Materiał siewny i odmiany w IPR – łubin

3. DOBÓR ODMIAN ŁUBINU W INTEGROWANEJ PRODUKCJI Możliwości plonotwórcze łubinów, zwłaszcza wąskolistnego i żółtego są ograniczone, jednakże gatunki te są ważnym elementem zmianowania pól, gdzie dobór roślin jest zawężony ze względu na słabsze stanowisko. Łubin wąskolistny jest rośliną gleb lekkich, a łubin żółty także bardzo lekkich. Łubin biały z kolei ma znacznie większe wymagania co do stanowiska i zaopatrzenia w wodę, ale jest on mało popularny w uprawie. Uprawa roślin na słabszych stanowiskach nawet, jeśli takie gleby są wskazane, może być obarczona ryzykiem. Wynika to z konieczności utrzymania gleb mniej urodzajnych w dobrej kulturze, stosowaniem poprawnej agrotechniki, a powodzenie uprawy jest bardziej niż w przypadku żyznych stanowisk, uzależnione od przebiegu pogody, zwłaszcza rozkładu opadów. Uwzględniając powyższe, szczególnego znaczenia nabiera możliwie precyzyjne dopasowanie do warunków siedliska w pierwszej kolejności właściwego gatunku, a następnie odmiany. Ważnym aspektem jest jak najlepsza znajomość warunków polowych gruntów, na których prowadzona jest produkcja roślinna. Istotna jest również wiedza na temat tego, które odmiany sprawdzają się w uprawie na danych glebach, zdobyta w oparciu o własne doświadczenie. Dobrą praktyką jest bieżące zapoznawanie się z wynikami wartości gospodarczej (WGO) na podstawie np. syntez wyników doświadczeń odmianowych jednorocznych i wieloletnich lub przy pomocy aplikacji „charakterystyka odmian”, czy „porównywanie odmian”, dostępnych na stronie internetowej COBORU (www.coboru.gov.pl). Odmiany poszczególnych gatunków łubinu są zróżnicowane, zarówno pod względem cech morfologicznych, jak i rolniczo-użytkowych. W procesie hodowli twórczej tych gatunków wyselekcjonowano formy termoneutralne – tj. tolerancyjne na opóźnienie siewu. Naturalną tendencją dzikich form łubinów była obecność alkaloidów w nasionach w ilościach, które nie pozwalały na ich wykorzystanie w żywieniu zwierząt. Stąd jednym z ważniejszych kierunków hodowlanych była poprawa cech jakościowych w tym obniżenie zawartości wspominanych substancji swoistych w częściach nadziemnych i w nasionach. Aktualnie zdecydowana większość odmian to formy pastewne, o bardzo małej zawartości alkaloidów w nasionach, bo około 0,01 – 0,02 % w suchej masie (s.m.), pozwalającej na ich paszowe wykorzystanie. Prace hodowlane nad formami gorzkimi utrzymano głównie w łubinie wąskolistnym. Do dyspozycji użytkowników są odmiany wysokoalkaloidowe łubinu wąskolistnego (o zawartości alkaloidów około 1,0 % s.m.) przydatne do zasiewów poplonowych i przyorania. W toku hodowli poprawiono odporność odmian na patogeny z rodzaju Fusarium, gdyż wystąpienie porażenia na plantacji w pełni wegetacji powodowało zamieranie roślin. Dąży się wciąż do poprawy odporności roślin łubinu na antraknozę, która