacjom, więdnąć i zasychać. W miejscach żerowania mszyc przez uszkodzone tkanki mogą wnikać zarodniki bądź inne czynniki powodujące wtórne infekcje grzybowe i bakteryjne. W przypadku dużego nasilenia szkodnika na uszkodzonych liściach widoczne są małe, nekrotyczne plamki (na kwiatach białe, na młodych strąkach Wciornastki srebrzyste), w końcu organy te usychają i opadają a strąki ulegają skarłowaceniu. Szkodliwość wciornastków jest tym większa, im młodsze są zaatakowane rośliny. Uszkodzone łuszczyny pozostają zamknięte, jednak przedwcześnie żółkną, są Chowacz podobnik lekko zdeformowane i mają 1 niewielki otwór; wewnątrz łuszczyny można znaleźć 1 larwę żerującą na nasionach. Na szyjce korzeniowej i korzeniach występują brązowe przebarwienia oraz miejsca nadgniłe; korzenie boczne są częściowo obumarłe i z trudem można Śmietka kapuściana stwierdzić ich obecność podczas wyrywania roślin z ziemi; w zewnętrznej warstwie korzenia, jak też we wnętrzu szyjki korzeniowej znajdują się chodniki z obumarłą tkanką, w której żerują larwy śmietki kapuścianej. Larwy uszkadzają podziemne części roślin. Mogą wyjadać pęczniejące nasiona, Pędraki korzenie siewek czy podgryzać łodygi młodych roślin u nasady. Objawem Rolnice masowego żerowania larw są placowe ubytki w zasiewach (tzw. łysiny) – głównie od brzegów plantacji. Gąsienice motyli żerują na liściach i w przypadku masowego występowania Gąsienice uszkadzające liście mogą prowadzić do częściowych gołożerów roślin. Na dolnej stronie liści można zaobserwować ubytki tkanki zeskrobanej przez młode stadia larwalne oraz wygryzione w blaszce małe otwory; później Gnatarz rzepakowiec występują gołożery powodowane przez starsze stadia larwalne, zjadane są całe liście, pozostają jedynie główne nerwy, kwiatostany i łuszczyny. Dorosłe osobniki i larwy żerują na dolnej stronie liści wysysając soki, liście mogą Mączliki się deformować i stopniowo zasychać. Na liścieniach i liściach występują typowe objawy żerowania (wygryzione otwory i szkieletowanie liści); bardzo duża liczebność populacji powoduje, że Pchełki liście mogą zostać sitowato podziurawione; bardziej znaczący jest żer minujący w ogonkach liściowych, nerwach liściowych oraz rdzeniu; w chodnikach można znaleźć brązową mączkę lub brudnobiałe larwy. Szkodnik aktywny szczególnie w lata suche i upalne. Objawy masowego Przędziorek chmielowiec pojawu przędziorków to osłabienie rozwoju roślin, zasychanie i więdnięcie liści, nekrozy. Do tej pory znaczenie szkodnika w gorczycy niewielkie. Pryszczarek kapustnik Uszkodzone łuszczyny przedwcześnie żółkną, nabrzmiewają, często ulegają zniekształceniom koło wierzchołka, kurczą się i przedwcześnie pękają; we wnętrzu łuszczyn znajdują się liczne larwy (od 5 do 100) niszczące nasiona. Typowe objawy to spowodowane przez chrząszcze wygryzienia w pąkach kwiatowych, część całkowicie wydrążona; uszkodzone pąki żółkną, usychają, Słodyszek rzepakowy a następnie odpadają, pozostają jedynie szypułki kwiatowe; skutkiem są nieregularne kwiatostany, względnie nieregularnie rozłożone łuszczyny. Siewki po wschodach zjadane są w całości lub ścinane przez ślimaki tuż nad Ślimaki powierzchnią gleby. Na liściach znaleźć można liczne, drobne, okrągławe lub nieregularne okienka, Tantniś krzyżowiaczek powstałe po zeskrobaniu przez gąsienice dolnej skórki i miękiszu; górna skórka w miarę wzrostu liścia pęka i powstają otwory. 6.3.2. Metody monitorowania szkodników Monitorowanie obecności szkodników na plantacji to bardzo istotny element integrowanej ochrony roślin. Ciągła obserwacja ułatwia ocenę aktualnej sytuacji na polu, a w razie konieczności pozwala na szybką reakcję. Dlatego konieczne jest systematyczne monitorowanie od momentu wschodów do dojrzewania, minimum raz w tygodniu, występowania szkodników z zastosowaniem właściwych metod. Podstawowym elementem prawidłowo wyznaczonego terminu zwalczania jest monitoring nalotów oraz liczebności szkodników. Monitoring prowadzi się przede wszystkim w oparciu o lustracje wzrokowe, czy w przypadku szkodników glebowych – przesiewanie gleby. Przydatne są również inne metody, takie jak czerpakowanie czy tablice lepowe. Podstawową metodą lustracji plantacji jest lustracja wzrokowa (obchód pieszo). W zależności od kształtu pola, powinna obejmować brzeg oraz dwie przekątne plantacji. W zależności od gatunku agrofaga, należy sprawdzić średnią liczbę szkodników na 1 m2 lub na 100 losowo wybranych roślinach. Obserwacje takie należy przeprowadzić w kilku miejscach plantacji. Pomocną metodą może być czerpakowanie. To łatwy i szybki sposób wstępnej oceny składu gatunkowego oraz liczebności owadów, znajdujących się na danej plantacji. Ten sposób monitoringu, przy prawidłowym zastosowaniu, pozwala w stosunkowo krótkim czasie uzyskać wstępne informacje nie tylko o szkodnikach, ale również o innych owadach, w tym pożytecznych znajdujących się na plantacji. Należy jednak pamiętać, iż metoda ta nie jest precyzyjna i w razie wykrytego zagrożenia powinno się przeprowadzić bardziej szczegółowe lustracje plantacji. Dla potrzeb wstępnej lustracji należy wykonać 25 uderzeń czerpakiem entomologicznym od brzegu plantacji wchodząc w jej głąb. Czerpakowanie należy zawsze przeprowadzić w miejscu najbardziej narażonym na naloty szkodników, na przykład od strony ubiegłorocznej lokalizacji danej uprawy. Obserwacje nad występowaniem szkodników glebowych polegają na przesianiu gleby z kilku miejsc z wykopanych dołków o wymiarach 25 × 25 cm oraz głębokości 30 cm. Istotą właściwej oceny zagrożenia ze strony szkodników jest znajomość podstaw morfologii i biologii