Materiał siewny i odmiany w IPR – żyto

4. DOBÓR ODMIAN ŻYTA W INTEGROWANEJ PRODUKCJI Wybór odpowiedniej odmiany jest jednym z najważniejszych czynników w integrowanej produkcji. Warto więc wybierając odmianę do siewu przeanalizować wyniki COBORU, aby wybrać najlepszą odmianę, która w danych warunkach klimatyczno – glebowych da najwyższy plon (https://www.coboru.gov.pl/pdo/ipr). Żyto ozime Powierzchnia uprawy żyta ozimego w roku 2023 wynosiła według Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (ARiMR) 710 tys. ha. W ostatnich latach obserwuje się spadek areału uprawy tego zboża. Znaczenie żyta ozimego w Polsce wciąż pozostaje jednak dość duże, co wynika ze znacznego udziału w naszym kraju gleb lekkich, na których jest ono głównie uprawiane. Żyto ma mniejsze wymagania glebowe w stosunku do pozostałych zbóż, lepiej znosi większe zakwaszenie gleb, dobrze wykorzystuje zapasy wody zimowej, a także wyróżnia się największą mrozoodpornością. Dla określenia wartości gospodarczej zarejestrowanych odmian żyta ozimego prowadzi się doświadczenia w ramach Porejestrowego Doświadczalnictwa Odmianowego (PDO). W systemie tym odmiany testowane są na dwóch poziomach agrotechniki: przeciętnym i wysokim. Na poziomie przeciętnym (a1) ochrona chemiczna ogranicza się do zaprawiania nasion (dopuszcza się wszystkie zarejestrowane zaprawy z wyjątkiem systemicznych), stosowania herbicydów i insektycydów. Dawka nawożenia azotowego na poziomie a1 ustalana jest przez prowadzącego dane doświadczenie z uwzględnieniem jakości gleby i przedplonu oraz dotychczasowego przebiegu wegetacji, w szczególności ilości opadów. Wysoki poziom agrotechniki (a2) obejmuje zwiększone (o 40 kg/ha) nawożenie azotem oraz stosowanie fungicydów, dolistnych nawozów wieloskładnikowych i regulatorów wzrostu. Warunki jakie zapewnia poziom a1 dla rozwoju roślin wydają się najbardziej zbliżone do wymogów stawianych przez rolnictwo integrowane. W związku z tym wyniki plonowania, odporność na choroby i wyleganie na przeciętnym poziomie agrotechniki powinny być podstawowymi wyznacznikami przy wyborze odmiany dla rolników chcących gospodarować w tym systemie. W sezonie wegetacyjnym 2022/2023 średni plon ziarna odmian wzorcowych na przeciętnym poziomie agrotechniki (a1) w doświadczeniach PDO wyniósł 81,5 dt/ha (dla czterech odmian wzorcowych – dwóch populacyjnych i dwóch mieszańcowych) i był o 6,4 dt/ha niższy niż w roku 2022 i o 5,8 dt/ha wyższy niż w roku 2021. Sukcesem w hodowli nowych odmian żyta jest stworzenie form mieszańcowych plonujących wyraźnie wyżej w porównaniu do odmian populacyjnych. Odmiany żyta ozimego różnią się dość wyraźnie zdrowotnością i odpornością na wyleganie. Zdecydowanie najczęściej obserwowaną chorobą tego gatunku jest rdza brunatna. Dość powszechnie występują również septoriozy liści i rynchosporioza. Rzadziej obserwuje się mączniaka prawdziwego zbóż i traw, rdzę źdźbłową i choroby podstawy źdźbła. W warunkach dużych opadów śniegu żyto ozime jest również dość wrażliwe na pleśń śniegową, jednak w ostatnich latach choroba ta występowała stosunkowo rzadko. Żyto ozime, z racji swojej wysokości, jest dość podatne na wyleganie. W tej cesze również obserwuje się znaczne różnice odmianowe. Pewne ułatwienie przy wyborze odmiany do uprawy w danym rejonie mogą stanowić „Listy odmian zalecanych do uprawy na obszarze województw” (tzw. LOZ). Tworzone są one na podstawie wyników doświadczeń prowadzonych w ramach Programu Porejestrowego Doświadczalnictwa Odmianowego prowadzonego i koordynowanego przez Centralny Ośrodek Badania Odmian Roślin Uprawnych w Słupi Wielkiej we współpracy z Samorządami Województw i Izbami Rolniczymi oraz innymi podmiotami zainteresowanymi wdrażaniem postępu biologicznego do naszego rolnictwa. Decyzje dotyczące LOZ w poszczególnych województwach są podejmowane przez dyrektorów Stacji Koordynujących PDO, po wcześniejszym zasięgnięciu opinii członków Zespołów Wojewódzkich PDO. Praktyka wskazuje, że LOZ nabierają coraz większego znaczenia i stają się ważnym regulatorem dopływu odmian do praktyki rolniczej. Żyto jare Uprawa żyta jarego na zielonkę może być sposobem na uzupełnienie i poszerzenie bazy paszowej. Skokowy postęp w plenności wniosły zarejestrowane odmiany mieszańcowe z hodowli zagranicznej. Odmiany mieszańcowe różnią się znacznie od populacyjnych nie tylko poziomem plonowania, ale również innymi cechami rolniczymi (są niższe, o mniejszej zawartości białka i wyższej liczbie opadania). Znaczenie żyta jarego nie jest obecnie duże (według danych ARiMR powierzchnia uprawy w roku 2023 wynosiła ok. 21 tys. ha), może się jednak zwiększyć poprzez nowe kierunki użytkowania (zielonka), a przede wszystkim znaczny postęp w plenności, który wnoszą odmiany mieszańcowe (w tym przypadku duże znaczenie może mieć cena materiału siewnego).