aktualnie jest najgroźniejszą chorobą pochodzenia grzybowego dla tych gatunków. Odmiany łubinu są zróżnicowane także ze względu na typ wzrostu. W obrębie każdego gatunku, poza najpopularniejszymi odmianami niesamokończącymi rejestrowano odmiany samokończące (epigonalne), które szybciej i równomierniej dojrzewają, zwłaszcza, gdy warunki pogodowe są niekorzystne. Odmiany w tym typie mają zredukowane pędy boczne, a więc zdecydowana większość strąków powstaje na pędzie głównym. Dlatego mogą się one gorzej sprawdzać w rejonach, gdzie występują powtarzające się okresy suszy w okresie wegetacji, redukujące znacząco wzrost wegetatywny roślin łubinu. Jednym z kluczowych trendów w hodowli łubinów z punktu widzenia ich wartości gospodarczej, jest selekcjonowanie odmian w celu poprawy poziomu i stabilności plonowania. Dobre i wierne plonowanie jest jednym z głównych kryteriów wyboru odmiany do uprawy. Niemniej niekorzystny układ pogody obserwowany w ostatnich latach coraz częściej uniemożliwia łubinom uzyskanie wysokich plonów w uprawie. COBORU na podstawie wyników doświadczeń PDO, obok syntez jednorocznych (WPDO), opracowuje zestawienia wieloletnie i publikuje je w Liście opisowej odmian (LOO) https://coboru.gov.pl/pl/publikacje. Wyniki średnie wieloletnie pozwalają na scharakteryzowanie wartości gospodarczej odmian ograniczając znaczenie przebiegu pogody w danym sezonie wegetacyjnym. Poza ogólnokrajowymi publikacjami, corocznie opracowuje się również wyniki w oparciu o doświadczenia zrealizowane w poszczególnych województwach. Są one podstawą do corocznego opracowania list odmian rekomendowanych (LOZ). Na listy tworzone dla łubinu wąskolistnego i żółtego trafiają te odmiany, które po co najmniej dwuletnim cyklu badań porejestrowych, w danym województwie plonowały najlepiej i najstabilniej. Dla łubinu wąskolistnego rekomendowanych jest corocznie kilkanaście odmian, a dla łubinu żółtego – ze względu na znacznie uboższy KR – kilka. Informacje dotyczące rekomendacji można znaleźć pod linkami:  https://coboru.gov.pl/pdo/rekomendacja_gat  https://coboru.gov.pl/pdo/rekomendacja_woj Korzystanie z list odmian rekomendowanych i właściwy wybór odmiany daje rolnikom większą gwarancję powodzenia uprawy z zastrzeżeniem, że przebieg pogody, w którym występują skrajnie niekorzystne zjawiska może modyfikować zachowanie odmian i wpływać na uzyskiwane rezultaty. Tabela 1. Liczba odmian łubinów w Krajowym Rejestrze (KR) na przestrzeni lat jesień 2024 Gatunek 2004 2010 2015 2020 razem samokończące Łubin wąskolistny 10 13 20 31 34 5 Łubin żółty 7 8 8 11 9 0 Łubin biały 3 2 2 2 4 1 Niezbędne informacje dotyczące odmian łubinu, które mogą być uprawiane w systemie IP zostały podane na stronie Centralnego Ośrodka Badania Odmian Roślin Uprawnych (COBORU) w zakładce „Dobór odmian do integrowanej produkcji roślin” (https://www.coboru.gov.pl/pdo/ipr).

