Monitoring w IPR – ciecierzyca

5. INTEGROWANA OCHRONA PRZED AGROFAGAMI 5. 1. Ograniczenie występowania chwastów Plantacja ciecierzycy może być zachwaszczana przez kilka czy nawet kilkanaście gatunków chwastów, zarówno jedno-, jak i dwuliściennych. Ich konkurencyjny wpływ na rośliny ciecierzycy rozpoczyna się bardzo wcześnie, bo już w momencie kiełkowania nasion, a bardzo wyraźnie nasila się w fazie wykształcenia 1-3 liści, zmniejsza się w momencie zakrywania międzyrzędzi przez rośliny ciecierzycy. W uprawie tego gatunku, najskuteczniejszą metodą mającą wpływ na ograniczanie wielkości zachwaszczenia jest łączne stosowanie zabiegów agrotechnicznych z odpowiednio dobranymi herbicydami (metoda integrowana). W ochronie plantacji ciecierzycy, herbicydy należy traktować jako uzupełnienie, wcześniej prawidłowo wykonanych zabiegów agrotechniczno-pielęgnacyjnych a nie jako jedyny środek zaradczy (Dobrzański 2009, Dobrzański i Adamczewski 2009, Jemiołkowska i in. 2017). 5.1.1. Najważniejsze gatunki chwastów Do najgroźniejszych chwastów jednoliściennych, rocznych, tzw. ciepłolubnych, należą głownie: chwastnica jednostronna i włośnice (sina i zielona) czasami lokalnie może pojawić się również palusznik krwawy. Natomiast z chwastów dwuliściennych rocznych, pojawiających się przed wschodami lub w czasie wschodów ciecierzycy, które są w stanie zagrozić plantacji, można zaliczyć: komosę białą, fiołki, bodziszki (np. drobny), chwasty tzw. rumianowate (np. rumian polny, rumianek pospolity, maruna bezwonna), szarłat szorstki, żółtlica drobnokwiatowa czy jasnoty (np. purpurowa) (Paradowski 2013, Czubiński i Paradowski 2018). Chwastnica jednostronna jest gatunkiem rocznym, jarym, ciepłolubnym, należący do rodziny wiechlinowatych (Poaceae), osiągający wysokość do 90 cm (średnio 30-60 cm) (rys. 2). Okres jej intensywnych wschodów przypada na wiosnę do początku lata (od maja do lipca), a kwitnie od lipca do września, wytwarza od 200 do 1000 ziarniaków, których żywotność w glebie wynosi od 3 do 7 lat. Gatunek ten jest uważany za pospolity chwast większości gatunków roślin uprawnych, jarych ciepłolubnych. Masowo kiełkuje w momencie, gdy gleba ogrzeje się do temperatury około 10-15°C. Chwastnica jednostronna jest gatunkiem wskaźnikowym gleb ciepłych, szybko nagrzewających się i zasobnych w azot, który pobiera w bardzo dużych ilościach. Ekonomiczny próg szkodliwości tego gatunku nie został określony dla ciecierzycy, jednak przyjmuje się, że próg ten może wynosić 3-6 roślin na 1 m2. Rys. 2. Chwastnica jednostronna Echinochloa crus-galli Włośnica sina to gatunek roczny, jary, ciepłolubny, należący do rodziny wiechlinowatych (Poaceae). Jej łodyga osiąga wysokość do 130 cm (średnio 10-50 cm) (rys. 3). Intensywnie wschodzi późną wiosną do jesieni (od czerwca do września), a kwitnie od lipca do września, wytwarza od 400 do 800 ziarniaków, których żywotność w glebie wynosi od 10 do 15 lat. Gatunek ten jest uważany za problematyczny dla większości roślin uprawnych, jarych ciepłolubnych. Ponadto masowo występuje na ścierniskach, ugorach i odłogach. Jest gatunkiem wybitnie ciepłolubnym, kiełkuje dopiero w momencie, gdy gleba ogrzeje się do temperatury około 15-20°C. Włośnica sina jest gatunkiem wskaźnikowym gleb suchych, bardzo ciepłych, szybko się nagrzewających. Ekonomiczny próg szkodliwości tego gatunku nie został określony dla ciecierzycy, jednak w większości roślin uprawnych, wynosi 6 roślin na 1 m2. Rys. 3. Włośnica sina Setaria pumila Komosa biała jest gatunkiem rocznym, jarym, należącym do rodziny szarłatowatych (Amaranthaceae), łodyga ma wysokość do 150 cm (średnio 10-100 cm) (rys. 4). Nasiona kiełkują na wiosnę, wczesnym latem i jesienią (kwiecień-październik). Kwitnie od czerwca do października, wytwarza od 200 do nawet 20000 nasion, których żywotność w glebie wynosi od 10 do 15 lat (nawet 60 lat). Jest to bardzo pospolity chwast, który zasiedla różne typy gleb, zwłaszcza obfitujące w azot i potas. Zachwaszcza wszystkie uprawy rolnicze i ogrodnicze. Ze względu na wysoką produktywność nasion, długo zachowujących zdolność kiełkowania jest bardzo groźnym chwastem pól uprawnych. Ponadto wydziela do gleby allelozwiązki (allelopatia ujemna), które negatywnie oddziałują na wzrost i rozwój niektórych roślin rolniczych. Charakteryzuje się wysoką konkurencyjnością dla wszystkich roślin uprawnych. Jest hiperakumulatorem makroelementów, głównie azotu i potasu. Ekonomiczny próg szkodliwości tego gatunku nie został określony dla ciecierzycy, jednak przyjmuje się, iż już 2 sztuki na 1 m2 stanowią zagrożenie dla tej rośliny uprawnej. Rys. 4. Komosa biała Chenopodium album Fiołek polny również jest gatunkiem rocznym, jarym i ozimym, należy do rodziny fiołkowatych (Violaceae), osiąga wysokość do 50 cm (średnio 5-35 cm) (rys. 5). Nasiona wschodzą wiosną i jesienią (marzec-maj do wrzesień-listopad). Kwitnie od kwietnia do listopada, wytwarza od 150 do 3000 nasion, których żywotność w glebie wynosi od 2 do 10 lat. Jest to bardzo pospolity chwast, który występuje na różnych typach gleb. Zachwaszcza wszystkie uprawy polowe, występuje również na ugorach i odłogach. Gatunek ten wykazuje się dużą konkurencyjnością w początkowym okresie rozwoju roślin uprawnych oraz nadmiernie zagęszcza łan, pogarszając warunki fitosanitarne. Fiołek polny może być wektorem dla niektórych chorób grzybowych (mączniak prawdziwy, mączniak rzekomy, drobna plamistość liści). Ekonomiczny próg szkodliwości tego chwastu nie został określony dla ciecierzycy, jednak dla większości roślin uprawnych wynosi 20-25 roślin na 1 m2. Rys. 5. Fiołek polny, bratek polny Viola arvensis Bodziszek drobny jest gatunkiem rocznym, jarym i ozimym, czasami dwuletnim, zaliczanym do rodziny bodziszkowatych (Geraniaceae). Jego łodyga osiąga wysokość do 60 cm (10-50 cm) (rys. 6). Okres wschodów może odbywać się wiosną (kwiecień-maj) oraz jesienią (wrzesień-październik). Kwitnie od maja do października, wytwarza od 200 do 400 nasion, których żywotność w glebie może wynosić od roku do 10 lat. Obecnie jest to coraz bardziej pospolity gatunek, który zasiedla różne typy gleb (preferuje stanowiska piaszczyste słabo-gliniaste) obfitujące w azot i wapń. Jest dość tolerancyjny względem odczynu gleby, gdyż dobrze rośnie zarówno w warunkach kwaśnych, jak i