Monitoring w IPR – żyto

7.1.2. Metody monitorowania chwastów w uprawie żyta Monitorowanie występowania chwastów jest istotnym elementem integrowanej ochrony przed zachwaszczeniem. Planowanie oraz decyzję w zakresie chemicznego zwalczania chwastów należy podejmować na podstawie aktualnej lustracji plantacji. Chemiczne środki chwastobójcze należy stosować zgodnie z informacjami zawartymi w etykiecie środka ochrony roślin, a dobór dawki herbicydu/-ów odpowiednio do aktualnego stanu zachwaszczenia (gatunki i liczebność chwastów) oraz fazy rozwojowej chwastów i rośliny uprawnej. Planując dobór herbicydu/-ów także istotne jest uwzględnienie historii zachwaszczenia pola w latach wcześniejszych, gdyż w przeciwieństwie do nasion roślin uprawnych, które po wysianiu wschodzą szybko i równomiernie, kiełkowanie diaspor chwastów jest rozłożone w czasie na wiele miesięcy, a nawet lat. Należy to uwzględnić, planując zarówno dobór herbicydu, jak i termin oraz dawkę jego zastosowania.

7.2.2. Metody monitorowania sprawców chorób w uprawie żyta W nasileniu występowania oraz terminie pojawu chorób znaczną rolę odgrywają warunki pogodowe, zwłaszcza warunki wilgotnościowe oraz ilość i rozkład opadów w czasie wegetacji, temperatura oraz nasłonecznienie. Presja chorób zwiększa się przy uprawie w monokulturze oraz płodozmianach z dużym udziałem zbóż, przy stosowaniu uproszczeń uprawowych, zbyt gęstym siewie, a także przy zachwaszczeniu plantacji. Infekcjom chorobowym sprzyja także wysokie nawożenie azotem oraz niedobory makro- i mikroelementów. Wpływ mają również stresy abiotyczne oraz uszkodzenie roślin przez szkodniki, co ułatwia porażenie roślin. W integrowanej produkcji wskazana jest znajomość źródeł infekcji oraz warunków, które sprzyjają występowaniu chorób (tab. 3). Jest to pomocne przy precyzyjnym określeniu terminu zabiegu. Pozwala także zmniejszyć nasilenie występowania niektórych chorób w kolejnych latach poprzez działania, np. agrotechniczne, wysiew odmian odpornych na porażanie przez patogeny oraz odmian, które nie wylegają. Tabela 3. Choroby i najważniejsze źródła infekcji chorób oraz sprzyjające warunki dla ich rozwoju Sprzyjające warunki dla rozwoju Choroba Źródła infekcji Temperatura wilgotność gleby [°C] i powietrza Brunatna plamistość porażone ziarno, resztki zwilżenie liści, aby doszło 18-28 liści pożniwne do zakażenia resztki pożniwne, zarodniki wysoka wilgotność Czerń zbóż konidialne przenoszone z 15-25 względna powietrza deszczem i wiatrem resztki pożniwne, zarodniki ciepło, wysoka Fuzarioza kłosów rozprzestrzeniające się z 15-25 wilgotność względna kroplami deszczu powietrza resztki pożniwne, grzybnia w glebie, zarodniki wysoka wilgotność Fuzarioza liści 0-20 rozprzestrzeniające się z względna powietrza kroplami deszczu resztki pożniwne, grzybnia w wysoka wilgotność Fuzaryjna zgorzel glebie, porażone ziarniaki, względna powietrza i podstawy źdźbła i 5-25 zarodniki rozprzestrzeniające gleby lub gleba korzeni się z kroplami deszczu przesuszona Łamliwość źdźbła resztki pożniwne, zarodniki wysoka wilgotność 5-15 zbóż i traw konidialne, askospory powietrza i gleby Mączniak prawdziwy samosiewy żyta, zarodniki 50-100% wilgotności 5-30 zbóż i traw konidialne, askospory względnej powietrza Ostra plamistość ciepło, sucho, brak grzybnia, sklerocja w glebie 15-25 oczkowa wilgoci w glebie z grzybnią patogena, gleba, wilgotno, gleba Pleśń śniegowa zbóż 0-5 resztki pożniwne niezamarznięta okresowy dobowy Rdza brunatna samosiewy, zarodniki w 15-18 wzrost wilgotności pszenicy powietrzu powietrza ecjospory powstające na Rdza źdźbłowa zbóż i wysoka wilgotność żywicielu pośrednim (berberys ok. 20 traw względna powietrza zwyczajny i mahonia) wysoka wilgotność, Rdza żółta zbóż i urediniospory na samosiewach 10-15, nowe nowe patotypy, sucho i traw zbóż patotypy 10-28 ciepło porażone ziarno, zarodniki Rynchosporioza zbóż 5-12 wysoka wilgotność konidialne Septorioza plew samosiewy, zarodniki w wysoka wilgotność 10-20 (liście, kłosy) powietrzu powietrza i gleby sklerocja w glebie lub w Sporysz