4.2. Siew Do siewu należy używać materiału siewnego co najmniej kategorii kwalifikowany czyli nasion zdrowych, nieuszkodzonych o dobrej sile kiełkowania. Nasiona przeznaczone do siewu należy zaprawiać odpowiednią zaprawą grzybobójczą lub owado- i grzybobójczą. Gdy przerwa w uprawie łubinu na danym polu była dłuższa niż 4-5 lat, nasiona trzeba również zaprawić szczepionką bakteryjną przeznaczoną dla łubinu. Zaleca się możliwie najwcześniejszy termin siewu, zaraz po obeschnięciu gleby po zimie, jeśli to możliwe nawet w II połowie marca. Nasiona łubinu kiełkują w stosunkowo niskiej temperaturze, a młode rośliny znoszą dobrze krótkotrwałe przymrozki. Przy wczesnym wysiewie zachodzi naturalny proces jarowizacji, a duży zapas wilgoci w glebie stwarza dobre warunki do kiełkowania i wschodów roślin. Ma to znaczenie zwłaszcza w uprawie łubinu białego, którego nasiona potrzebują do kiełkowania i początkowego wzrostu szczególnie dużej ilości wody. Opóźnienie terminu siewu i brak jarowizacji powodują przesunięcie faz fenologicznych łubinu (późniejsze wejście w okres kwitnienia) oraz zachwianie proporcji między masą organów wegetatywnych i generatywnych. Rośliny są na ogół wyższe, wytwarzają więcej masy wegetatywnej, przedłużają kwitnienie i wytwarzają mniej strąków (Podleśny i Podleśna 2010a). Znacznie opóźniony siew jest możliwy w przypadku wysiewu odmian tzw. termoneutralnych nie wymagających okresu jarowizacji oraz w uprawie łubinu na zielonkę (Podleśny i Podleśna 2009b). Duże znaczenie w uprawie łubinu ma ustalenie odpowiedniego zagęszczenia roślin na jednostce powierzchni. Przy zbyt dużej obsadzie roślin może wystąpić ich wyleganie, a zbyt rzadki zasiew stwarza warunki do dużego zachwaszczenia i silnego rozgałęziania się roślin. Wpływa to na przedłużanie wegetacji i utrudnia zbiór. Zaleca się uprawę łubinu białego w zagęszczeniu 60-80 roślin/m2, łubinu wąskolistnego i żółtego: odmiany samokończące 100- 120 roślin/m2 i odmany niesamokończące 90-100 roślin/m2. Samokończące odmiany łubinu nie wytwarzają, bądź wytwarzają silnie zredukowane pędy boczne. Dlatego optymalna obsada roślin dla tego typu odmian jest większa niż dla odmian niesamokończących. Ponadto na glebach lepszych należy stosować mniejszą, a na glebach słabszych większą obsadę roślin. Należy również uwzględnić możliwość wystąpienia niekorzystnych czynników pogodowych (np. susza) mających wpływ na wschody i późniejsze zagęszczenie roślin w łanie i z tego powodu normę wysiewu trzeba zwiększyć o około 15%. Ze względu na epigeiczny sposób kiełkowania (liścienie wyciągane są na powierzchnię gleby) zaleca się płytki wysiew nasion tj. na głębokość 3-4 cm. Zbyt głęboki siew utrudnia i opóźnia wschody oraz znacznie ogranicza wigor siewek. Natomiast za płytki siew w przesuszoną warstwę gleby również pogarsza wschody łubinu. W tradycyjnej uprawie orkowej rozstawa rzędów powinna wynosić 15-25 cm. Należy stosować siewniki redlicowe lub talerzowe. Najczęściej stosowane są siewniki zbożowe z kołeczkowym zespołem wysiewającym lub siewniki z aparatami wysiewającymi przystosowanymi do nasion grubych. W uprawie uproszczonej należy stosować siewniki talerzowe lub siewniki do siewu pasowego w rozstawie rzędów 30-35 cm. Natomiast do siewu bezpośredniego w ściernisko należy stosować siewnik talerzowy z regulowanym dociskiem redlic. Nasiona łubinu można również wysiewć punktowo, stosując do tego celu specjalne siewniki (Podleśny i Bieniaszewski 2012). Siew taki jest stosowany głównie w uprawie łubinu białego, ponieważ nasiona tego gatunku są spłaszczone co powoduje ich nierównomiernie podawane do przewodów nasiennych przez kołeczkowe aparaty wysiewające. Normę wysiewu nasion należy każdorazowo ustalać według następującego wzoru: wysiew (kg/ha) = a x b / c, gdzie: a - zakładana obsada roślin; b - masa tysiąca nasion; c - zdolność kiełkowania nasion Konieczność takiego wyliczenia normy wysiewu wynika z bardzo dużej różnicy w masie tysiąca nasion między odmianami łubinu.