Materiał siewny i odmiany w IPR – pszenżyto

4. DOBÓR ODMIAN PSZENŻYTA W INTEGROWANEJ PRODUKCJI Wybór odpowiedniej odmiany jest jednym z najważniejszych czynników w integrowanej produkcji. Spośród odmian wpisanych do krajowego rejestru, wspólnotowego katalogu, rejestrów innych państw członkowskich lub stowarzyszonych warto, wybierając odmianę do siewu, przeanalizować wyniki COBORU, aby wybrać najlepszą odmianę, która w danych warunkach klimatyczno-glebowych da najwyższy plon (https://www.coboru.gov.pl/pdo/ipr). Pszenżyto (×Triticosecale Wittmack) jest najmłodszym zbożem, a jego historia sięga niespełna 150 lat. Obecnie uprawiane jest w wielu krajach. Pszenżyto jest mieszańcem międzyrodzajowym uzyskanym ze skrzyżowania pszenicy i żyta, jego wyjątkowość wynika z posiadania najlepszych cech form rodzicielskich i ograniczeniu wad tych gatunków. Zboże to posiada zarówno formę jarą, jak i ozimą, przy czym forma ozima jest bardziej popularna. Swoją popularność zawdzięcza wysokiemu potencjałowi plonowania, stanowiąc tanią i dobrą paszę dla zwierząt (zwłaszcza trzody chlewnej i drobiu), cechuje się wysoką zawartością białka i wysokim współczynnikiem strawności oraz małą zawartością substancji antyżywieniowych. Zaletą pszenżyta są też mniejsze wymagania glebowe oraz tolerancja na niski odczyn gleby. Ozima forma pszenżyta dobrze wykorzystuje zapasy wody pozimowej z gleby, przez co wykazuje dużą tolerancję na suszę wiosenną. Potencjał produkcyjny pszenżyta tkwi w konkurencyjności w stosunku do uprawy z innymi zbożami w szczególności na glebach słabszych i możliwości uprawy w technologiach niskonakładowych. Pszenżyto można uprawiać również ze względu na korzyści dla środowiska. Ma ono zdolność do wychwytywania składników odżywczych z gleby i ograniczania ich wymywania do wód gruntowych. Odgrywa również ważną rolę jako roślina płodozmianowa m.in. w ograniczaniu występowania szkodników glebowych (np. nicieni). Agronomiczne zalety i ulepszone właściwości użytkowe ziaren pszenżyta w porównaniu z pszenicą uzyskane dzięki wysiłkom badawczo-rozwojowym sprawiają, że pszenżyto jest atrakcyjną opcją dla zwiększenia globalnej produkcji żywności, szczególnie w przypadku stresowych warunków wzrostu. Wysoka odporność na stres w odniesieniu do warunków środowiskowych pozwala na adaptację do danego kraju, co przekłada się na wysokie plony ziarna. Odpowiedni dobór odmian oraz stosowanie co najmniej kwalifikowanego materiału siewnego może przesądzić o powodzeniu uprawy, a także pozwolić na ograniczenie nakładów na produkcję. Badania prowadzone w ramach Porejestrowego Doświadczalnictwa Odmianowego (PDO) umożliwiają ocenę plonowania oraz wartości gospodarczej dostępnych odmian. Warunki prowadzenia doświadczeń są zbliżone do wymogów stawianych przez rolnictwo integrowane, a uzyskane dla poszczególnych odmian wyniki zdecydowanie mogą stanowić cenną informację dla rolników chcących gospodarować w tym systemie. Szczegółowe informacje na temat odmian rekomendowanych do IP przez COBORU można znaleźć w wykazie na stronie coboru.gov.pl/pdo/ipr.