obojętnych (pH od 5,5 do 7,0). Zachwaszcza wszystkie uprawy rolnicze i ogrodnicze, szczególnie dobrze rozwija się w zbożach, okopowych, rzepaku, kukurydzy i bobowatych. Dla ciecierzycy groźny jest w początkowym okresie jej wzrostu, gdyż nie zwalczony może w skrajnych przypadkach zagłuszyć plantację. Ekonomiczny próg szkodliwości dla tego gatunku nie został jak do tej pory określony, jednak z obserwacji samych plantatorów wynika, iż 25-35 sztuk na 1 m2 może powodować istotną obniżkę w plonie ciecierzycy. Rys. 6. Bodziszek drobny Geranium pusillum Maruna bezwonna to gatunek roczny, jary i ozimy, czasami dwuletni, zaliczany jest do rodziny astrowatych (Asteraceae), osiąga wysokość do 80 cm (średnio 15-60 cm) (rys. 7). Wschodzi na wiosnę i jesienią (marzec-maj do wrzesień-październik). Kwitnie od maja do października, wytwarza od 5000 do 300000 nasion, których żywotność w glebie może wynosić od 6 do 10 lat. Występuje pospolicie, szczególnie na glebach piaszczystych i gliniastych, a zwłaszcza próchnicznych i bogatych w składniki pokarmowe o niskiej zawartości wapnia. Jest gatunkiem bardzo konkurencyjnym. Najczęściej występuje w uprawach głównych gatunków roślin uprawnych. Ekonomiczny próg szkodliwości nie został określony dla ciecierzycy, jednak w większości upraw rolniczych wynosi od 2 do 5 roślin na 1 m2. Przy dużym nasileniu, silnie zacienia roślinę uprawną, powodując jej wyleganie. Czasami może nawet spowodować zagłuszenie rośliny uprawnej. Ponadto bardzo często powoduje utrudnienia podczas zbioru. Rys. 7. Maruna bezwonna Tripleurospermum inodorum (syn. Matricaria maritima inodora, M. perforata) Jasnota purpurowa jest to gatunek roczny, jary i ozimy, należy do rodziny jasnotowatych (Lamiaceae), dorasta do 40 cm wysokości (średnio 10-30 cm) (rys. 8). Okres wschodów przypada na wiosnę (marzec-maj) oraz jesień (wrzesień-listopad). Kwitnie od kwietnia do października, a w sprzyjających warunkach nawet przez cały rok, wytwarza od 60 do 4500 nasion, których żywotność w glebie może wynosić od 8 do 30 lat. Jest to pospolity gatunek chwastu, występujący głównie na glebach gliniastych i piaszczysto-gliniastych, zasobnych w próchnicę i składniki pokarmowe. Zachwaszcza wszystkie uprawy rolnicze (głównie zboża, rzepak, ziemniaki, kukurydzę, bobowate) oraz ogrodnicze i sadownicze. Ponadto bardzo często jest spotykany na miedzach, ugorach i odłogach. Jest to chwast o dużej sile konkurencyjnej w początkowym okresie wegetacji ciecierzycy. Ekonomiczny próg szkodliwości dla tego gatunku w ciecierzycy nie został określony, jednak przyjmuje się, iż 10 do 15 roślin tego gatunku na 1 m2 może stanowić realne zagrożenie dla ciecierzycy. Ponadto jasnota purpurowa jest żywicielem pośrednim dla roztocza przędziorka chmielowca, który w warzywach, jagodnikach, sadach i w chmielnikach stanowi duży problem dla plantatorów. Oprócz tego gatunek ten jest też alternatywnym gospodarzem dla nicienia mątwika sojowego, powodującego znaczne szkody w uprawie soi oraz innych bobowatych. Rys. 8. Jasnota purpurowa Lamium purpureum Ostrożeń polny jest gatunkiem wieloletnim, czasami może być dwuletni, należy do rodziny astrowatych (Asteraceae), łodyga może mieć wysokość do 180 cm (40-150 cm) (rys. 9). Wschodzi jesienią (wrzesień-październik) oraz wiosną (marzec-maj). Kwitnie od lipca do października, wytwarzając od 3000 do 40000 nasion, których żywotność w glebie może wynosić od 5 do 20 lat. Jest to gatunek, który może rozmnażać się dwoma sposobami: generatywnie (nasiona – głównie wiosną) i wegetatywnie (z odrostów korzeniowych, przez cały okres wegetacji). Zaliczany jest do bardzo uciążliwych chwastów, występuje we wszystkich roślinach uprawnych, a także na użytkach zielonych i ścierniskach. Rośnie na wszystkich typach gleb, najlepiej na glebach przewiewnych, zasobnych w składniki pokarmowe. Jego szkodliwość wynika z bardzo intensywnego pobierania z gleby składników pokarmowych (głównie azotu, potasu i wapnia). Ponadto jest gatunkiem bardzo konkurencyjnym dla gatunków roślin uprawnych. Ekonomiczny próg szkodliwości w większości upraw rolniczych wynosi od 0,5 do 1-2 roślin na 1 m2. Przy dużym nasileniu może zagłuszyć roślinę uprawną, ponadto utrudnia mechaniczny zbiór ciecierzycy. Rys. 9. Ostrożeń polny Cirsium rvense Szarłat szorstki, podobnie jak wiele innych, jest gatunkiem rocznym, jarym, ciepłolubnym, należącym do rodziny szarłatowatych (Amaranthaceae), łodyga osiąga wysokość do 150 cm wysokości (20-90 cm) (rys. 10). Nasiona kiełkują na wiosnę i wczesnym latem (maj- czerwiec/lipiec). Kwitnie od lipca do października, wytwarza od 1000 do 5000 nasion, których żywotność w glebie może wynosić od 10 do 40 lat. Najczęściej występuje na glebach próchnicznych, żyznych, bogatych w azot w uprawach kukurydzy, buraka, ziemniaka, słonecznika i bobowatych. Może również występować w ogrodach, na ugorach i odłogach (ale tylko przez pierwszych kilka lat, później samoistnie zanika). Jest gatunkiem azotolubnym i światłolubnym. Ponadto bardzo silnie konkuruje z rośliną uprawną o wodę, składniki pokarmowe i przestrzeń życiową. Przy dużym tzw. placowym występowaniu, może bardzo silnie wpływać konkurencyjnie, wręcz zagłuszając roślinę uprawną. Ze względu na osiągane rozmiary powoduje bardzo duże utrudnienia podczas zbioru ciecierzycy. Ekonomiczny próg szkodliwości dla tego gatunku nie został jednoznacznie zdefiniowany, jednak przyjmuje się, iż już 1-2 rośliny na 1 m2 mogą stanowić istotną konkurencję dla roślin ciecierzycy. Rys. 10. Szarłat szorstki Amaranthus retroflexus Żółtlica drobnokwiatowa jest to gatunek roczny, jary, ciepłolubny, zaliczany do rodziny astrowatych (Asteraceae), łodyga osiąga wysokość do 80 cm (średnio 10-40 cm) (rys. 11). Wschodzi wiosną, latem i wczesną jesienią (maj-wrzesień/październik). Kwitnie od maja do października, wytwarzając od 5000 do 300000 nasion, których żywotność w glebie może wynosić od 2 do 5 lat. Gatunek ten najlepiej się rozwija na glebach ciepłych, przewiewnych, piaszczysto-gliniastych, próchnicznych, zasobnych w azot. Chwast ten występuje głównie w kukurydzy, ziemniaku, buraku, słoneczniku, gryce i bobowatych, może pojawiać się również na ścierniskach i w roślinach warzywnych. Duża szkodliwość tego gatunku wynika głównie z możliwości wydania kilku pokoleń 2-3 (czasami nawet 