Materiał siewny i odmiany w IPR – gorczyca

3. DOBÓR ODMIAN GORCZYCY W INTEGROWANEJ PRODUKCJI Odmiany gorczycy białej mogą być wszechstronnie użytkowane; uprawiane są w siewie czystym na nasiona, stosowane w mieszankach pastewnych, bywają wykorzystywane jako rośliny podpierające, a przeważnie są wysiewane w międzyplonach ścierniskowych z przeznaczeniem na zielony nawóz lub na mulcz (Nowakowski 2013; Sawicka i Kotiuk 2007). Uwzględniając właściwości botaniczne oraz użytkowe roślin odmian gorczycy należy uznać, że ich uprawa będzie ważnym elementem spełniającym wymagania integrowanej produkcji roślin. Nasiona są kuliste, mają przeważnie barwę żółtą i żółtobeżową, a MTN wynosi 6–10 g. Zawierają 25–30% tłuszczu i 27-35 % białka (45-48% w suchej masie beztłuszczowej) oraz glukozynolany, w tym głównie synalbinę. Z tych ostatnich, w obecności wody i pod wpływem działania enzymu mirozynazy wydzielają się olejki gorczyczne, które mają ostry, palący smak. Nasiona wykorzystywane są przede wszystkim w przemyśle spożywczym. Całe lub rozdrobnione używane są jako przyprawa aromatyzująca i jako środek konserwujący. Głównie jednak stanowią podstawowy surowiec do produkcji musztardy. Ponadto nasiona są szeroko wykorzystywane w przemyśle farmaceutycznym oraz w medycynie, zwłaszcza tradycyjnej. Olej wytłaczany na zimno używany jest w niewielkim zakresie do celów spożywczych, częściej w farmacji i przemyśle kosmetycznym, a pozyskiwany w wyniku ekstrakcji ma zastosowanie do celów technicznych. Śruta poekstrakcyjna i wytłoki odmian zawierających dużą ilość glukozynolanów nie są wykorzystywane jako komponent paszy dla zwierząt. W obrocie może znajdować się materiał siewny gorczycy odmian wpisanych do krajowego rejestru, odpowiednich rejestrów innych niż RP państw członkowskich lub wspólnotowego katalogu. Wykaz odmian wpisanych do KR można znaleźć na stronie internetowej COBORU, pod linkiem: https://coboru.gov.pl/pl/kr/kr_gat. Wyniki badań oraz inne informacje o przebadanych odmianach są publikowane w wydawnictwach COBORU np. „Lista opisowa odmian roślin rolniczych”. We Wspólnotowym Katalogu Odmian Roślin Rolniczych (CCA) znajduje się aktualnie ponad 230 odmian gorczycy białej. Większość zarejestrowanych w KR odmian nadaje się zarówno do uprawy w plonie głównym z przeznaczeniem na nasiona, jak i w międzyplonie ścierniskowym. Odmiany różnią się między sobą wielkością plonowania oraz składem chemicznym nasion, a także głównymi cechami rolniczo-użytkowymi, takimi jak wczesność, wysokość roślin, odporność na wyleganie i choroby, również możliwością ograniczania liczebności mątwika burakowego w glebie. Wszystkie te właściwości rolnik powinien uwzględnić, wybierając odmianę do uprawy w systemie integrowanej produkcji. Tradycyjne odmiany gorczycy białej zawierają w nasionach dużą ilość glukozynolanów (ok. 180-200 µM/g nasion), głównie sinalbiny, tj. specyficznych związków z grupy glukozydów zawierających siarkę. Natomiast olej pozyskiwany z nasion zawiera nadmierną ilość niepożądanego kwasu erukowego (ok. 40-45%). Nasiona takich odmian wykorzystywane są przede wszystkim dla celów przyprawowych i farmaceutycznych. W ostatnich latach hodowcom udało się wytworzyć odmiany o zmienionym składzie chemicznym nasion. Odmiany te cechują się niską zawartością w nasionach kwasu erukowego oraz małą zawartością glukozynolanów. Olej z tych nasion ma skład podobny do oleju z nasion rzepaku