danego gatunku szkodnika, np. terminów potencjalnego występowania na uprawie. Monitoring należy prowadzić zarówno w celu określenia momentu nalotu i liczebności owadów szkodliwych na plantację, jak również po zabiegu w celu sprawdzenia skuteczności zwalczania. W przypadku niezadowalającej skuteczności, wystąpienia odporności lub przedłużających się nalotów owadów szkodliwych takie postępowanie daje możliwość szybkiej reakcji i w miarę potrzeby powtórzenia zabiegu. Ze względu na wiele czynników determinujących występowanie szkodników monitoring należy prowadzić na każdej plantacji. Prowadzenie prawidłowych lustracji wymaga wiedzy na temat morfologii i biologii szkodników. Niezależnie od stosowanej metody monitoringu wyniki obserwacji powinny być zapisywane (Mrówczyński i wsp. 2017, Tratwal i wsp. 2018). Stały monitoring jest niezbędny przy ustalaniu optymalnego terminu zabiegu z uwagi na ciągłe działanie wielu czynników środowiskowych i tylko obserwacje bezpośrednie pozwalają ocenić rzeczywiste zagrożenie ze strony szkodników. Zagrożenie może być zmienne, w zależności od warunków klimatycznych, ukształtowania terenu, fazy rozwojowej rośliny, liczebności wrogów naturalnych czy nawet poziomu nawożenia. Integrowane programy ochrony roślin wymagają od rolnika sporej wiedzy i doświadczenia, począwszy od identyfikacji szkodnika, przez elementy rozwoju i miejsc bytowania do sposobów jego ograniczania i likwidacji. Informacje o biologii szkodnika, dane z poprzednich lat o jego występowaniu w danym rejonie w powiązaniu z wiedzą o sposobach ograniczania strat mogą pomóc w podjęciu decyzji o zabiegu. Korzyści z wiedzy na temat nowoczesnych metod ochrony roślin mają wymiar nie tylko ekonomiczny. Brak konieczności stosowania zabiegów chemicznego zwalczania szkodników to także zdrowsze środowisko. Jednym z narzędzi ułatwiających wdrożenie zasad integrowanej produkcji roślin są systemy wspomagające podejmowanie decyzji w ochronie roślin. Systemy te są pomocne w określaniu optymalnych terminów wykonywania zabiegów ochrony roślin (w korelacji z fazą wzrostu rośliny, biologią szkodnika i warunkami pogodowymi), a tym samym pozwalają uzyskać wysoką efektywność tych zabiegów przy ograniczeniu stosowania chemicznych środków ochrony roślin do niezbędnego minimum. Internetowa Platforma Sygnalizacji Agrofagów prowadzona przez Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy i instytucje partnerskie zawiera m.in. wyniki monitorowania w wybranych lokalizacjach poszczególnych stadiów rozwojowych agrofagów dla potrzeb prognozowania krótkoterminowego. Jeśli w danym przypadku zostanie przekroczony próg ekonomicznej szkodliwości, system wskazuje na konieczność wykonania zabiegu. Ponadto system zawiera część instruktażową, dzięki której można prawidłowo kontrolować plantacje i podejmować decyzje o optymalnym terminie zabiegu. Dla każdego gatunku agrofaga podano podstawowe informacje o jego morfologii, biologii oraz metodach prowadzenia obserwacji polowych. Aktualnie nie ma określonych progów ekonomicznej szkodliwości dla szkodników gorczycy. Zabiegi należy wykonywać zgodnie z sygnalizacją po pojawieniu się szkodników. Zasady i terminy ich obserwacji przedstawiono w tabeli 8. Tabela 8. Terminy i zasady prowadzenia obserwacji szkodników gorczycy Szkodnik Zasada i termin obserwacji obecność chrząszczy na roślinach – Chowacz brukwiaczek początek rozwoju pędów bocznych do fazy, gdy widoczne są pierwsze płatki kwiatowe, ale pąki kwiatowe są nadal zamknięte (BBCH 20-59) obecność chrząszczy na roślinach – Chowacz czterozębny początek rozwoju pędów bocznych do fazy, gdy widoczne są pierwsze płatki kwiatowe, ale pąki kwiatowe są nadal zamknięte (BBCH 20-59) obecność chrząszczy na roślinach i uszkodzone pąki kwiatowe – Słodyszek rzepakowy widocznych 9 międzywęźli do fazy, gdy widoczne są pierwsze płatki kwiatowe, ale pąki są nadal zamknięte (BBCH 39-59) obecność chrząszczy na roślinach – Chowacz podobnik widoczne są pierwsze płatki kwiatowe, ale pąki są nadal zamknięte do fazy, gdy 10% łuszczyn osiągnęło ostateczną wielkość (BBCH 59-71) obecność muchówek na roślinach – Pryszczarek kapustnik widoczne są pierwsze płatki kwiatowe, ale pąki są nadal zamknięte do fazy, gdy 10% łuszczyn osiągnęło ostateczną wielkość (BBCH 59-71) obecność kolonii mszyc na wszystkich organach wegetatywnych – Mszyce rozwój liści (BBCH 10-19) i w fazie od rozwoju pierwszych pędów bocznych do końca rozwoju owoców (BBCH 20-79) obecność błonkówek lub larw oraz powodowanych uszkodzeń – Gnatarz rzepakowiec rozwój liści (BBCH 10-19) i w fazie od rozwoju pierwszych pędów bocznych do końca rozwoju owoców (BBCH 20-79) obecność chrząszczy na roślinach lub powodowanych uszkodzeń – Pchełki rozwój liści (BBCH 10-19) i w fazie od rozwoju pierwszych pędów bocznych do końca rozwoju owoców (BBCH 20-79) lustracja upraw pod kątem występowania gąsienic, oprzędów i odchodów oraz Gąsienice zjadające liście uszkodzeń liści – rozwój pędu do dojrzewania strąków (BBCH 21–75) ubytki w obsadzie roślin – Drutowce pierwszy całkowicie rozwinięty liść do fazy pełnej dojrzałości (BBCH 11-89) obecność osobników dorosłych i larw na liściach – Mączliki od fazy pierwszego całkowicie rozwiniętego liścia do fazy pełnej dojrzałości (BBCH 11-89) obecność osobników dorosłych i larw na wszystkich organach wegetatywnych – Wciornastki pierwszy całkowicie rozwinięty liść do fazy pełnej dojrzałości (BBCH 11-89) obecność pajęczaków na roślinach – Przędziorek chmielowiec pierwszy całkowicie rozwinięty liść do fazy pełnej dojrzałości (BBCH 11-89) 6.3.3. Agrotechniczne metody