zbóż i traw 18-25 sucho i ciepło materiale siewnym, Zgorzel siewek, wysoka wilgotność gleba, materiał siewy umiarkowana zgnilizna korzeni powietrza i gleby Oprócz znajomości warunków sprzyjających występowaniu danej choroby ważne jest również prawidłowe jej określenie. W tabeli 4. opisane zostały charakterystyczne objawy chorób powodowane przez patogeny występujące w uprawie żyta. Grzyby chorobotwórcze pojawiać się mogą na wszystkich częściach żyta i występują od fazy kiełkowania, gdy korzeń zarodkowy wyrasta z ziarniaka (BBCH 05) do końca fazy dojrzewania (BBCH 89). Tabela 4. Cechy diagnostyczne chorób żyta Cechy diagnostyczne Choroba Wiosną na dolnych liściach pojawiają się małe, owalne brunatne plamy, które z czasem powiększają się i przybierają podłużny lub soczewkowaty kształt o Brunatna nieregularnym brzegu. Dookoła plamy widoczna jest żółta, chlorotyczna plamistość obwódka. Wraz z rozwojem procesu chorobowego plamy na starszych liściach liści łączą się ze sobą, a liście żółkną i brunatnieją. Porażone liście żółkną i zasychają. Objawy brunatnej plamistości występują głównie na liściach, ale mogą być widoczne także na plewach w postaci 1-, 2 – mm brązowych plam. Na dojrzałych kłosach lub przedwcześnie zaschniętych częściach roślin pojawia się charakterystyczny czarny nalot przypominający sadzę, który pokrywa cały kłos Czerń zbóż lub jego część. Grzyby wywołujące chorobę powodują zmianę barwy kłosów i łanu ze złotożółtej na szarobrunatną. Zmiany chorobowe obserwuje się na kłosach i ziarnie. Żółte, częściowe lub całkowite przebarwienie kłosów, charakterystyczne przewężenie porażonej części kłosów w kłosie lub szczerbowatość wskazuje na porażenie przez sprawcę Fuzarioza choroby. Przy wysokiej wilgotności zainfekowane kłosy pokrywają się białym lub kłosów różowym nalotem. Ziarno porażone przez niektóre grzyby z rodzaju Fusarium może zawierać silnie trujące dla ludzi i zwierząt toksyny. Kłosy są „szczerbate” i przewężone w miejscu porażenia kłosków. Pierwsze objawy choroby mogą być widoczne już jesienią. Początkowo plamy są barwy niebieskozielonej o soczewkowatym kształcie, a następnie jasnobrązowej. Fuzarioza liści W miarę rozwoju grzyba, plamy te brunatnieją, co związane jest z zamieraniem porażonej części liścia. Porażeniu grzybami ulegają korzenie i podstawa źdźbła. Pierwsze symptomy Fuzaryjna choroby widoczne są już jesienią. Mogą mieć postać brunatnych lub brązowych zgorzel smug, kresek oraz plam nieregularnego kształtu. Pochwy liściowe zmieniają podstawy barwę z zielonej na brązową. Niekiedy można obserwować zbrązowienie całej źdźbła i podstawy źdźbła i korzeni. Końcowym etapem choroby jest całkowite, korzeni przedwczesne zamieranie porażonych pędów i tzw. bielenie kłosów. Objawy można stwierdzić już jesienią lub wczesną wiosną — mają postać niewielkich, nieco wydłużonych, brązowych plam na powierzchni pochew liściowych. W centralnej części plam tworzą się czarne „łatki”. Przy silnym Łamliwość porażeniu po pewnym czasie murszeje cała podstawa źdźbła. W miejscu źdźbła zbóż porażenia źdźbło jest kruche i łatwo się łamie. Silnie porażone źdźbła mają zbielałe, płone kłosy i urywają się łatwo przy wyciąganiu ich z ziemi. W warunkach dużego nasilenia choroby straty w plonie ziarna mogą wynosić około 30%. Pierwsze objawy choroby można obserwować już jesienią. Na zielonych częściach roślin — liściach, pochwach liściowych, a w późniejszym okresie na źdźbłach i Mączniak plewach pojawiają się skupienia białego nalotu w postaci grzybni zewnętrznej. prawdziwy Początkowo średnica tych skupień wynosi od jednego do kilku mm i w tym etapie zbóż i traw tworzy je luźna, biała grzybnia, z trzonkami i zarodnikami konidialnymi. W obrębie starszego, zwartego nalotu powstają ciemnobrunatne owocniki stadium doskonałego (chasmotecja), wyglądające jak czarne punkty. Ostra Pierwsze zmiany chorobowe dostrzegane są na pochwach liściowych. Są to plamy plamistość o ciemnej obwódce i o bardzo wyraźnych granicach. Są to powierzchniowe oczkowa przebarwienia mające spiczaste zakończenie, ich