podwójnie ulepszonego „00”, a więc jest uniwersalny, przydatny do celów spożywczych oraz technicznych. W doświadczeniach odmianowych gorczycy białej w uprawie na nasiona, zebrano średnio z lat badań plon nasion wynoszący 18,7 dt z ha, przy zróżnicowaniu w poszczególnych latach wynoszącym od 17,3 do 20,4 dt z ha. Okres wegetacji od wschodów do dojrzałości technicznej trwał przeciętnie dla odmian 105 dni. Gorczyca biała jest najbardziej rozpowszechnionym gatunkiem uprawianym w międzyplonie ścierniskowym. Rośliny rosną szybko, a ich okres wegetacji jest stosunkowo krótki, wytwarzają przy tym dużą masę wegetatywną, dobrze zacieniają glebę, ograniczając wzrost chwastów oraz dość dobrze wytrzymują krótkotrwałe przymrozki. Odmiany gorczycy mogą być uprawiane po roślinach nieco później schodzących z pola, głównie zbożach. Spełniają wówczas rolę fitosanitarną, zmniejszając zagrożenie nadmiernej kumulacji patogenów i szkodników tych roślin. Rośliny odmian przeznaczone na zielony nawóz są przyorywane. Wprowadzona w ten sposób do gleby sucha masa wzbogaca ją w materię organiczną, a zachodzące procesy mineralizacji powodują dostępność składników pokarmowych dla rośliny następczej. Uprawa międzyplonowa odmian gorczycy wpływa też na poprawę właściwości fizycznych, chemicznych i biologicznych gleby. Korzystne jest również pozostawienie wyrośniętej masy roślin na okres zimy w postaci mulczu, który przyoruje się wczesną wiosną lub dokonuje się siewu rośliny głównej bez wykonania właściwej orki. W doświadczeniach z odmianami gorczycy białej uprawianej w międzyplonie ścierniskowym, zebrano średnio z dwóch lat badań plon świeżej masy wynoszący 161 dt z ha i suchej masy 30,4 dt z ha. Długość okresu wegetacji od wschodów do początku kwitnienia roślin wynosiła przeciętnie 42 dni. Odmiany gorczycy białej w porównaniu z rzepakiem jarym wykazują większą odporność na choroby, rzadziej są uszkadzane przez szkodniki, ponadto są mniej wrażliwe na warunki posuchy i mogą być uprawiane na lżejszych glebach. W zmianowaniach z rzepakiem nie należy uprawiać gorczycy, gdyż ewentualne samosiewy mogą obniżyć jakość plonu, a rośliny są żywicielami wielu tych samych sprawców chorób np. kiły kapusty (Plasmodiophora brassicae) i szkodników. Odmiany gorczycy białej są dobrze oceniane w zmianowaniu również ze względu na właściwości antymątwikowe, które powinny być wykorzystane do biologicznej walki z nicieniami. Większość zarejestrowanych odmian gorczycy białej posiada właściwość ograniczania liczebności populacji mątwika burakowego (Heterodera schachtii Schmidt) w glebie (przeważnie o około 30–40%). Jedynie najstarsze odmiany, wyhodowane z przeznaczeniem głównie do uprawy na nasiona nie mają tych właściwości. Przeciwnie, mogą spowodować zwiększenie nasilenia występowania szkodnika na polu, na którym rosły. Zawsze warto, wybierając odmianę do uprawy, upewnić się u dystrybutora nasion, czy odmiana cechuje się właściwością redukowania liczebności mątwika w glebie. Zmniejszenie liczebności nicieni w glebie jest bardziej efektywne w uprawie gorczycy w plonie głównym niż w krótkotrwałej uprawie międzyplonowej. Korzyści wynikające z uprawy odmian „mątwikobójczych” najpełniej można osiągnąć w płodozmianie z burakami. Gorczyca biała jest najplenniejsza spośród uprawianych u nas gorczyc i najmniej wymagająca, a co istotne, odmiany uprawne odznaczają się dużą wiernością i stabilnością plonowania. Jest także