4) w ciągu sezonu wegetacyjnego (pełny rozwój trwa zaledwie od 4 do 6 tygodni). Łodygi posiadają zdolność do samoistnego ukorzeniania się po zetknięciu z wilgotną glebą. Nasiona w glebie kiełkują jedynie z głębokości maksymalnie 2 cm (z głębszych warstw gleby praktycznie nie kiełkują), dlatego tak istotna w jego zwalczaniu jest agrotechnika. Gatunek ten jest doskonałym detektorem temperatury powietrza (wystąpienia wiosennych czy jesiennych przymrozków), gdyż już w temperaturze 0oC, liście tego gatunku zamierają. Ponadto chwast ten bardzo intensywnie pobiera azot z gleby, co zmniejsza jego dostęp dla rośliny uprawnej. Ekonomiczny próg szkodliwości tego gatunku nie został jak do tej pory opracowany dla ciecierzycy, ale przyjmuje się, iż 5 do 10 roślin na 1 m2 może już stanowić istotną konkurencję dla rośliny uprawnej. Rys. 11. Żółtlica drobnokwiatowa Galinsoga parviflora 5.1.2. Niechemiczne metody regulacji zachwaszczenia W niechemicznym ograniczaniu zachwaszczenia plantacji ciecierzycy bardzo duże znaczenie mają działania zapobiegawcze. Bardzo ważny jest wybór odpowiedniego stanowiska pod uprawę (w dobrej kulturze), na którym występuje niewiele gatunków chwastów wykazujących niski współczynnik konkurencji. Równie ważne jest stosowanie dobrej jakości nasion do siewu, które posiadają wysoką zdolność i energię kiełkowania. Istotne jest także zmianowanie roślin oraz dobrze i starannie wykonana przedsiewna uprawa gleby, a także zastosowanie odpowiednich zabiegów pielęgnacyjnych po wschodach, ale przed zwarciem międzyrzędzi. Mechaniczne zwalczanie chwastów w uprawie ciecierzycy można wykonywać w czasie przygotowania stanowiska do siewu oraz po wschodach roślin ciecierzycy (Dobrzański i Adamczewski 2009, Zbytek 2009). Ze względu na stosunkowo późny termin siewu ciecierzycy (zazwyczaj III dekada kwietnia do II dekady maja), mechaniczne zwalczanie chwastów można podzielić na dwa etapy: • pierwszy etap (przed siewem ciecierzycy): mechaniczne zwalczanie wschodzących chwastów, stosując 2-3-krotne bronowanie (w zależności od warunków wilgotnościowych gleby) lub wykonanie płytkiej uprawy powierzchniowej, wykorzystując do tego celu przedsiewny agregat uprawowy. Zabiegi te wykonane w optymalnych warunkach wilgotnościowych gleby, pobudzają nasiona chwastów do kiełkowania, które w kolejnych przejazdach pielęgnacyjnych są skutecznie niszczone; • drugi etap (po wschodach ciecierzycy): można przeprowadzić mechaniczne odchwaszczanie opielaczem w międzyrzędziach (w szczególności dotyczy to plantacji o szerszym rozstawie rzędów, np. 40 cm), wykonując ten zabieg 2 krotnie czyli w fazie wytworzenia przez rośliny ciecierzycy 2-3 liści właściwych (BBCH 12-13), a kolejny zabieg należy powtórzyć po około 10-14 dniach, czyli w fazie początku zwierania międzyrzędzi (BBCH 39), jednak nie później niż w fazie początku tworzenia przez rośliny ciecierzycy pąków kwiatowych (BBCH 50). 5.1.3. Chemiczne metody regulacji zachwaszczenia Asortyment substancji czynnych herbicydów, zalecany do ochrony plantacji ciecierzycy przed chwastami jest niewielki. Przed wschodami możliwe jest skuteczne zwalczanie jedynie chwastów dwuliściennych, pod warunkiem wystąpienia odpowiedniej zawartości wilgoci w wierzchniej warstwie gleby. Natomiast w terminie powschodowym (czyli nalistnie), można zastosować jedynie graminicydy, czyli herbicydy ograniczające tylko chwasty jednoliścienne. Lista dopuszczonych do obrotu środków ochrony roślin jest publikowana w rejestrze środków ochrony roślin. Informacje o zakresie stosowania pestycydów zamieszczane są w etykietach. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest wyszukiwarka środków ochrony roślin (https://www.gov.pl/web/rolnictwo/wyszukiwarka-srodkow- ochrony-roslin). Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem: https://www.gov.pl/web/rolnictwo/ochrona- roslin. Wykaz dopuszczonych do integrowanej produkcji środków ochrony roślin dla upraw rolniczych jest dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem: https://www.agrofagi.com.pl/133,wykaz-srodkow-ochrony-roslin-do-integrowanej- produkcji-w-uprawach-rolniczych. 5.2. Ograniczenie występowania chorób grzybowych 5. 2. 1. Najważniejsze choroby występujące na roślinach ciecierzycy W integrowanej uprawie ciecierzycy pierwszeństwo w ograniczaniu chorób mają zawsze metody niechemiczne, a wykorzystywane są głównie metody: agrotechniczna i hodowlana. Możliwe jest także zastosowanie metody chemicznej w przypadku, kiedy istnieje taka konieczność. Ciecierzyca może być porażana przez jeden lub kilka patogenów jednocześnie. Do ważniejszych chorób ciecierzycy o znaczeniu gospodarczym należą: werticilioza, rdza, fuzaryjny uwiąd, zamieranie korzeni i podstawy łodygi (tab. 14), a ich występowanie powoduje pogorszenie jakości i ilości zebranych nasion (Kirk i in. 2008, Kryczyński i Weber 2010, Kryczyński i Weber 2011). Tabela 14. Znaczenie gospodarcze wybranych sprawców ciecierzycy Choroba Sprawca(y) Znaczenie wiele grzybów ‒ Thielaviopsis basicola., Fusarium Zgorzel siewek ++ spp., Rhizoctonia sp. Rdza ciecierzycy Uromyces ciceris-arietini + Werticilioza Verticillium albo-atrum + Fuzaryjny uwiąd Fusarium spp. + Zgorzel pędu i korzeni Macrophomina phaseolina + + - małe; ++ - średnie W integrowanej produkcji roślin przydatne są informacje dotyczące źródeł pierwotnych i wtórnych infekcji, czyli miejsc w których bytują patogeny i w jaki sposób rozprzestrzeniają się one w trakcie wegetacji ciecierzycy (tab. 15). Właściwe rozpoznanie i ograniczanie występowania chorób są jednym z ważniejszych elementów integrowanej produkcji roślin. Tabela 15. Najważniejsze źródła infekcji chorób oraz sprzyjające warunki dla rozwoju ich sprawców w uprawie ciecierzycy * Sprzyjające warunki do rozwoju Choroba Źródła infekcji temperatura wilgotność gleby i powietrza wilgotna, zimna gleba, Zgorzel siewek gleba, resztki pożniwne 5-15°C wysoka wilgotność powietrza Zgorzel pędu wysoka temperatura, struktury grzybów w glebie 15-20°C i korzeni deszczowa pogoda resztki pożniwne, zarodniki ciepło, wysoka wilgotność Fuzaryjny uwiąd 18-22°C przenoszone przez wiatr powietrza niska wilgotność, Werticilioza mikrosklerocja 18-22°C gleba lekka podziemne części roślin, wysoka wilgotność Rdza ciecierzycy 12-18°C resztki pożniwne powietrza * opracowanie autorów na podstawie: Fiedorow i in. 2008, Kryczyński i Weber 2010, Kryczyński i Weber 2011 W integrowanej produkcji ciecierzycy należy stosować zasady obowiązujące w integrowanej ochronie roślin. Obok znajomości źródeł infekcji oraz warunków sprzyjających danej chorobie pomocne jest poznanie objawów jakie powodują organizmy chorobotwórcze (tab. 16). Pozwoli to na prawidłowe rozpoznanie choroby, a w przypadku konieczności wykonania zabiegu przy użyciu fungicydu, na właściwy jego dobór. Tabela 16. Cechy diagnostyczne wybranych chorób ciecierzycy Choroba Cechy diagnostyczne Zagraża wschodzącym nasionom ciecierzycy, powoduje zahamowanie wzrostu siewek i roślin w początkowych fazach wzrostu. Żółknięcie, więdnięcie Zgorzel siewek i zamieranie wschodzących roślin. Czernienie i gnicie systemu korzeniowego. Rośliny łatwo wyjmują się z gleby. Rośliny są spowolnione we wzroście. W fazie początku kwitnienia do fazy Fuzaryjny uwiąd tworzenia strąków rośliny tracą turgor i więdną, dodatkowo liście roślin żółkną i zamierają. W fazie kwitnienia rośliny więdną. Proces ten przyspieszony może być przez Werticilioza niedobór wody. Na łodydze chorej rośliny od podstawy widoczna jest brązowa smuga. Na liściach pojawiają się owalne chlorozy, a następnie widoczne jest Rdza ciecierzycy jasnobrązowe uredinium zawierające uredospory – zarodniki propagacyjne odpowiedzialne za rozprzestrzenianie się choroby. 5.2.2. Niechemiczne metody ochrony W ograniczaniu sprawców chorób w integrowanej produkcji i ochronie w pierwszej kolejności wykorzystywane są wszystkie niechemiczne metody. W uzasadnionych przypadkach, gdy metody te okażą się niedostatecznie skuteczne wykorzystuje się chemiczną walkę z patogenami. Zastosowanie metod niechemicznych ma charakter zapobiegawczy. W uprawie ciecierzycy powinny być one wykorzystywane w walce z patogenami roślin, a plantator może wykorzystywać metodę hodowlaną, biologiczną i agrotechniczną (Mrówczyński 2013). 5.2.2.1. Metoda hodowlana Efektywność zabiegów agrotechnicznych zależy w znacznej mierze od jakości nasion do siewu ‒ jednego z podstawowych czynników produkcji. Zdrowe, dobrej jakości nasiona, zapewniają od początku wegetacji prawidłowy wzrost i rozwój roślin oraz wysoki plon. Odmiany uprawiane różnią się między sobą podatnością na porażenie przez patogeny. 5.2.2.2. Metoda agrotechniczna Metoda agrotechniczna polega na ograniczaniu obecności sprawców chorób przede wszystkim przez prawidłowe i terminowe wykonywanie wszystkich zabiegów agrotechnicznych w uprawie ciecierzycy. Działania te, obok wysiewu zdrowych i dobrej jakości nasion, to jedyne metody stosowane w uprawie ciecierzycy, w celu ograniczenia występowania grzybów chorobotwórczych. W związku z tym ważne jest połączenie tych dwóch metod w celu zminimalizowania wpływu błędów popełnionych w trakcie przygotowywania roli do siewu oraz w trakcie prowadzenia plantacji. Głównym celem jest takie przygotowanie gleby, które zapewni optymalne warunki do wschodów. Szybkie wschody i dostępność składników pokarmowych zwiększa odporność roślin na porażenie przez patogeny znajdujące się w glebie i w powietrzu. Stosując tą metodę można zmniejszyć porażenie ciecierzycy przez wiele patogenów. Z agrotechnicznego punktu widzenia do czynników ograniczających, a w niektórych wypadkach eliminujących występowanie agrofagów w uprawie ciecierzycy można zaliczyć: • właściwe zmianowanie; • przestrzeganie terminów wykonywania zabiegów agrotechnicznych oraz staranne ich wykonywanie; • właściwe nawożenie nawozami organicznymi, naturalnymi i mineralnymi; • optymalny termin i głębokość siewu oraz obsada roślin; • mechaniczna pielęgnacja; • terminowy zbór. Wszystkie powyżej wymienione zabiegi wpływają na prawidłowe wschody oraz wzrost i rozwój roślin. Terminowy zbiór w uprawie ciecierzycy może mieć wpływ na jakość zebranych nasion. Okres pomiędzy osiągniętą dojrzałością nasion i zbiorem powinien być w miarę krótki, aby zminimalizować straty wynikające z rozwoju chorób oraz możliwości zasiedlenia nasion przez grzyby. Chorobą, która zagraża wschodzącym roślinom ciecierzycy jest zgorzel siewek. 5.2.3. Chemiczne metody ochrony Jednym z celów wprowadzenia integrowanej produkcji roślin jest zapewnienie bezpieczeństwa konsumentom płodów rolnych. Stosując chemiczne środki ochrony roślin powinno się dążyć do zminimalizowania zagrożenia dla organizmów występujących w agrocenozie. Dlatego w integrowanej produkcji nie może być zastosowany środek sklasyfikowany jako toksyczny dla ludzi. Fungicydy należy stosować zgodnie z aktualnym wykazem środków ochrony roślin zalecanych w integrowanej produkcji ciecierzycy. Wykaz dopuszczonych do obrotu środków ochrony roślin jest publikowany w rejestrze środków ochrony roślin. Informacje o zakresie stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach zamieszczane są w etykietach. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest wyszukiwarka środków ochrony roślin (https://www.gov.pl/web/rolnictwo/wyszukiwarka-srodkow-ochrony-roslin--- zastosowanie). Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem: https://www.gov.pl/web/rolnictwo/ochrona- roslin. Wykaz dopuszczonych do IP środków ochrony roślin jest dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem: https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow- ochrony-roslin-dla-integrowanej-produkcji. 5. 