ograniczania szkodników Jednym z podstawowych założeń integrowanej ochrony gorczycy przed szkodnikami są działania prewencyjne, oparte przede wszystkim na agrotechnice. Prawidłowa agrotechnika i uzupełnienie ewentualnych składników mineralnych poprawi kondycję roślin szczególnie w początkowych fazach wzrostu, gdy są wyjątkowo wrażliwe na atak ze strony poszczególnych gatunków agrofagów. Prawidłowo prowadzona ochrona ma za zadanie zakładać szerokie spektrum metod agrotechnicznych. Coraz powszechniej stosowane uproszczenia w uprawie, w powiązaniu ze zmianami klimatycznymi, stwarzają sprzyjające warunki dla rozwoju szkodników. Właściwe przestrzeganie podstawowych zaleceń agrotechnicznych jest kluczowym elementem programu ochrony gorczycy przed szkodnikami (tab. 9). Tabela 9. Niechemiczne metody ograniczania liczebności szkodników gorczycy Szkodnik Metody i sposoby ochrony zabiegi uprawowe i pielęgnacyjne, izolacja przestrzenna od innych roślin Bielinki kapustowatych zabiegi uprawowe i pielęgnacyjne, izolacja przestrzenna od innych roślin Chowacz podobnik kapustowatych, wysiew odmian późno zakwitających izolacja przestrzenna od innych roślin kapustowatych, wczesny siew nasion, Gnatarz rzepakowiec zwiększenie normy wysiewu nasion Mszyce izolacja przestrzenna od innych roślin kapustowatych, wczesny siew nasion izolacja przestrzenna od innych roślin kapustowatych, wczesny siew nasion, Pchełki ziemne zwiększenie normy wysiewu nasion zabiegi uprawowe i pielęgnacyjne, wczesny siew nasion, zwiększenie normy Pędraki wysiewu nasion zabiegi uprawowe i pielęgnacyjne, izolacja przestrzenna od innych roślin Pryszczarek kapustnik kapustowatych, wysiew odmian późno zakwitających zabiegi uprawowe i pielęgnacyjne, izolacja przestrzenna od innych roślin Rolnice kapustowatych, wczesny siew nasion, zwiększenie normy wysiewu nasion zabiegi uprawowe i pielęgnacyjne, izolacja przestrzenna od innych roślin Słodyszek rzepakowy kapustowatych, wysiew odmian wcześnie zakwitających zabiegi uprawowe i pielęgnacyjne, izolacja przestrzenna od innych kapustowatych, Ślimaki wczesny siew nasion, zwiększenie normy wysiewu nasion izolacja przestrzenna od innych roślin kapustowatych, wczesny siew nasion, Śmietka kapuściana zwiększenie normy wysiewu nasion Tantniś krzyżowiaczek izolacja przestrzenna od innych roślin kapustowatych Wciornastki izolacja przestrzenna od innych roślin kapustowatych W przypadku gorczycy, podobnie jak w przypadku innych roślin kapustowatych duże znaczenie ma stosowanie prawidłowego płodozmianu. Wiele szkodników zimuje w wierzchniej warstwie gleby lub pozostawionych resztkach roślinnych. W przypadku monokultur, szkodniki po przezimowaniu mają ułatwiony dostęp do bazy pokarmowej. Z tego samego względu zaleca się stosowanie izolacji przestrzennej od innych roślin kapustowatych. Izolacja przestrzenna pozwala także wydłużyć przelot niektórych szkodników. Przygotowanie miejsca pod uprawę, ewentualne uzupełnienie składników mineralnych oraz dalsze zbilansowane nawożenie poprawiają kondycję roślin. Ma to szczególne znaczenie w początkowej fazie wzrostu roślin, gdy są wyjątkowo wrażliwe na atak ze strony poszczególnych gatunków agrofagów. Odpowiednie kroki ograniczające potencjalne szkody powodowane przez poszczególne gatunki agrofagów można podjąć także na etapie wysiewania nasion. Szybsza początkowa wegetacja roślin pozwala wyprzedzić okres największego zagrożenia ze strony wszystkich szkodników, szczególnie groźnych dla wschodów. Dodatkowo szybszy wzrost pozwala zagłuszyć chwasty, które mogą stanowić bazę pokarmową dla niektórych szkodników. Istotna jest także obsada roślin. Zbyt gęsty siew ułatwia szkodnikom rozprzestrzenianie się, natomiast siew zbyt rzadki sprzyja zachwaszczeniu. Chwasty oprócz konkurencji o wodę, światło i składniki pokarmowe są także bazą pokarmową dla niektórych szkodników, np. mszyc. Bardzo ważny jest także termin zbioru plonu – zbyt późny stwarza ryzyko powstawania większych strat, szczególnie jakościowych, przez owady mogące uszkadzać łuszczyny. Po zbiorach ważną rzeczą jest wykonanie zespołu uprawek pożniwnych, mających na celu dokładne rozdrobnienie pozostałości roślinnych (miejsc zimowania i rozwoju niektórych szkodników), ograniczenie nasion chwastów, w tym wieloletnich. Uprawę pożniwną powinna kończyć głęboka orka jesienna, która ma zadanie fitosanitarne. Gruba warstwa gleby przykrywa zimujące stadia szkodników, nasiona chwastów i zarodniki grzybów. Wydobywa także na powierzchnię te znajdujące się głębiej, wystawiając je na działanie niekorzystnych warunków atmosferycznych. Przy okazji mechanicznie niszczone są szkodniki glebowe (Tratwal i wsp. 2018). 6.3.4. Chemiczne metody ograniczania szkodników Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z aktualnym wykazem środków ochrony roślin zalecanych w uprawie gorczycy w integrowanej produkcji (IP). Pomocne mogą być komunikaty podawane na Platformie Sygnalizacji Agrofagów (www.agrofagi.com.pl). Przed zastosowaniem środków ochrony roślin należy zapoznać się z etykietą ich stosowania. Wykaz dopuszczonych do IP środków ochrony roślin jest dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem: https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow- ochrony-roslin-dla-integrowanej-produkcji.html.