jedną z najbardziej tolerancyjnych roślin na warunki posuchy. Odmiany stanowią także źródło pożytku dla owadów zapylających. Rośliny swobodnie oblatywane przez owady zapylające zawiązują więcej łuszczyn i nasion w łuszczynach, a to powoduje znaczący wzrost plonu nasion (nawet do 70%). Wskazuje się także na allelopatyczne oddziaływanie gorczycy białej, zwłaszcza korzeni, na inne rośliny, co wiąże się z obecnością w nich glukozynolanów. Związki te, pełnią bowiem w roślinach m.in. funkcje obronne i ochronne przed szkodnikami i konkurencyjnymi gatunkami. Gorczyca sarepska uprawiana jest lokalnie. Wymaga lepszych warunków wilgotnościowych niż gorczyca biała. Nasiona mają przeważnie kolor brązowy (istnieją też odmiany o jasnożółtych nasionach) i są dość małe (MTN 2–2,5 g). Zawierają ok. 35% tłuszczu i ok. 28% białka oraz charakterystyczny glukozynolan – sinigrynę (0,8-0,9%). Wykorzystywane są przeważnie jako przyprawa oraz w lecznictwie. Olej używany jest w przemyśle spożywczym, także przy wytwarzaniu kosmetyków i lekarstw. Wytłoki stosowane są do wyrobu musztardy sarepskiej. Gorczycę czarną uprawia się sporadycznie. Ma stosunkowo duże wymagania wilgotnościowe. Nasiona mają kolor brunatny często z odcieniem czerwonawym oraz białawym nalotem i są drobne (MTN 1,5–2,5 g). Zawierają powyżej 30% tłuszczu i ok. 27% białka oraz taki sam jak gorczyca sarepska glukozynolan – sinigrynę (0,5-0,8%). Gorczyca czarna jest najmniej plenna, uprawiana przede wszystkim jako roślina lecznicza i przyprawowa. Szczegółowe informacje na temat odmian rekomendowanych do IP przez COBORU można znaleźć w wykazie na stronie coboru.gov.pl/pdo/ipr.

4.2. Siew Gorczycę należy wysiać możliwie wcześnie, ale w ogrzaną i obeschniętą glebę. Z uwagi na jej silną reakcję fotoperiodyczną i wrażliwość na suszę wczesny termin siewu korzystnie wpływa na rozwój i skutkuje wysokim plonowaniem. Najwcześniej wysiewa się gorczycę białą, której termin siewu przypada na początku siewu zbóż jarych. Siew gorczycy sarepskiej i czarnej należy zakończyć z końcem siewu zbóż jarych. Uprawiając gorczycę białą w międzyplonach, należy opóźnić siew do 10-15 sierpnia, ponieważ wysiana wcześniej szybko zakwita i wytwarza mało zielonej masy. Dla zapewnienia optymalnego zagęszczenia roślin w granicach 100-150 na 1 m2 dla gorczycy białej oraz 150-200 roślin na 1 m2 dla gorczycy sarepskiej i czarnej ilość wysiewu nasion dla gorczycy białej (o MTN 7 g) wynosi 8-12 kg/ha, a dla gorczycy sarepskiej i czarnej (o MTN 2,5 g) 4,5-6 kg/ha. Uprawiając gorczycę białą w międzyplonach, zwiększa się jej ilość wysiewu do 18-20 kg. Uprawiana z facelią lub z facelią i gryką, wysiewana jest w następującej ilości nasion:  10-12 kg gorczycy + 3-4 kg facelii;  8-10 kg gorczycy + 40-50 kg gryki + 3-4 kg facelii. Gorczycę wysiewa się w rozstawie wąskorzędowej - 12-15 cm, zawężonej - 20-25 cm lub szerokorzędowej - 30-40 cm. Skupiony pokrój gorczycy sarepskiej pretenduje ten gatunek do siewu w rozstawie wąskorzędowej. Charakteryzującą się bardziej rozłożystym pokrojem gorczycę białą wysiewa się w rozstawie zawężonej. Z kolei gorczycę czarną należy siać w umożliwiającej mechaniczne zwalczanie chwastów rozstawie szerokorzędowej. Uprawiając gorczycę białą w międzyplonach, sieje się ją w rozstawie 12-15 cm. Gorczyce wysiewa się na głębokość 1-2 cm. Jedynie na stanowiskach bardzo suchych nasiona gorczycy białej można wysiać głębiej na 2,5-3 cm.