3. Ograniczenie występowania szkodników 5.3.1.Najważniejsze gatunki szkodników występujących na ciecierzycy Rośliny bobowate mogą być uszkadzane przez wiele gatunków szkodników. Ciecierzyca nie jest gatunkiem szczególnie narażonym na działanie szkodników, głównie ze względu na niewielki areał uprawy. Ponadto w przypadku ich wystąpienia rzadko powodują straty o znaczeniu ekonomicznym. Niemniej na plantacjach mogą pojawiać się szkodniki typowe dla upraw tej grupy roślin (Hołubowicz-Kliza i in. 2018, Tratwal i in. 2018) (tab. 17). Na plantacji ciecierzycy występuje głównie oprzędzik pręgowany, koniczynowy, wilżynowy, szary oraz wielożerny. Są to chrząszcze z rodziny ryjkowcowatych, długości 4-8 mm. Pojawiają się na plantacjach jako jedne z pierwszych szkodników. Najgroźniejsze dla roślin bobowatych są uszkodzenia powodowane przez chrząszcze w okresie wiosny na młodych, wschodzących roślinach. Największe straty wyrządzają w fazie kiełkowania nasion i wschodów do fazy 6 liści, szczególnie w warunkach suszy i niskiej temperatury. W liściach wygryzają charakterystyczne ząbki (tzw. żer zatokowy). Żerowanie obniża powierzchnię asymilacyjną roślin oraz zwiększa podatność roślin na występowanie chorób. Rośliny starsze są zwykle mniej uszkadzane i bardziej odporne na żerowanie chrząszczy oraz potrafią rekompensować straty w miarę wzrostu i rozwoju. Larwy uszkadzają korzenie włośnikowe i brodawki korzeniowe, w których rozwijają się bakterie wiążące wolny azot z powietrza. Uszkodzone rośliny ograniczają powierzchnię asymilacyjną, co w końcowej fazie powoduje wyraźne obniżenie plonu nasion. Tabela 17. Najważniejsze gatunki szkodników występujące w uprawach ciecierzycy Szkodnik Znaczenie Zmieniki (Lygus spp.) (++) Ozdobnik lucernowiec (Adelphocoris lineolatus Goeze) (++) Oprzędziki (Sitona spp., Charagmus spp.) (++) Rolnice (Agrotis spp.), pędraki (Scarabaeidae) (++) Wciornastki (Thysanoptera) (+) Mączliki (Aleyrodidae) (+) Mszyce (Aphididae) (+) Skoczki (Cicadellidae) (+) Pachówka strąkóweczka (Laspeyresia nigricana) (+) Przędziorek chmielowiec (Tetranychus urticae) (+) Miniarki (Phytomyza spp.) (+) Bleskotki (Bruchophagus spp.) (+) Śmietki (Delia spp.) (+) Strąkowce (Bruchidius spp.) (+) Nicienie (Nematoda) (+) Ślimaki (Molusca) (+) (+) – szkodnik o niewielkim znaczeniu, (++) – szkodnik o znaczeniu lokalnym Mszyce – głównie burakowa, lucernowo-grochodrzewowa i grochowa. Szkodniki te wysysają soki z tkanek, powodując zamieranie fragmentów, a nawet całych roślin. W miejscach żerowania i w wyniku osłabienia rośliny może dojść do wtórnego porażenia bakteryjnego lub grzybowego. Mszyce mogą również przenosić wirusy. Podobne spektrum szkodliwości charakteryzuje pojawiające się na uprawach skoczki, mączliki, a także przędziorek chmielowiec, zwłaszcza w latach suchych i upalnych. Na roślinach ciecierzycy występują również pluskwiaki różnoskrzydłe wysysające soki z tkanek. Lokalnie mogą dość licznie pojawić się zmieniki oraz ozdobnik lucernowiec, żerujące głównie na liściach, pędach i kwiatach. Pluskwiaki (zarówno osobniki dorosłe, jak i larwy) wysysając soki powodują deformacje i usychanie fragmentów tkanek, a w skrajnych przypadkach zamieranie całych roślin. Osłabione rośliny są bardziej wrażliwe na niekorzystne warunki klimatyczno-glebowe, a w wyniku mechanicznych uszkodzeń tkanek, są bardziej podatne na wtórne porażenia przez czynniki chorobotwórcze. W przypadku wciornastków szkodnikami są zarówno osobniki dorosłe, jak i larwy wysysające soki z tkanek liści, pąków kwiatowych i strąków. Przy dużym nasileniu szkodnika na uszkodzonych liściach widoczne są małe, nekrotyczne plamki (na kwiatach białe, na młodych strąkach srebrzyste), w efekcie organy te usychają i opadają, a strąki ulegają skarłowaceniu. Motyle pachówki strąkóweczki pojawiają się od maja do lipca. Gąsienice żerują wewnątrz strąków, ale mogą też żerować na liściach i kwiatach. Rozwojowi pachówki sprzyjają wyższe temperatury i sucha, bezwietrzna pogoda. W okresie zbioru nasion wilgotne warunki powodują zmiękczanie strąków i nasion, co ułatwia wgryzanie się gąsienic i ich dalszy rozwój. Larwy śmietki kiełkówki z rodziny śmietkowatych atakują wschodzące rośliny. Na skutek uszkodzenia nasion, liścieni i stożków wzrostu wschodzące rośliny czernieją i zamierają, bądź nie kiełkują. Składaniu jaj przez śmietkę sprzyjają uproszczenia w zmianowaniu i uprawie. Lokalnie szkody mogą wyrządzać nicienie, zwłaszcza na glebach próchniczych i wilgotnych. Zimują larwy inwazyjne w materiale roślinnym, dlatego ważne jest dokładne usuwanie resztek pożniwnych. Lokalnie straty mogą także powodować ślimaki oraz miniarki. Larwy miniarek, żerując w liściach, ograniczają ich powierzchnię asymilacyjną. Od kilku lat obserwuje się wzrost zagrożenia ze strony szkodników glebowych, głównie rolnic (gąsienic motyli sówkowatych), drutowców i pędraków. Przy silnym opanowaniu plantacji przez szkodniki glebowe obserwuje się powstawanie tzw. łysin w zasiewach. Szczególnego znaczenia nabierają rolnice, którym sprzyjają uproszczenia w technologii uprawy, bliskie sąsiedztwo roślin bobowatych, pozostawianie resztek pożniwnych, brak lub późna orka zimowa oraz ocieplanie się klimatu. Uszkodzenia powodowane przez szkodniki glebowe mogą być źródłem wtórnych porażeń grzybowych lub bakteryjnych. Wzrost areału uprawy roślin bobowatych, zmiany w technologii produkcji, powszechne stosowanie herbicydów, fungicydów, nawożenia dolistnego, uproszczenia w płodozmianie przy jednocześnie postępującym ociepleniu klimatu, stwarzają warunki do zmian w rozwoju szkodników, a także do pojawienia się masowo gatunków, które dotychczas nie miały znaczenia gospodarczego. Następstwem żerowania szkodników jest nie tylko redukcja zielonej masy, ale także żerowanie w strąkach, przez co obniża się zdolność kiełkowania nasion oraz ich wartość handlowa. Integrowana ochrona i produkcja roślin skupiają się na działaniach prewencyjnych, dopuszczając działania interwencyjne w ostateczności. Dlatego konieczna jest ciągła, systematyczna obserwacja roślin, pojawiania się i występowania szkodników. Najbardziej efektywna jest bezpośrednia lustracja roślin w poszukiwaniu uszkodzeń czy zasiedlenia przez agrofagi. Należy korzystać również z metod uzupełniających, takich jak np. żółte naczynia lub tablice lepowe (do monitoringu nalotu mszyc). Ważna jest również umiejętność rozpoznawania gatunku szkodnika, znajomość jego biologii oraz potencjalnych terminów pojawu na plantacji (rys. 12). ZMIENIKI, OZDOBNIK LUCERNOWIEC, PRZĘDZIOREK CHMIELOWIEC PACHÓWKA STRĄKÓWECZKA OPRZĘDZIKI MSZYCE, SKOCZKI, MĄCZLIKI WCIORNASTKI ROLNICE ŚMIETKI PĘDRAKI, DRUTOWCE ŚLIMAKI NICIENIE Rozwój Rozwój Kwit- Rozwój Dojrzewa- Wschody pędów Wzrost pędu Rozwój liści nienie strąków nie nasion BBCH bocznych głównego kwiatostanu (BBCH (BBCH (BBCH (BBCH (00-09) (BBCH (BBCH 30-39) (BBCH 50-59) 10-19) 60–69) 71-79) 80-89) 20-29) Rys. 12. Potencjalne terminy występowania najważniejszych szkodników podczas wegetacji ciecierzycy 5.3.2. Niechemiczne metody ochrony przed szkodnikami Jednym z podstawowych założeń integrowanej ochrony roślin przed szkodnikami są działania prewencyjne, oparte przede wszystkim na właściwej agrotechnice, co