6.3. OGRANICZANIE STRAT POWODOWANYCH PRZEZ SZKODNIKI 6.3.1. Ważniejsze gatunki szkodników Opracowanie integrowanych zasad ochrony gorczycy przed szkodnikami z uwzględnieniem aspektów proekologicznych jest szczególnie istotne ze względu na sporą liczbę gatunków uszkadzających grupę uprawnych roślin kapustowatych. Zakres ich szkodliwości zależy przede wszystkim od warunków pogodowych, fazy rozwojowej i kondycji rośliny, a także sposobu prowadzenia uprawy. Zdecydowana większość szkodników to gatunki rozwijające się na rzepaku – zarówno ozimym jak i jarym, w tym ważne gospodarczo gatunki. W przypadku gorczycy zagrożenie jest mniejsze, jednak może wystąpić każdego roku, kiedy poszczególne gatunki mogą spowodować znaczne straty ekonomiczne (tab. 6 i 7) (Jajor i wsp. 2017; Hołubowicz-Kliza i wsp. 2018). Tabela 6. Znaczenie szkodników gorczycy Znaczenie Szkodnik Aktualne Prognozowane Chowacz brukwiaczek (Ceutorhynchus napi) ++ +++ Chowacz czterozębny (Ceutorhynchus pallidactylus) ++ +++ Chowacz podobnik (Ceutorhynchus obstrictus) ++ ++ Drutowce (Elateridae) + ++ Gąsienice zjadające liście (Lepidoptera) + ++ Gnatarz rzepakowiec (Athalia rosae) +++ +++ Mączliki (Aleyrodidae) + ++ Mszyce (Aphididae) ++ ++ Pchełka rzepakowa (Psylliodes chrysocephala) +++ +++ Pchełki ziemne (Phyllotreta sp.) ++ +++ Pędraki (Scarabaeidae) + ++ Przędziorek chmielowiec (Tetranychus urticae) + ++ Pryszczarek kapustnik (Dasyneura napi) ++ ++ Rolnice (Agrotinae) + ++ Słodyszek rzepakowy (Meligethes aeneus) +++ +++ Ślimaki (Molusca) + ++ Śmietka kapuścianka (Delia brassicae) + ++ Tantniś krzyżowiaczek (Plutella xylostella) + ++ Wciornastki (Thysanoptera) + ++ + szkodnik o znaczeniu lokalnym, + + szkodnik ważny, + + + szkodnik bardzo ważny Tabela 7. Charakterystyka uszkodzeń powodowanych przez najważniejsze szkodniki gorczycy Szkodniki Charakterystyka uszkodzeń Pierwsze objawy to miejsca „nakłuć” spowodowanych przez chrząszcze na łodydze wielkości około 1 mm, początkowo śluzowate, potem białawo obrzeżone; na łodydze, w trakcie wzrostu pędu głównego okaleczone miejsca Chowacz brukwiaczek wydłużają się, tworzą cienkie rynny, zgrubienia oraz skrzywienia przede Chowacz czterozębny wszystkim w dolnej części łodygi; w tych miejscach łodygi pękają, często łamią się i stanowią bramę wejściową dla chorób; w rdzeniu łodygi można rozpoznać ślady żerowania larw. Szkodliwe są osobniki dorosłe i stadia larwalne mszyc. Mszyce zasiedlają młodsze, wierzchołkowe fragmenty roślin. Na skutek żerowania mszyc zahamowany jest wzrost roślin. Zasiedlone fragmenty roślin mogą ulegać Mszyce deformacjom, więdnąć i zasychać. W miejscach żerowania mszyc przez uszkodzone tkanki mogą wnikać zarodniki bądź inne czynniki powodujące wtórne infekcje grzybowe i bakteryjne. W przypadku dużego nasilenia szkodnika na uszkodzonych liściach widoczne są małe, nekrotyczne plamki (na kwiatach białe, na młodych strąkach Wciornastki srebrzyste), w końcu organy te usychają i opadają a strąki ulegają skarłowaceniu. Szkodliwość wciornastków jest tym większa, im młodsze są zaatakowane rośliny. Uszkodzone łuszczyny pozostają zamknięte, jednak przedwcześnie żółkną, są Chowacz podobnik lekko zdeformowane i mają 1 niewielki otwór; wewnątrz łuszczyny można znaleźć 1 larwę żerującą na nasionach. Na szyjce korzeniowej i korzeniach występują brązowe przebarwienia oraz miejsca nadgniłe; korzenie boczne są częściowo obumarłe i z trudem można Śmietka kapuściana stwierdzić ich obecność podczas wyrywania roślin z ziemi; w zewnętrznej warstwie korzenia, jak też we wnętrzu szyjki korzeniowej znajdują się chodniki z obumarłą tkanką, w której żerują larwy śmietki kapuścianej. Larwy uszkadzają podziemne części roślin. Mogą wyjadać pęczniejące nasiona, Pędraki korzenie siewek czy podgryzać łodygi młodych roślin u nasady. Objawem Rolnice masowego żerowania larw są placowe ubytki w zasiewach (tzw. łysiny) – głównie od brzegów plantacji. Gąsienice motyli żerują na liściach i w przypadku masowego występowania Gąsienice uszkadzające liście mogą prowadzić do częściowych gołożerów roślin. Na dolnej stronie liści można zaobserwować ubytki tkanki zeskrobanej przez młode stadia larwalne oraz wygryzione w blaszce małe otwory; później Gnatarz rzepakowiec występują gołożery powodowane przez starsze stadia larwalne, zjadane są całe liście, pozostają jedynie główne nerwy, kwiatostany i łuszczyny. Dorosłe osobniki i larwy żerują na dolnej stronie liści wysysając soki, liście mogą Mączliki się deformować i stopniowo zasychać. Na liścieniach i liściach występują typowe objawy żerowania (wygryzione otwory i szkieletowanie liści); bardzo duża liczebność populacji powoduje, że Pchełki liście mogą zostać sitowato podziurawione; bardziej znaczący jest żer minujący w ogonkach liściowych, nerwach liściowych oraz rdzeniu; w chodnikach można znaleźć brązową mączkę lub brudnobiałe larwy. Szkodnik aktywny szczególnie w lata suche i upalne. Objawy masowego Przędziorek chmielowiec pojawu przędziorków to osłabienie rozwoju roślin, zasychanie i więdnięcie liści, nekrozy. Do tej pory znaczenie szkodnika w gorczycy niewielkie. Pryszczarek kapustnik Uszkodzone łuszczyny przedwcześnie żółkną, nabrzmiewają, często ulegają zniekształceniom koło wierzchołka, kurczą się i przedwcześnie pękają; we wnętrzu łuszczyn znajdują się liczne larwy (od 5 do 100) niszczące nasiona. Typowe objawy to spowodowane przez chrząszcze wygryzienia w pąkach kwiatowych, część całkowicie wydrążona; uszkodzone pąki żółkną, usychają, Słodyszek rzepakowy a następnie odpadają, pozostają jedynie szypułki kwiatowe; skutkiem są nieregularne kwiatostany, względnie nieregularnie rozłożone łuszczyny. Siewki po wschodach zjadane są w całości lub ścinane przez ślimaki tuż nad Ślimaki powierzchnią gleby. Na liściach znaleźć można liczne, drobne, okrągławe lub nieregularne okienka, Tantniś krzyżowiaczek powstałe po zeskrobaniu przez gąsienice dolnej skórki i miękiszu; górna skórka w miarę wzrostu liścia pęka i powstają otwory. 