środek jest jasny. Powierzchnię plamy często pokrywa nalot beżowej grzybni, w której obrębie formują się małe, brązowe struktury przetrwalnikowe patogenu — sklerocja. Wyraźne, ostro zakończone plamy występują także na podstawie źdźbła. Sporadycznie mogą występować nekrozy na korzeniach. Wiosną, po stopnieniu śniegu na nadziemnych częściach roślin rozwija się białoróżowy nalot złożony z grzybni i zarodników konidialnych M. nivale. Objawy te mogą występować na plantacji placowo. Wkrótce nalot ten znika, lecz na Pleśń śniegowa porażonych liściach są dobrze widoczne brązowe plamy mające często różowawy zbóż odcień. Jeżeli został zniszczony węzeł krzewienia, rośliny łatwo dają się wyciągnąć z ziemi. Na zamarłej tkance roślinnej mogą pojawiać się otocznie grzyba, widoczne jako czarne punkty. Objawy choroby można obserwować we wszystkich fazach wzrostu i rozwoju roślin. Uredinia, czyli skupienia urediniospor (zarodników letnich) rozwijają się głównie na liściach pod skórką. Początkowo są one lekko wzniesione, Rdza brunatna poduszeczkowate, owalne lub prawie okrągłe, koloru jasnobrązowego. Wraz z pszenicy rozwojem patogena skórka liścia pęka, uwalniając rdzawego koloru, liczne zarodniki propagacyjne będące źródłem infekcji wtórnych. Wcześnie i silnie porażone rdzą liście mogą zamierać. Porażeniu ulegają przede wszystkim źdźbła i pochwy liściowe zbóż. Skupienia zarodników tej rdzy rozwijają się początkowo pod skórką. Z czasem skórka pęka, Rdza źdźbłowa a jej postrzępione brzegi są dobrze widoczne wśród dojrzałych, ciemnoceglastych zbóż i traw urediniów (skupisk zarodników letnich). W nieco późniejszym okresie obserwuje się w miejscach porażenia powstawanie czarnych skupień teliospor (zarodników jesiennych). Objawy choroby są bardzo charakterystyczne i najlepiej widoczne są w maju lub w czerwcu. Uredinia (skupiska zarodników letnich) koloru żółtopomarańczowego, o wydłużonym kształcie i lekko wzniesione powstają pod Rdza żółta zbóż skórką liścia i są ułożone liniowo, między nerwami. Rzędy urediniów tworzą żółte i traw paski o długości kilku milimetrów. Na kłosie po wewnętrznej stronie plewy pojawia się żółty „proszek” składający się z uredinii grzyba. Porażone kłosy są barwy słomkowej, gdy zdrowe są jeszcze zielone. Objawy choroby widoczne są od początku fazy strzelania w źdźbło na liściach i pochwach liściowych w postaci owalnych lub soczewkowatych jasnozielonych Rynchosporioza plam, które z czasem przybierają kolor słomkowy lub jasnobrunatny. Wokół zbóż plamy występuje jasna, niekiedy wyraźnie oddzielona od części zdrowej obwódka. Przy silnym porażeniu plamy zlewają się ze sobą i tworzą nieregularną nekrozę. Gdy plamy występują u nasady liścia liść zasycha. Mogą być widoczne na wszystkich nadziemnych organach rośliny, jednak najbardziej charakterystyczne symptomy obserwuje się na plewach. Mają one postać początkowo żółtozielonych, a następnie brązowiejących i przybierających Septorioza kształt zbliżony do soczewkowatego. Młode plamy mają często chlorotyczną plew (liście, obwódkę. Wraz z rozwojem procesu chorobowego przeważnie stają się kłosy) jasnobrązowe, zlewają się i mogą obejmować także pochwy liściowe. Silne porażenie liści obserwowane jest dopiero w czerwcu, lipcu. Na powierzchni plam mogą pojawiać się słabo widoczne piknidia (twory zarodnikowania konidialnego), z których w czasie wilgotnej pogody wydostają się różowe kropelki kleistej cieczy. W czasie kwitnienia zbóż pojawiają się na zarażonych kłosach kropelki żółtawej Sporysz zbóż i gęstej wydzieliny. Wkrótce potem w poszczególnych kłoskach rozwijają się traw zamiast ziarna fioletowo czarne rożki sporyszu. Są one wydłużone, wygięte, twarde, a jednocześnie łamliwe. Zgorzel siewek Zgorzel przedwschodowa objawia się brakiem wschodów roślin. Grzyby chorobotwórcze porażające kiełki i korzonki zarodkowe powodują zamieranie młodej rośliny. W przypadku zgorzeli powschodowej rośliny kiełkują i ukazują się nad powierzchnią gruntu, ale mają zahamowany wzrost, są słabo wykształcone. Silnie porażone z czasem żółkną i zamierają.