zapewnia właściwy wzrost i rozwój szczególnie w początkowych fazach wzrostu, gdy rośliny są wyjątkowo wrażliwe na atak ze strony poszczególnych gatunków agrofagów. Prawidłowo prowadzona ochrona ciecierzycy powinna zakładać szerokie spektrum metod agrotechnicznych, bowiem właściwe przestrzeganie podstawowych zaleceń agrotechnicznych jest kluczowym elementem programu ochrony przed szkodnikami (Mrówczyński 2013, Pruszyński i Wolny 2009, Pruszyński i in. 2012, Pruszyński 2016) (tab. 18). Tabela 18. Niechemiczne metody ograniczania liczebności szkodników ciecierzycy Szkodnik Metody i sposoby ochrony Zmieniki właściwy płodozmian, podorywki, izolacja przestrzenna od innych Ozdobnik lucernowiec bobowatych, zwalczanie chwastów właściwy płodozmian, wczesny siew, izolacja przestrzenna od innych Wciornastki bobowatych, zrównoważone nawożenie, zwalczanie chwastów, głęboka orka jesienna Mszyca grochowa wczesny siew, zrównoważone nawożenie (głównie N), izolacja Skoczki przestrzenna od innych bobowatych, w tym wieloletnich Mączliki Strąkowce możliwie wczesny zbiór, głęboka orka jesienna Pachówka strąkóweczka właściwy płodozmian, możliwie wczesny siew, izolacja przestrzenna od innych bobowatych, w tym zeszłorocznych ograniczanie zachwaszczenia i resztek roślinnych, Przędziorek chmielowiec zrównoważone nawożenie, izolacja przestrzenna, głównie od okopowych i sadowniczych Miniarki podorywki, zrównoważone nawożenie, zwalczanie chwastów Drutowce, pędraki, rolnice właściwy płodozmian, podorywki, talerzowanie, zwalczanie chwastów, większa norma wysiewu nasion, głęboka orka jesienna Śmietki wczesny siew, większa norma wysiewu nasion, zwalczanie chwastów, dokładne przyoranie obornika właściwy płodozmian, podorywki, talerzowanie, wczesny i głębszy Ślimaki siew, zwalczanie chwastów, rozdrobnienie resztek pożniwnych, głęboka orka jesienna Nicienie usuwanie resztek roślinnych W uprawie ciecierzycy, podobnie jak u innych gatunków roślin bobowatych, bardzo duże znaczenie ma właściwy płodozmian. Wiele szkodników zimuje w wierzchniej warstwie gleby lub pozostawionych resztkach roślinnych. Z tego względu zaleca się stosowanie izolacji przestrzennej od innych gatunków roślin bobowatych (także uprawianych w roku poprzedzającym) oraz innych roślin żywicielskich poszczególnych szkodników, np. wieloletnich bobowatych w przypadku mszycy grochowej czy zmieników. Izolacja przestrzenna pozwala także wydłużyć przelot niektórych szkodników. W ograniczaniu szkodników znaczenie mają także organizmy pożyteczne bytujące w agrocenozie, tworzące tzw. naturalny opór środowiska (Boczek i Lipa 1978, Ciepielewska 1991, Fiedler 2007, Ignatowicz i Olszak 1998, Pruszyński 2007, Sosnowska i Fiedler 2013). Prace ograniczające potencjalne szkody powodowane przez poszczególne gatunki agrofagów można podjąć już w czasie siewu nasion. Szybsza początkowa wegetacja roślin pozwala wyprzedzić okres największego zagrożenia ze strony wszystkich szkodników, szczególnie groźnych dla wschodów. Szybszy wzrost pozwala na silniejszą konkurencję z chwastami, które mogą stanowić bazę pokarmową dla niektórych szkodników. Istotna jest także właściwa obsada roślin, zbyt gęsty siew ułatwia szkodnikom rozprzestrzenianie się, natomiast siew zbyt rzadki sprzyja zachwaszczeniu. Chwasty, oprócz konkurencji o wodę, światło i składniki pokarmowe, są także bazą pokarmową dla niektórych szkodników, np. mszyc. Bardzo ważny jest także termin zbioru plonu. Zbyt późny stwarza ryzyko powstawania większych strat, szczególnie jakościowych powodowanych przez owady mogące uszkadzać strąki. Po zbiorach ważne jest wykonanie zespołu uprawek pożniwnych, mających na celu dokładne rozdrobnienie resztek pożniwnych (miejsc zimowania i rozwoju niektórych szkodników), aby uniemożliwić skiełkowanie nasion chwastów, w tym wieloletnich. Jesienią należy wykonać orkę głęboką, która spełnia również zadanie fitosanitarne. Gruba warstwa gleby przykrywa zimujące stadia szkodników, nasiona chwastów i zarodniki grzybów. Wydobywa także na powierzchnię te znajdujące się głębiej, wystawiając je na działanie niekorzystnych warunków atmosferycznych. Zabieg ten niszczy także wiele szkodników glebowych. 5.3.3.Chemiczne metody ochrony przed szkodnikami Pestycydy należy stosować zgodnie z aktualnym wykazem środków ochrony roślin do integrowanej produkcji zalecanym w uprawie ciecierzycy. Wykaz dopuszczonych do IP środków ochrony roślin jest dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem: https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow-ochrony-roslin-dla-integrowanej- produkcji. W systematycznym monitorowaniu agrofagów pomocne mogą być komunikaty podawane na Platformie Sygnalizacji Agrofagów (www.agrofagi.com.pl). Przed zastosowaniem środka należy zapoznać się z jego etykietą stosowania, która zawiera informacje o zakresie stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach. Wykaz dopuszczonych do obrotu środków ochrony roślin jest publikowany w rejestrze środków ochrony roślin. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest wyszukiwarka środków ochrony roślin (https://www.gov.pl/web/rolnictwo/wyszukiwarka-srodkow- ochrony-roslin---zastosowanie). Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem: https://www.gov.pl/web/rolnictwo/ochrona-roslin. 5.3.4. Metody określania liczebności szkodników i progi szkodliwości Monitorowanie występowania szkodników na plantacji to bardzo istotny element integrowanej ochrony roślin. Systematyczna, ciągła obserwacja ułatwia ocenę aktualnej sytuacji na polu, a w razie konieczności pozwala na szybką reakcję. Dlatego konieczne jest systematyczne monitorowanie pola, od wschodów do początku dojrzewania roślin, przynajmniej raz w tygodniu w okresie występowania szkodników glebowych, oprzędzików, mszyc, pachówki strąkóweczki z zastosowaniem właściwych metod. Podstawowym elementem prawidłowo wyznaczonego terminu zwalczania jest monitoring nalotów oraz liczebności szkodników. Monitoring prowadzi się przede wszystkim w oparciu o lustracje wzrokowe, a w przypadku szkodników glebowych ‒ przesiewanie gleby. W zależności od kształtu pola obserwacja powinna być przeprowadzona na obrzeżach pola oraz po dwóch przekątnych plantacji. W zależności od gatunku agrofaga, należy sprawdzić średnią liczbę szkodników na 1 m2 