5.2. Siew Ważnym elementem integrowanej technologii produkcji pszenżyta jest prawidłowe wykonanie siewu, składa się na nie odpowiedni materiał siewny, termin siewu i ilość wysiewu. Decyduje on o podstawowych elementach plonu tj. liczbie kłosów na jednostce powierzchni, liczbie ziaren w kłosie. Do siewu należy używać zaprawionego, co najmniej kwalifikowanego materiału siewnego, który gwarantuje czystość odmianową i odpowiednią jakość materiału siewnego. Zaprawiony kwalifikowany materiał siewny znakomicie wpisuje się w integrowaną ochronę pszenżyta. W integrowanej produkcji pszenżyta ozimego i jarego wymagane jest stosowanie co najmniej kwalifikowanego materiału siewnego zaprawionego zgodnie ze standardem ESTA lub standardem równoważnym. Termin siewu zaliczony jest do jednych z ważniejszych czynników plonotwórczych. Jego działanie bezpośrednio wpływa na wzrost i rozwój rośliny zbożowej i w konsekwencji poziom plonów. Zróżnicowanie terminu siewu związane jest ściśle ze zmianą długości dnia i temperatury powietrza w okresie początkowego rozwoju roślin. W związku z dużym zróżnicowaniem warunków pogody w okresie jesiennym, optymalne okresy terminów siewu pszenżyta ozimego są różne:  w części północno-wschodniej i wschodniej przypadają pomiędzy 10 a 25 września,  w części centralnej i południowo-centralnej od 15 do 25 września,  w części zachodniej i północno-zachodniej od 20 września do 5 października. Pszenżyto jare W warunkach krótkiego dnia przy niskiej temperaturze jare gatunki dobrze się krzewią, wysiew przy wyższej temperaturze i dłuższym dniu skraca fazę krzewienia, dlatego często przy siewie późnym rośliny szybko osiągają fazę strzelania w źdźbło, co ogranicza ilość kłosów na jednostce powierzchni. Dotrzymanie terminu siewu uważa się za jeden z podstawowych zabiegów agrotechnicznych integrowanej produkcji. Siew pszenżyta jarego należy wykonać możliwie najwcześniej, gdy pozwala na to stan roli. Wówczas rośliny rozwijają silniejszy system korzeniowy. Umożliwia on intensywniej pobierać składniki pokarmowe i korzystać z zapasów wody z głębszych warstw gleby. Wczesny termin siewu w połączeniu z dobrymi warunkami glebowymi sprzyja wytwarzaniu większej masy wegetatywnej zbóż, co powoduje zagrożenie wyleganiem roślin. W takim przypadku ważny jest dobór odmiany odpornej na wyleganie. Gęstość wysiewu Jednym z ważniejszych elementów integrowanej technologii produkcji zbóż jest zapewnienie optymalnej liczby kłosów na jednostce powierzchni. Bardzo duże znaczenie dla dobrego plonowania pszenżyta ozimego ma właściwy dobór gęstości siewu, z którą wiąże się obsada kłosów na jednostce powierzchni. Początkowo każde zwiększenie obsady kłosów powoduje wzrost poziomu plonowania, następnie zwiększenie nie wywołuje zmian plonu, a dalszy wzrost powoduje jego spadek (Jaśkiewicz 2009). Takie kształtowanie się poziomu plonowania związane jest ze zmianą warunków świetlnych i żywieniowych oraz wzajemnym oddziaływaniem konkurencyjnym roślin i pędów na siebie (Jaśkiewicz i Mazurek 1997). Zagęszczenie liczby roślin na jednostce powierzchni oddziałuje na budowę łanu poprzez zmiany wysokości roślin i rozkrzewienie produkcyjne (Jaśkiewicz 2008). Równolegle z zagęszczeniem roślin zwiększa się udział w łanie roślin o skróconych pędach, charakteryzujących się mniejszą liczbą ziaren w kłosie i masą pojedynczego ziarna w porównaniu do roślin wysokich, co w konsekwencji prowadzi najpierw do zmniejszenia się korzystnego oddziaływania na plon obsady kłosów, a następnie do zaniku tego oddziaływania i spadku plonu z jednostki powierzchni. Normy wysiewu pszenżyta ozimego podano w tabeli 1. Tabela 1. Normy wysiewu pszenżyta ozimego _ mln ziaren/ha Kompleks glebowy Norma wysiewu Pszenne 250 (105)1/ _ 300(126)1/ Żytni