7.3.2. Metody monitorowania szkodników w uprawie żyta Monitorowanie obecności szkodników na plantacji to bardzo istotny element integrowanej ochrony roślin. Systematyczna, ciągła obserwacja ułatwia ocenę aktualnej sytuacji na polu, a w razie konieczności pozwala na szybką reakcję. Na podstawie monitoringu podejmuje się decyzje co do zasadności, terminu i sposobu ograniczania populacji agrofagów. Monitoring jest podstawą progów ekonomicznej szkodliwości, czyli kluczowego elementu ochrony chemicznej. Warto również monitorować uprawę po zabiegu zwalczania, w celu określenia jego skuteczności czy podjęcia decyzji o ewentualnym powtórzeniu zabiegu. Aktualnie opracowano szereg metod monitorowania plantacji – od najprostszych (bezpośrednia lustracja, żółte naczynia, tablice lepowe, pułapki feromonowe i przynętowe), do wymagających odpowiednich narzędzi i sprzętu (czerpakowanie, przesiewanie gleby, pułapki świetlne, mikroskop). Ochronę chemiczną należy zastosować wówczas, jeżeli wcześniejsze metody nie przyniosły oczekiwanego skutku oraz został przekroczony próg ekonomicznej szkodliwości dla danego szkodnika (tab. 10). Są to wartości orientacyjne i zależą m.in. od warunków klimatycznych, agrotechnicznych, nawożenia, odmiany, poziomu dotychczasowej ochrony czy obecności wrogów naturalnych – dlatego konieczna jest systematyczna obserwacja własnej plantacji. Podstawową i najbardziej skuteczną metodą monitoringu pojawu, nasilenia liczebności czy stopnia uszkodzeń roślin jest systematyczny monitoring uprawy. W zależności od gatunku szkodnika polega on na przesiewaniu gleby przed siewem czy obserwacji roślin w trakcie ich wegetacji. Jako metody wspomagające w sygnalizacji często stosuje się żółte naczynia, tablice lepowe czy pułapki gruntowe. Pomocne są również informacje z ośrodków doradczych oraz komunikaty zamieszczane na Platformie Sygnalizacji Agrofagów (www.agrofagi.com.pl). Tabela 10. Terminy obserwacji i progi ekonomicznej szkodliwości dla szkodników żyta Szkodnik Termin obserwacji Próg szkodliwości Drutowce przed siewem 10–20 larw na 1 m2 jesień – wschody do przerwania 1–2 larwy lub 4 świeżo wegetacji uszkodzone rośliny na 1 m2 Łokaś garbatek 3–5 larw lub 8–10 świeżo wiosna – początek wegetacji uszkodzonych roślin na 1 m2 Mszyce kłoszenie lub zaraz po kłoszeniu 5 mszyc na 1 kłosie 3–5 chrząszczy na 1 m2 Nałanek kłosiec kwitnienie i formowanie ziarna lub 5 pędraków na 1 m2 Paciornica kłoszenie 5–10 owadów na 1 kłosie pszeniczanka Pryszczarek pszeniczny kłoszenie 8 larw na 1 kłosie Pryszczarek zbożowiec wyrzucanie liścia flagowego 15 jaj na 1 źdźble Rolnice przed siewem 6–8 gąsienic na 1 m2 Skrzypionki wyrzucanie liścia flagowego 1–1,5 larwy na źdźble 10 roślin uszkodzonych na Śmietki na wiosnę 30 badanych lub 80 larw na 1 m2 10 larw na źdźble, 5–10 owadów Wciornastki strzelanie w źdźbło do pełni kwitnienia dorosłych lub larw na 1 kłosie wzrost i krzewienie na wiosnę 2–3 osobniki dorosłe na 1 m2 Żółwinek zbożowy formowanie ziarna, dojrzałość mleczna 2 larwy na 1 m2