6.3.2. Metody monitorowania szkodników Monitorowanie obecności szkodników na plantacji to bardzo istotny element integrowanej ochrony roślin. Ciągła obserwacja ułatwia ocenę aktualnej sytuacji na polu, a w razie konieczności pozwala na szybką reakcję. Dlatego konieczne jest systematyczne monitorowanie od momentu wschodów do dojrzewania, minimum raz w tygodniu, występowania szkodników z zastosowaniem właściwych metod. Podstawowym elementem prawidłowo wyznaczonego terminu zwalczania jest monitoring nalotów oraz liczebności szkodników. Monitoring prowadzi się przede wszystkim w oparciu o lustracje wzrokowe, czy w przypadku szkodników glebowych – przesiewanie gleby. Przydatne są również inne metody, takie jak czerpakowanie czy tablice lepowe. Podstawową metodą lustracji plantacji jest lustracja wzrokowa (obchód pieszo). W zależności od kształtu pola, powinna obejmować brzeg oraz dwie przekątne plantacji. W zależności od gatunku agrofaga, należy sprawdzić średnią liczbę szkodników na 1 m2 lub na 100 losowo wybranych roślinach. Obserwacje takie należy przeprowadzić w kilku miejscach plantacji. Pomocną metodą może być czerpakowanie. To łatwy i szybki sposób wstępnej oceny składu gatunkowego oraz liczebności owadów, znajdujących się na danej plantacji. Ten sposób monitoringu, przy prawidłowym zastosowaniu, pozwala w stosunkowo krótkim czasie uzyskać wstępne informacje nie tylko o szkodnikach, ale również o innych owadach, w tym pożytecznych znajdujących się na plantacji. Należy jednak pamiętać, iż metoda ta nie jest precyzyjna i w razie wykrytego zagrożenia powinno się przeprowadzić bardziej szczegółowe lustracje plantacji. Dla potrzeb wstępnej lustracji należy wykonać 25 uderzeń czerpakiem entomologicznym od brzegu plantacji wchodząc w jej głąb. Czerpakowanie należy zawsze przeprowadzić w miejscu najbardziej narażonym na naloty szkodników, na przykład od strony ubiegłorocznej lokalizacji danej uprawy. Obserwacje nad występowaniem szkodników glebowych polegają na przesianiu gleby z kilku miejsc z wykopanych dołków o wymiarach 25 × 25 cm oraz głębokości 30 cm. Istotą właściwej oceny zagrożenia ze strony szkodników jest znajomość podstaw morfologii i biologii danego gatunku szkodnika, np. terminów potencjalnego występowania na uprawie. Monitoring należy prowadzić zarówno w celu określenia momentu nalotu i liczebności owadów szkodliwych na plantację, jak również po zabiegu w celu sprawdzenia skuteczności zwalczania. W przypadku niezadowalającej skuteczności, wystąpienia odporności lub przedłużających się nalotów owadów szkodliwych takie postępowanie daje możliwość szybkiej reakcji i w miarę potrzeby powtórzenia zabiegu. Ze względu na wiele czynników determinujących występowanie szkodników monitoring należy prowadzić na każdej plantacji. Prowadzenie prawidłowych lustracji wymaga wiedzy na temat morfologii i biologii szkodników. Niezależnie od stosowanej metody monitoringu wyniki obserwacji powinny być zapisywane (Mrówczyński i wsp. 2017, Tratwal i wsp. 2018). Stały monitoring jest niezbędny przy ustalaniu optymalnego terminu zabiegu z uwagi na ciągłe działanie wielu czynników środowiskowych i tylko obserwacje bezpośrednie pozwalają ocenić rzeczywiste zagrożenie ze strony szkodników. Zagrożenie może być zmienne, w zależności od warunków klimatycznych, ukształtowania terenu, fazy rozwojowej rośliny, liczebności wrogów naturalnych czy nawet poziomu nawożenia. Integrowane programy ochrony roślin wymagają od rolnika sporej wiedzy i doświadczenia, począwszy od identyfikacji szkodnika, przez elementy rozwoju i miejsc bytowania do sposobów jego ograniczania i likwidacji. Informacje o biologii szkodnika, dane z poprzednich lat o jego występowaniu w danym rejonie w powiązaniu z wiedzą o sposobach ograniczania strat mogą pomóc w podjęciu decyzji o zabiegu. Korzyści z wiedzy na temat nowoczesnych metod ochrony roślin mają wymiar nie tylko ekonomiczny. Brak konieczności stosowania zabiegów chemicznego zwalczania szkodników to także zdrowsze środowisko. Jednym z narzędzi ułatwiających wdrożenie zasad integrowanej produkcji roślin są systemy wspomagające podejmowanie decyzji w ochronie roślin. Systemy te są pomocne w określaniu optymalnych terminów wykonywania zabiegów ochrony roślin (w korelacji z fazą wzrostu rośliny, biologią szkodnika i warunkami pogodowymi), a tym samym pozwalają uzyskać wysoką efektywność tych zabiegów przy ograniczeniu stosowania chemicznych środków ochrony roślin do niezbędnego minimum. Internetowa Platforma Sygnalizacji Agrofagów prowadzona przez Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy i instytucje partnerskie zawiera m.in. wyniki monitorowania w wybranych lokalizacjach poszczególnych stadiów rozwojowych agrofagów dla potrzeb prognozowania krótkoterminowego. Jeśli w danym przypadku zostanie przekroczony próg ekonomicznej szkodliwości, system wskazuje na konieczność wykonania zabiegu. Ponadto system zawiera część instruktażową, dzięki której można prawidłowo kontrolować plantacje i podejmować decyzje o optymalnym terminie zabiegu. Dla każdego gatunku agrofaga podano podstawowe informacje o jego morfologii, biologii oraz metodach prowadzenia obserwacji polowych. Aktualnie nie ma określonych progów ekonomicznej szkodliwości dla szkodników gorczycy. Zabiegi należy wykonywać zgodnie z sygnalizacją po pojawieniu się szkodników. Zasady i terminy ich obserwacji przedstawiono w tabeli 8. Tabela 8. Terminy i zasady prowadzenia obserwacji szkodników gorczycy Szkodnik Zasada i termin