bardzo dobry 300(126) _ 400(186) Żytni dobry 400(168) _ 500(210) 1/ _ w nawiasach podano przybliżony wysiew w kg/ha (przy MTZ 40 g, zdolności kiełkowania 95%) Źródło: Jaśkiewicz (2014) Odmiany poszczególnych gatunków z powodu niejednakowej tolerancji na wzajemne zacienianie się roślin, zdolność do krzewienia i różnej odporności na wyleganie, różnią się wymaganiami co do normy wysiewu. Można wyróżnić odmiany o mniejszych, większych lub pośrednich wymaganiach świetlnych, a co za tym idzie należy je wysiewać gęściej (320-380 ziaren m2) lub rzadziej (250-300 ziaren m2). Na glebach żyznych dobrze zaopatrzonych w składniki pokarmowe i wodę, występuje silne krzewienie roślin i bujny wzrost. Nadmierne zagęszczenie łanu i słabe jego przewietrzenie sprzyjają nasileniu się porażenia pszenżyta przez choroby, które wraz z wyleganiem przyczyniają się do znacznych strat plonu ziarna. Dlatego uzasadniona jest potrzeba rzadszego siewu. Przy uprawie zbóż w stanowisku po roślinach motylkowatych podnoszących zasobność gleby w azot, który wzmaga rozkrzewienie roślin, zaleca się zmniejszenie normy wysiewu. Stosowanie odpowiedniej normy wysiewu dla pszenżyta ozimego zależy od warunków siedliskowo- agrotechnicznych (tab. 2). Tabela 2. Zakres zwiększania (+ %) lub zmniejszania (- %) normy wysiewu pszenżyta ozimego w zależności od różnych warunków i czynników Warunki siedliskowe i agrotechniczne Pszenżyto ozime Kwaśny odczyn gleby + (2–4%) Opóźniony termin siewu + (3–6%) Duże zachwaszczenie pola + (3–5%) Mało staranna uprawa roli + (2–4%) Odmiany silnie krzewiące się - (30–40%)1/ Odmiany słabo krzewiące się + (4–7%) Duże nasilenie chorób w rejonie - (2–3%) Rejon o klimacie sprzyjającym wyleganiu roślin - (4–6%) 1/ odmiany krótkosłome (półkarłowe) Źródło: Noworolnik (2015) Siew należy wykonać na głębokość 2–4 cm, w zależności od uwilgotnienia i zbitości gleby. Dla prawidłowego rozwoju roślin bardzo istotna jest równomierność wysiewu oraz jak największa odległość ziaren od siebie w rzędzie co można uzyskać w myśl zasady: im większa gęstość, tym rozstawa powinna być mniejsza. Stąd najczęściej stosuje się rozstawę rzędów co 10–11 cm. Badane odmiany pszenżyta jarego mają podobne wymagania, co do gęstości siewu (Jaśkiewicz i Brzóska 2011; Nieróbca 2004) (tab. 3). Tabela 3. Zalecane ilości wysiewu pszenżyta jarego w mln ziaren/ha i kg/ha Kompleks glebowy Norma wysiewu Pszenny 4,5 (193)* _ 5,0 (215)* Żytni bardzo dobry 5,0 (215) _ 5,5 (236) Żytni dobry 5,5 (236) _ 6,0 (257) *_ dla MTZ _ 40 g, zdolność kiełkowania nasion 95% i czystości 98%. W warunkach właściwej agrotechniki liczba roślin na 1 m² po wschodach w stosunku do wysianych ziaren powinna wynosić 90_95%. W fazie krzewienia optymalna obsada roślin wynosi 450_540 roślin na 1 m². Procesy samoregulacji zachodzące w łanie powodują, że liczba roślin na 1 m² w fazie strzelania w źdźbło może się zmniejszyć. Wysoki plon ziarna można uzyskać z łanu o obsadzie 450_500 kłosów na 1 m². Taka obsada gwarantuje także uzyskanie dobrej produkcyjności kłosa (27–30 ziaren z kłosa, 39–40 g MTZ). Średni plon ziarna z 1 ha wynosi 4,5–5,5 t/ha, a słomy 4,0–4,5 t/ha (Nieróbca 2002). Stosowanie odpowiedniej normy wysiewu dla pszenżyta jarego zależy od warunków siedliskowo- agrotechnicznych (tab. 4). Tabela 4. Zakres zwiększania (+ %) lub zmniejszania (- %) normy wysiewu pszenżyta jarego zależności od różnych warunków i czynników Warunki siedliskowe i agrotechniczne Pszenżyto jare Kwaśny odczyn gleby + (3 _ 4%) Opóźniony termin siewu + (7 _ 15%) Mało staranna uprawa roli + (3 _ 4%) Duże zachwaszczenie pola + (4 _ 5%) Mało staranna uprawa roli + (2 _ 4%) Duże nasilenie chorób w rejonie - (2 _ 4%) Rejon o klimacie sprzyjającym wyleganiu - (3 _ 4%) roślin Źródło: Noworolnik (2015)