5.2. Siew Bardzo duże znaczenie dla dobrego wzrostu i rozwoju żyta ma termin siewu. Najwcześniej żyto powinno się wysiewać w Polsce Północnowschodniej, gdzie optymalne terminy siewu zaczynają się już w połowie I dekady września, a kończą w połowie września. Najpóźniejsze optymalne terminy są w rejonie północno-zachodnim, gdzie rozpoczynają się one w końcu 2 dekady września i trwają nawet do początku I dekady października. W pozostałych rejonach optymalne terminy siewu rozpoczynają się od połowy września i kończą w końcu wymienionego miesiąca. Duża zmienność pogody w ostatnich latach bardzo utrudnia terminowość w wykonywaniu siewów – w tym także żyta. Wielkość spadku plonu w związku z ewentualnym opóźnieniem siewu może mieścić się w szerokich granicach i zależy przede wszystkim od przebiegu pogody jesienią. Jeśli wymieniona pora roku będzie długa i ciepła to nawet siewy opóźnione o 2-3 tygodnie niekoniecznie prowadzą do dużych strat plonu. Negatywny wpływ opóźnienia na plon wynika ze skrócenia przedzimowego okresu rozwoju, a tym samym słabszego ukorzenienia i rozkrzewienie się roślin przed jesiennym zahamowaniem wegetacji. W efekcie łany takie są mniej zwarte i słabiej wyrównane. W integrowanej produkcji żyta wymagane jest stosowanie kwalifikowanego oraz zaprawionego materiału siewnego zgodnie ze standardem ESTA. Żyto należy siać na głębokość około 2-4 cm. Głębsze siewy mogą wpłynąć negatywnie na wschody i krzewistość roślin. Rozstawa rzędów powinna się mieścić w granicach 11-15 cm. Większa rozstawa może być przyczyną spadku plonu ziarna, bo wtedy przy założonej ilości wysiewu odległość między roślinami w rzędzie jest zbyt mała. Żyto posiada zdolność do silnego krzewienia się i zdolność tę należy dobrze wykorzystać wysiewając je w takiej ilości, by uzyskać odpowiednią ilość pędów produkcyjnych na jednostce powierzchni właśnie dzięki dobremu rozkrzewieniu. Uzyskanie dużej ilości kłosów na jednostce powierzchni można uzyskać także poprzez zwiększenie gęstości siewu, ale wówczas plon z kłosa nie będzie dostatecznie wysoki. Przy zbyt gęstych siewach może dojść do sytuacji, w której liczba kłosów na jednostce powierzchni będzie zdecydowanie za duża i w związku z tym może dojść do bardzo niekorzystnych zjawisk w łanie związanych z silną konkurencją między roślinami o światło, wodę i składniki pokarmowe. Należy wiedzieć, że nadmierne zagęszczenie łanu to także zwiększona presja chorób oraz zwiększone prawdopodobieństwo wylegania. Wymienione zjawiska mogą prowadzić do bardzo dużych strat plonu i jego jakości. Ilość wysiewu żyta należy uzależnić od warunków glebowych. Na glebach dobrych (kompleks żytni bardzo dobry) przy siewie w terminie optymalnym norma wysiewu powinna wynosić około 3 mln ziaren kiełkujących na 1 ha, na glebach nieco gorszych (kompleks żytni dobry) norma ta powinna wynosić około 3,5 mln ziaren kiełkujących na 1 ha, a na glebach najsłabszych (kompleks żytni słaby i bardzo słaby) 4,3 mln ziaren kiełkujących na 1 ha. Jeśli termin siewu jest opóźniony to wymienione normy trzeba zwiększyć o 10-15%. W przypadku lepiej krzewiących się odmian mieszańcowych normy wysiewu powinny być o około 0,5 mln mniejsze. Producenci posiadający bardzo dobry sprzęt do uprawy, stosujący wysokiej jakości materiał siewny, stosujący odpowiednio wysokie - zbilansowane nawożenie mogą wymienione normy wysiewu jeszcze trochę zmniejszyć. W warunkach niedoboru opadów dobre efekty przynosi posiewne zwałowanie pola, poprawiające warunki wilgotnościowe dla kiełkującego ziarna. Żyto jare wymaga bardzo wczesnego terminu siewu. Jeśli warunki wilgotnościowe na to pozwalają to nawet siew w lutym jest dobry, bo poziom mrozoodporności żyta jarego jest na tyle duży, że ewentualny nawrót mroźnej pogody, raczej mu nie zaszkodzi. Optymalna dla danych warunków ilość wysiewu żyta jarego mieści się w stosunkowo szerokich granicach 300–400 sztuk kiełkujących ziaren na 1 m2. Zmniejszanie norm poniżej dolnej granicy przedziału jest możliwe i dotyczy pól o wysokiej kulturze z zamierzonym wysokim nawożeniem. Dodatkowe zmniejszenie normy wysiewu może być związane z wyborem do siewu odmiany mieszańcowej.