obserwacji obecność chrząszczy na roślinach – Chowacz brukwiaczek początek rozwoju pędów bocznych do fazy, gdy widoczne są pierwsze płatki kwiatowe, ale pąki kwiatowe są nadal zamknięte (BBCH 20-59) obecność chrząszczy na roślinach – Chowacz czterozębny początek rozwoju pędów bocznych do fazy, gdy widoczne są pierwsze płatki kwiatowe, ale pąki kwiatowe są nadal zamknięte (BBCH 20-59) obecność chrząszczy na roślinach i uszkodzone pąki kwiatowe – Słodyszek rzepakowy widocznych 9 międzywęźli do fazy, gdy widoczne są pierwsze płatki kwiatowe, ale pąki są nadal zamknięte (BBCH 39-59) obecność chrząszczy na roślinach – Chowacz podobnik widoczne są pierwsze płatki kwiatowe, ale pąki są nadal zamknięte do fazy, gdy 10% łuszczyn osiągnęło ostateczną wielkość (BBCH 59-71) obecność muchówek na roślinach – Pryszczarek kapustnik widoczne są pierwsze płatki kwiatowe, ale pąki są nadal zamknięte do fazy, gdy 10% łuszczyn osiągnęło ostateczną wielkość (BBCH 59-71) obecność kolonii mszyc na wszystkich organach wegetatywnych – Mszyce rozwój liści (BBCH 10-19) i w fazie od rozwoju pierwszych pędów bocznych do końca rozwoju owoców (BBCH 20-79) obecność błonkówek lub larw oraz powodowanych uszkodzeń – Gnatarz rzepakowiec rozwój liści (BBCH 10-19) i w fazie od rozwoju pierwszych pędów bocznych do końca rozwoju owoców (BBCH 20-79) obecność chrząszczy na roślinach lub powodowanych uszkodzeń – Pchełki rozwój liści (BBCH 10-19) i w fazie od rozwoju pierwszych pędów bocznych do końca rozwoju owoców (BBCH 20-79) lustracja upraw pod kątem występowania gąsienic, oprzędów i odchodów oraz Gąsienice zjadające liście uszkodzeń liści – rozwój pędu do dojrzewania strąków (BBCH 21–75) ubytki w obsadzie roślin – Drutowce pierwszy całkowicie rozwinięty liść do fazy pełnej dojrzałości (BBCH 11-89) obecność osobników dorosłych i larw na liściach – Mączliki od fazy pierwszego całkowicie rozwiniętego liścia do fazy pełnej dojrzałości (BBCH 11-89) obecność osobników dorosłych i larw na wszystkich organach wegetatywnych – Wciornastki pierwszy całkowicie rozwinięty liść do fazy pełnej dojrzałości (BBCH 11-89) obecność pajęczaków na roślinach – Przędziorek chmielowiec pierwszy całkowicie rozwinięty liść do fazy pełnej dojrzałości (BBCH 11-89) 6.3.3. Agrotechniczne metody ograniczania szkodników Jednym z podstawowych założeń integrowanej ochrony gorczycy przed szkodnikami są działania prewencyjne, oparte przede wszystkim na agrotechnice. Prawidłowa agrotechnika i uzupełnienie ewentualnych składników mineralnych poprawi kondycję roślin szczególnie w początkowych fazach wzrostu, gdy są wyjątkowo wrażliwe na atak ze strony poszczególnych gatunków agrofagów. Prawidłowo prowadzona ochrona ma za zadanie zakładać szerokie spektrum metod agrotechnicznych. Coraz powszechniej stosowane uproszczenia w uprawie, w powiązaniu ze zmianami klimatycznymi, stwarzają sprzyjające warunki dla rozwoju szkodników. Właściwe przestrzeganie podstawowych zaleceń agrotechnicznych jest kluczowym elementem programu ochrony gorczycy przed szkodnikami (tab. 9). Tabela 9. Niechemiczne metody ograniczania liczebności szkodników gorczycy Szkodnik Metody i sposoby ochrony zabiegi uprawowe i pielęgnacyjne, izolacja przestrzenna od innych roślin Bielinki kapustowatych zabiegi uprawowe i pielęgnacyjne, izolacja przestrzenna od innych roślin Chowacz podobnik kapustowatych, wysiew odmian późno zakwitających izolacja przestrzenna od innych roślin kapustowatych, wczesny siew nasion, Gnatarz rzepakowiec zwiększenie normy wysiewu nasion Mszyce izolacja przestrzenna od innych roślin kapustowatych, wczesny siew nasion izolacja przestrzenna od innych roślin kapustowatych, wczesny siew nasion, Pchełki ziemne zwiększenie normy wysiewu nasion zabiegi uprawowe i pielęgnacyjne, wczesny siew nasion, zwiększenie normy Pędraki wysiewu nasion zabiegi uprawowe i pielęgnacyjne, izolacja przestrzenna od innych roślin Pryszczarek kapustnik kapustowatych, wysiew odmian późno zakwitających zabiegi uprawowe i pielęgnacyjne, izolacja przestrzenna od innych roślin Rolnice kapustowatych, wczesny siew nasion, zwiększenie normy wysiewu nasion zabiegi uprawowe i pielęgnacyjne, izolacja przestrzenna od innych roślin Słodyszek rzepakowy kapustowatych, wysiew odmian wcześnie zakwitających zabiegi uprawowe i pielęgnacyjne, izolacja przestrzenna od innych kapustowatych, Ślimaki wczesny siew nasion, zwiększenie normy wysiewu nasion izolacja przestrzenna od innych roślin kapustowatych, wczesny siew nasion, Śmietka kapuściana zwiększenie normy wysiewu nasion Tantniś krzyżowiaczek izolacja przestrzenna od innych roślin kapustowatych Wciornastki izolacja przestrzenna od innych roślin kapustowatych W przypadku gorczycy, podobnie jak w przypadku innych roślin kapustowatych duże znaczenie ma stosowanie prawidłowego płodozmianu. Wiele szkodników zimuje w wierzchniej warstwie gleby lub pozostawionych resztkach roślinnych. W przypadku monokultur, szkodniki po przezimowaniu mają ułatwiony dostęp do bazy pokarmowej. Z tego samego względu zaleca się stosowanie izolacji przestrzennej od innych roślin kapustowatych. Izolacja przestrzenna pozwala także wydłużyć przelot niektórych szkodników. Przygotowanie miejsca pod uprawę, ewentualne uzupełnienie składników mineralnych oraz dalsze zbilansowane nawożenie poprawiają kondycję roślin. Ma to szczególne znaczenie w początkowej fazie wzrostu roślin, gdy są wyjątkowo wrażliwe na atak ze strony poszczególnych gatunków agrofagów. Odpowiednie kroki ograniczające potencjalne szkody powodowane przez poszczególne gatunki agrofagów można podjąć także na etapie wysiewania nasion. Szybsza początkowa wegetacja roślin pozwala wyprzedzić okres największego zagrożenia ze strony wszystkich szkodników, szczególnie groźnych dla wschodów. Dodatkowo szybszy wzrost pozwala zagłuszyć chwasty, które mogą stanowić bazę pokarmową dla niektórych szkodników. Istotna jest także obsada roślin. Zbyt gęsty siew ułatwia szkodnikom rozprzestrzenianie się, natomiast siew zbyt rzadki sprzyja zachwaszczeniu. Chwasty oprócz konkurencji o wodę, światło i składniki pokarmowe są także bazą pokarmową dla niektórych szkodników, np. mszyc. Bardzo ważny jest także termin zbioru plonu – zbyt późny stwarza ryzyko powstawania większych strat, szczególnie jakościowych, przez owady mogące uszkadzać łuszczyny. Po zbiorach ważną rzeczą jest wykonanie zespołu uprawek pożniwnych, mających na celu dokładne rozdrobnienie pozostałości roślinnych (miejsc zimowania i rozwoju niektórych szkodników), ograniczenie nasion chwastów, w tym wieloletnich. Uprawę pożniwną powinna kończyć głęboka orka jesienna, która ma zadanie fitosanitarne. Gruba warstwa gleby przykrywa zimujące stadia szkodników, nasiona chwastów i zarodniki grzybów. Wydobywa także na powierzchnię te znajdujące się głębiej, wystawiając je na działanie niekorzystnych warunków atmosferycznych. Przy okazji mechanicznie niszczone są szkodniki glebowe (Tratwal i wsp. 2018). 6.3.4. Chemiczne metody ograniczania szkodników Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z aktualnym wykazem środków ochrony roślin zalecanych w uprawie gorczycy w integrowanej produkcji (IP). Pomocne mogą być komunikaty podawane na Platformie Sygnalizacji Agrofagów (www.agrofagi.com.pl). Przed zastosowaniem środków ochrony roślin należy zapoznać się z etykietą ich stosowania. Wykaz dopuszczonych do IP środków ochrony roślin jest dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem: https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow- ochrony-roslin-dla-integrowanej-produkcji.html.

6.2.1. Najważniejsze choroby Gorczyca może być porażana przez kilku sprawców chorób, które występują również na innych gatunkach roślin, głównie na rzepaku jarym i ozimym (Jasińska i Kotecki 2003; Budzyński i Zając 2010). Między innymi z uwagi na szybki wzrost roślin i znacznie krótszy okres wegetacji niż rzepaku ozimego, na gorczycy z reguły nie obserwujemy dużego nasilenia chorób. Niemniej jednak na plantacjach tej rośliny można już zaobserwować takie ważne gospodarczo choroby, jak: kiłę kapusty, czerń krzyżowych, a także zgorzel siewek, zgniliznę twardzikową, szarą pleśń, bielika krzyżowych i inne. Wzrost znaczenia kiły kapusty w ostatnich latach związany jest z częstą uprawą rzepaku ozimego i innych kapustowatych np. gorczycy (międzyplony), rzepiku, rzepaku jarego, warzyw z tej rodziny na tym samym stanowisku (Korbas i wsp. 2008). Choroba ta powoduje bardzo istotne straty w plonie nasion, a dodatkowo stopniowo dochodzi do nagromadzenia materiału infekcyjnego w glebie. W niektórych rejonach ogranicza to areał uprawy wymienionych gatunków. Wielkość strat powodowana przez patogeny uzależniona jest od rejonu uprawy, przedplonu, przebiegu pogody w sezonie i fazy rozwojowej roślin, w której dochodzi do infekcji. Choroby gorczycy powodowane są przez jednego lub kilku sprawców, a ich orientacyjne znaczenie oraz potencjalne źródła infekcji podano w tabeli 3. Tabela 3. Znaczenie gospodarcze wybranych sprawców chorób gorczycy w Polsce Choroba (sprawca) Potencjalne zagrożenie Źródła infekcji Bielik krzyżowych samosiewy, chwasty z rodziny ++ (Albugo candida) kapustowatych, nasiona Czerń krzyżowych +++ nasiona, resztki pożniwne, chwasty (Alternaria spp.) zarodniki przetrwalnikowe w glebie, obornik, jeśli zwierzęta skarmiane były Kiła kapusty na gorczycy +++ (lokalnie) porażonymi roślinami, zanieczyszczone (Plasmodiophora brassicae) narzędzia, maszyny, woda, chwasty i samosiewy Mączniak prawdziwy + chwasty, samosiewy (Erysiphe cruciferarum, Erysiphe polygoni) Mączniak rzekomy krzyżowych + resztki pożniwne, samosiewy (Hyaloperonospora parasitica) Sucha zgnilizna gorczycy (Leptosphaeria maculans, st. kon. Phoma + resztki pożniwne, samosiewy, nasiona lingam) Szara pleśń resztki pożniwne, samosiewy, chwasty, (Botryotinia fuckeliana st. kon. Botrytis + nasiona, gleba cinerea) sklerocja (przetrwalniki) w glebie oraz Zgnilizna twardzikowa ++ w materiale siewnym, resztki porażonych (Sclerotinia sclerotiorum) roślin Zgorzel siewek (Pythium debaryanum, Rhizoctonia solani, ++ gleba, nasiona Alternaria spp., Phoma lingam, Fusarium spp. i inne) + małe ++ średnie +++ duże Wg. Kryczyński i Weber (2011); Jajor i wsp. (2017) Właściwa diagnoza choroby lub chorób to niezbędny krok w integrowanej produkcji roślin. Objawy porażenia przez patogeny mogą być obserwowane przez cały okres wegetacji, na wszystkich organach roślin od korzeni, przez pędy i liście do kwiatów i łuszczyn (tab. 4). Nierzadkie są sytuacje, gdy na jednej roślinie, a nawet jej organie, obserwujemy kilka różnych plamistości, może to być związane między innymi z tzw. infekcją mieszaną, czyli kilkoma sprawcami chorób jednocześnie lub zmianami powodowanymi przez czynniki abiotyczne. Dla ułatwienia identyfikacji w ostatniej kolumnie podano czynniki, które mogą powodować podobne do opisywanych objawy. W integrowanej produkcji niezbędne jest monitorowanie systematyczne od momentu wschodów do początku dojrzewania, minimum raz w tygodniu, występowania chorób. Należy też pamiętać, że sprawca kiły kapusty charakterystyczne objawy powoduje na korzeniach, a więc aby stwierdzić tą chorobę należy rośliny delikatnie wykopać. Tabela 4. Cechy diagnostyczne chorób gorczycy Możliwość pomylenia Choroba objawów z inną Cechy diagnostyczne chorobą lub czynnikiem Liście- na spodniej stronie liści pojawiają się białe, mączniak rzekomy Bielik krzyżowych pęcherzykowate zmiany (struktury patogena). Początkowo kapustowatych, sucha drobne, następnie obejmują coraz większe obszary tkanek. Na zgnilizna gorczycy, szara wierzchniej stronie liści, w miejscu pojawienia się białych zmian, pleśń, czerń krzyżowych tworzą się chlorotyczne przebarwienia. Łodyga- białe, pęcherzykowate zmiany (struktury patogena). Następuje zahamowanie wzrostu, a pędy są zniekształcone (kształt pastoralny). Kwiatostan- białe, pęcherzykowate zmiany (struktury patogena). Kwiatostany są zniekształcone i często przybierają kształt pastoralny. Siewka – na liścieniach owalne, brunatne plamy, przewężenie mączniak rzekomy szyjki korzeniowej oraz czarne plamy na części podliścieniowej kapustowatych, sucha łodygi. W wyniku infekcji rośliny zamierają (zgorzel siewek). zgnilizna gorczycy, szara Liście - owalne, wklęsłe plamy o barwie od jasnobrunatnej do pleśń czarnej z chlorotyczną otoczką. Na większych plamach często Czerń występuje koncentryczne strefowanie. Plamy stopniowo zlewają krzyżowych się. Łodyga - wydłużone, czarne lub bladoszare plamy o wyraźnie zaznaczonych brzegach. Łuszczyny - owalne lub podłużne, wklęsłe plamy o barwie brunatnej lub czarnej, powodujące zniekształcenie łuszczyn oraz ich przedwczesne pękanie. Korzeń – początkowo jasne, twarde narośla o zróżnicowanym zgorzele siewek, kształcie oraz wielkości, które następnie ciemnieją i rozpadają się. chowacz galasówek, Zmiany występują na korzeniu głównym, korzeniach bocznych, niedobory pokarmowe a niekiedy również na szyjce korzeniowej. Kiła kapusty Liście – o żółtym lub buraczkowym zabarwieniu, stopniowo na gorczycy więdną, a ich wzrost zostaje zahamowany (objawy niespecyficzne). Łodyga - więdnięcie oraz zahamowanie wzrostu. Może wystąpić przyspieszone pąkowanie oraz kwitnienie (objawy niespecyficzne). Liście – owalne place białego, mączystego nalotu (grzybnia szara pleśń, sucha patogena), które stopniowo rozrastają się pokrywając całą zgnilizna gorczycy powierzchnię liścia. Liście żółkną i zamierają. Łodyga - owalne place białego, mączystego nalotu (grzybnia Mączniak patogena), które stopniowo rozrastają się pokrywając całą prawdziwy powierzchnię łodygi. Pod nalotem często pojawiają się brunatnofioletowe plamy. Łuszczyny - owalne place białego, mączystego nalotu (grzybnia patogena), które stopniowo rozrastają się pokrywając całą powierzchnię łuszczyny. Siewki - delikatny, szarobiały nalot (grzybnia patogena) sucha zgnilizna pojawiający się na dolnej stronie liścieni. Rośliny żółkną, a gorczycy, szara pleśń, następnie zamierają. czerń krzyżowych, bielik Mączniak Liście - delikatny, szarobiały nalot (grzybnia patogena) krzyżowych rzekomy występujący na dolnej stronie blaszki; na górnej stronie blaszki krzyżowych liściowej (w miejscu wystąpienia nalotu) żółte nieregularne plamy z brunatną lub czarną obwódką. Liście żółkną oraz zamierają. Na roślinie pojawiają się zniekształcone kwiatostany. Roślina nie wytwarza łuszczyn ani nasion. Siewka - owalne, brunatne nekrozy, przewężenie szyjki mączniak rzekomy korzeniowej lub części korzenia. W wyniku infekcji rośliny kapustowatych, czerń zamierają (zgorzel siewek). krzyżowych, bielik Liście - małe, żółte przebarwienia, które powiększają się tworząc krzyżowych owalne, jasnobrązowe, beżowe lub szare nekrozy otoczone często żółtą (chlorotyczną) obwódką. Na powierzchni plam Sucha zgnilizna widoczne są skupiska piknidiów (czarne, kuliste punkty). gorczycy Łodyga - podłużne, rozległe, jasnobrunatne plamy otoczone brunatno-czerwoną obwódką. Na powierzchni plam widoczne są skupiska piknidiów. Szyjka korzeniowa - początkowo ciemnobrunatne plamy, które pogłębiając się korkowacieją i murszeją. W okresie dojrzewania rośliny powodują wyłamywanie się łodyg. Łuszczyny – rozległe, jasnobrunatne plamy otoczone brunatną obwódką. Na powierzchni plam widoczne są skupiska piknidiów. Liście - zagłębione, nieregularne, sinozielone plamy pokryte sucha zgnilizna szarobrązowym nalotem (grzybnia i zarodniki konidialne gorczycy, zgnilizna patogena). Liście deformują się i zamierają. twardzikowa, mączniak Łodyga - zagłębione, nieregularne, szarobrunatne plamy pokryte rzekomy Szara pleśń szarym nalotem (grzybnia i zarodniki konidialne patogena). Mogą kapustowatych, bielik powodować wyłamywanie się i zamieranie łodyg. krzyżowych Łuszczyny - zagłębione, nieregularne, szarobrunatne plamy pokryte szarym nalotem (grzybnia i zarodniki konidialne patogena). Infekcja powoduje przedwczesne zasychanie i pękanie łuszczyn oraz osypywanie nasion. Liście – strefowane, szarobiałe plamy. szara pleśń Łodyga - białoszare, niekiedy koncentrycznie strefowane plamy rozszerzające się na cały obwód łodygi; wewnątrz, a często także Zgnilizna na powierzchni łodyg, pojawia się gęsta, watowata, biała grzybnia twardzikowa oraz czarne, kuliste przetrwalniki grzyba (sklerocja). Łuszczyny - łuszczyny bieleją a na ich powierzchni oraz w środku rozwija się grzybnia oraz powstają kuliste, czarne sklerocja. Siewka – owalne, brunatne nekrozy obejmujące szyjkę uszkodzenia przez korzeniową, a często również korzeń. Powstają szkodniki lub użycie Zgorzel siewek charakterystyczne przewężenia, w wyniku których roślina niewłaściwego więdnie i zamiera. herbicydu Liścienie – chlorotyczne nekrozy oraz więdnięcie. Łodyga - biały nalot grzybni patogena (opilśń). Wg. Kryczyński i Weber (2011); Jajor i wsp. (2017)