lub na 100 losowo wybranych roślinach. Obserwacje takie należy przeprowadzić w kilku miejscach plantacji. Przydatne są również inne metody, takie jak czerpakowanie czy tablice lepowe. Ocenę występowania szkodników glebowych wykonuje się w kilku miejscach przesiewając glebę z wykopanych dołków o wymiarach 25x25 cm oraz głębokości 30 cm. Monitoring należy prowadzić zarówno w celu określenia początku nalotu i liczebności owadów szkodliwych na plantację, jak również po zabiegu w celu sprawdzenia skuteczności zwalczania. W przypadku niezadowalającej skuteczności, wystąpienia odporności (Malinowski 2003, Węgorek i in. 2013) lub przedłużających się nalotów owadów szkodliwych, takie postępowanie daje możliwość szybkiej reakcji i w miarę potrzeby powtórzenia zabiegu. Prowadzenie prawidłowych lustracji wymaga wiedzy na temat morfologii i biologii szkodników. Niezależnie od stosowanej metody monitoringu wyniki obserwacji powinny być zapisywane. Progi ekonomicznej szkodliwości powinny stanowić fundamentalną podstawę racjonalnej ochrony. W przypadku ciecierzycy szczegółowe progi szkodliwości nie są opracowane. Niemniej dla niektórych gatunków szkodników bobowatych istnieją ogólne zasady i terminy ich obserwacji (tab. 19). Tabela 19. Zasady prowadzenia obserwacji szkodników w uprawach roślin bobowatych Termin obserwacji Szkodnik Zasada obserwacji (faza rozwojowa w skali BBCH) lustracja upraw pod kątem uszkodzeń wschody i rozwój liści Oprzędziki – żer zatokowy (BBCH 10-19) obecność kolonii mszyc na wzrost i kwitnienie Mszyce wszystkich organach (BBCH 30-69) wegetatywnych obserwacja pojawu gąsienic rozwój kwiatostanu Pachówka strąkóweczka i powodowanych przez nie uszkodzeń; i kwitnienie pułapki feromonowe (BBCH 51-65) lustracja upraw pod kątem uszkodzeń wschody i rozwój liści korzeni, zarodków, liścieni (BBCH 09-15) Szkodniki glebowe (charakterystyczne łysiny w zasiewach) rozwój pędu do Zmienik lucernowiec lustracja upraw pod kątem dojrzewania strąków Ozdobnik lucernowiec występowania imago i larw oraz (BBCH 21-75) uszkodzeń liści, kwiatów i strąków Stały monitoring jest niezbędny przy ustalaniu optymalnego terminu zabiegu z uwagi na ciągłe działanie wielu czynników środowiskowych i tylko obserwacje bezpośrednie pozwalają ocenić rzeczywiste zagrożenie ze strony szkodników. Zagrożenie może być zmienne, w zależności od warunków klimatycznych, ukształtowania terenu, fazy rozwojowej rośliny, liczebności wrogów naturalnych czy nawet poziomu nawożenia. Integrowane programy ochrony roślin wymagają od rolnika dużej wiedzy i doświadczenia dotyczącego identyfikacji szkodnika, oceny fazy rozwoju, miejsc bytowania oraz sposobów jego ograniczania i likwidacji. Informacje o biologii szkodnika, dane z poprzednich lat o jego występowaniu w danym rejonie w powiązaniu z wiedzą o sposobach ograniczania strat mogą pomóc w podjęciu decyzji o zabiegu. Korzyści z wiedzy na temat nowoczesnych metod ochrony roślin mają wymiar nie tylko ekonomiczny, ale są wyrazem dbania o zdrowe środowisko (Doruchowski i Hołownicki 2009, Dominik i Schönthaler 2012, Häni i in. 1998). Jednym z narzędzi ułatwiających wdrożenie zasad integrowanej ochrony roślin są systemy wspomagające podejmowanie decyzji w ochronie roślin. Są one pomocne w określaniu optymalnych terminów wykonywania zabiegów ochrony roślin (w korelacji z fazą wzrostu rośliny, biologią szkodnika i warunkami pogodowymi), a tym samym umożliwiają wysoką efektywność tych zabiegów przy ograniczeniu stosowania chemicznych środków ochrony roślin do niezbędnego minimum. Internetowa Platforma Sygnalizacji Agrofagów, prowadzona przez Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy i instytucje partnerskie, zawiera między innymi wyniki monitorowania w wybranych lokalizacjach poszczególnych stadiów rozwojowych agrofagów dla potrzeb prognozowania krótkoterminowego (https://www.agrofagi.com.pl/lang,pl). Aktualnie dla ciecierzycy nie ma wyznaczonych progów szkodliwości, przyjmuje się, że wykonanie zabiegu chemicznego należy przeprowadzić po wystąpieniu szkodników na więcej niż 5% badanych roślin, gdyż wówczas strata w plonie jest istotna i ma ekonomiczne znaczenie.

5.3.1.Najważniejsze gatunki szkodników występujących na ciecierzycy Rośliny bobowate mogą być uszkadzane przez wiele gatunków szkodników. Ciecierzyca nie jest gatunkiem szczególnie narażonym na działanie szkodników, głównie ze względu na niewielki areał uprawy. Ponadto w przypadku ich wystąpienia rzadko powodują straty o znaczeniu ekonomicznym. Niemniej na plantacjach mogą pojawiać się szkodniki typowe dla upraw tej grupy roślin (Hołubowicz-Kliza i in. 2018, Tratwal i in. 2018) (tab. 17). Na plantacji ciecierzycy występuje głównie oprzędzik pręgowany, koniczynowy, wilżynowy, szary oraz wielożerny. Są to chrząszcze z rodziny ryjkowcowatych, długości 4-8 mm. Pojawiają się na plantacjach jako jedne z pierwszych szkodników. Najgroźniejsze dla roślin bobowatych są uszkodzenia powodowane przez chrząszcze w okresie wiosny na młodych, wschodzących roślinach. Największe straty wyrządzają w fazie kiełkowania nasion i wschodów do fazy 6 liści, szczególnie w warunkach suszy i niskiej temperatury. W liściach wygryzają charakterystyczne ząbki (tzw. żer zatokowy). Żerowanie obniża powierzchnię asymilacyjną roślin oraz zwiększa podatność roślin na występowanie chorób. Rośliny starsze są zwykle mniej uszkadzane i bardziej odporne na żerowanie chrząszczy oraz potrafią rekompensować straty w miarę wzrostu i rozwoju. Larwy uszkadzają korzenie włośnikowe i brodawki korzeniowe, w których rozwijają się bakterie wiążące wolny azot z powietrza. Uszkodzone rośliny ograniczają powierzchnię asymilacyjną, co w końcowej fazie powoduje wyraźne obniżenie plonu nasion. Tabela 17. Najważniejsze gatunki szkodników występujące w uprawach ciecierzycy Szkodnik Znaczenie Zmieniki (Lygus spp.) (++) Ozdobnik lucernowiec (Adelphocoris lineolatus Goeze) (++) Oprzędziki (Sitona spp., Charagmus spp.) (++) Rolnice (Agrotis spp.), pędraki (Scarabaeidae) (++) Wciornastki (Thysanoptera) (+) Mączliki (Aleyrodidae) (+) Mszyce (Aphididae) (+) Skoczki (Cicadellidae) (+) Pachówka strąkóweczka (Laspeyresia nigricana) (+) Przędziorek chmielowiec (Tetranychus urticae) (+) Miniarki (Phytomyza spp.) (+) Bleskotki (Bruchophagus spp.) (+) Śmietki (Delia spp.) (+) Strąkowce (Bruchidius spp.) (+) Nicienie (Nematoda) (+) Ślimaki (Molusca) (+) (+) – szkodnik o niewielkim znaczeniu, (++) – szkodnik o znaczeniu lokalnym Mszyce – głównie burakowa, lucernowo-grochodrzewowa i grochowa. Szkodniki te wysysają soki z tkanek, powodując zamieranie fragmentów, a nawet całych roślin. W miejscach żerowania i w wyniku osłabienia rośliny może dojść do wtórnego porażenia bakteryjnego lub grzybowego. Mszyce mogą również przenosić wirusy. Podobne spektrum szkodliwości charakteryzuje pojawiające się na uprawach skoczki, mączliki, a także przędziorek chmielowiec, zwłaszcza w latach suchych i upalnych. Na roślinach ciecierzycy występują również pluskwiaki różnoskrzydłe wysysające soki z tkanek. Lokalnie mogą dość licznie pojawić się zmieniki oraz ozdobnik lucernowiec, żerujące głównie na liściach, pędach i kwiatach. Pluskwiaki (zarówno osobniki dorosłe, jak i larwy) wysysając soki powodują deformacje i usychanie fragmentów tkanek, a w skrajnych przypadkach zamieranie całych roślin. Osłabione rośliny są bardziej wrażliwe na niekorzystne warunki klimatyczno-glebowe, a w wyniku mechanicznych uszkodzeń tkanek, są bardziej podatne na wtórne porażenia przez czynniki chorobotwórcze. W przypadku wciornastków szkodnikami są zarówno osobniki dorosłe, jak i larwy wysysające soki z tkanek liści, pąków kwiatowych i strąków. Przy dużym nasileniu szkodnika na uszkodzonych liściach widoczne są małe, nekrotyczne plamki (na kwiatach białe, na młodych strąkach srebrzyste), w efekcie organy te usychają i opadają, a strąki ulegają skarłowaceniu. Motyle pachówki strąkóweczki pojawiają się od maja do lipca. Gąsienice żerują wewnątrz strąków, ale mogą też żerować na liściach i kwiatach. Rozwojowi pachówki sprzyjają wyższe temperatury i sucha, bezwietrzna pogoda. W okresie zbioru nasion wilgotne warunki powodują zmiękczanie strąków i nasion, co ułatwia wgryzanie się gąsienic i ich dalszy rozwój. Larwy śmietki kiełkówki z rodziny śmietkowatych atakują wschodzące rośliny. Na skutek uszkodzenia nasion, liścieni i stożków wzrostu wschodzące rośliny czernieją i zamierają, bądź nie kiełkują. Składaniu jaj przez śmietkę sprzyjają uproszczenia w zmianowaniu i uprawie. Lokalnie szkody mogą wyrządzać nicienie, zwłaszcza na glebach próchniczych i wilgotnych. Zimują larwy inwazyjne w materiale roślinnym, dlatego ważne jest dokładne usuwanie resztek pożniwnych. Lokalnie straty mogą także powodować ślimaki oraz miniarki. Larwy miniarek, żerując w liściach, ograniczają ich powierzchnię asymilacyjną. Od kilku lat obserwuje się wzrost zagrożenia ze strony szkodników glebowych, głównie rolnic (gąsienic motyli sówkowatych), drutowców i pędraków. Przy silnym opanowaniu plantacji przez szkodniki glebowe obserwuje się powstawanie tzw. łysin w zasiewach. Szczególnego znaczenia nabierają rolnice, którym sprzyjają uproszczenia w technologii uprawy, bliskie sąsiedztwo roślin bobowatych, pozostawianie resztek pożniwnych, brak lub późna orka zimowa oraz ocieplanie się klimatu. Uszkodzenia powodowane przez szkodniki glebowe mogą być źródłem wtórnych porażeń grzybowych lub bakteryjnych. Wzrost areału uprawy roślin bobowatych, zmiany w technologii produkcji, powszechne stosowanie herbicydów, fungicydów, nawożenia dolistnego, uproszczenia w płodozmianie przy jednocześnie postępującym ociepleniu klimatu, stwarzają warunki do zmian w rozwoju szkodników, a także do pojawienia się masowo gatunków, które dotychczas nie miały znaczenia gospodarczego. Następstwem żerowania szkodników jest nie tylko redukcja zielonej masy, ale także żerowanie w strąkach, przez co obniża się zdolność kiełkowania nasion oraz ich wartość handlowa. Integrowana ochrona i produkcja roślin skupiają się na działaniach prewencyjnych, dopuszczając działania interwencyjne w ostateczności. Dlatego konieczna jest ciągła, systematyczna obserwacja roślin, pojawiania się i występowania szkodników. Najbardziej efektywna jest bezpośrednia lustracja roślin w poszukiwaniu uszkodzeń czy zasiedlenia przez agrofagi. Należy korzystać również z metod uzupełniających, takich jak np. żółte naczynia lub tablice lepowe (do monitoringu nalotu mszyc). Ważna jest również umiejętność rozpoznawania gatunku szkodnika, znajomość jego biologii oraz potencjalnych terminów pojawu na plantacji (rys. 12). ZMIENIKI, OZDOBNIK LUCERNOWIEC, PRZĘDZIOREK CHMIELOWIEC PACHÓWKA STRĄKÓWECZKA OPRZĘDZIKI MSZYCE, SKOCZKI, MĄCZLIKI WCIORNASTKI ROLNICE ŚMIETKI PĘDRAKI, DRUTOWCE ŚLIMAKI NICIENIE Rozwój Rozwój Kwit- Rozwój Dojrzewa- Wschody pędów Wzrost pędu Rozwój liści nienie strąków nie nasion BBCH bocznych głównego kwiatostanu (BBCH (BBCH (BBCH (BBCH (00-09) (BBCH (BBCH 30-39) (BBCH 50-59) 10-19) 60–69) 71-79) 80-89) 20-29) Rys. 12. Potencjalne terminy występowania najważniejszych szkodników podczas wegetacji ciecierzycy

5.3.2. Niechemiczne metody ochrony przed szkodnikami Jednym z podstawowych założeń integrowanej ochrony roślin przed szkodnikami są działania prewencyjne, oparte przede wszystkim na właściwej agrotechnice, co zapewnia właściwy wzrost i rozwój szczególnie w początkowych fazach wzrostu, gdy rośliny są wyjątkowo wrażliwe na atak ze strony poszczególnych gatunków agrofagów. Prawidłowo prowadzona ochrona ciecierzycy powinna zakładać szerokie spektrum metod agrotechnicznych, bowiem właściwe przestrzeganie podstawowych zaleceń agrotechnicznych jest kluczowym elementem programu ochrony przed szkodnikami (Mrówczyński 2013, Pruszyński i Wolny 2009, Pruszyński i in. 2012, Pruszyński 2016) (tab. 18). Tabela 18. Niechemiczne metody ograniczania liczebności szkodników ciecierzycy Szkodnik Metody i sposoby ochrony Zmieniki właściwy płodozmian, podorywki, izolacja przestrzenna od innych Ozdobnik lucernowiec bobowatych, zwalczanie chwastów właściwy płodozmian, wczesny siew, izolacja przestrzenna od innych Wciornastki bobowatych, zrównoważone nawożenie, zwalczanie chwastów, głęboka orka jesienna Mszyca grochowa wczesny siew, zrównoważone nawożenie (głównie N), izolacja Skoczki przestrzenna od innych bobowatych, w tym wieloletnich Mączliki Strąkowce możliwie wczesny zbiór, głęboka orka jesienna Pachówka strąkóweczka właściwy płodozmian, możliwie wczesny siew, izolacja przestrzenna od innych bobowatych, w tym zeszłorocznych ograniczanie zachwaszczenia i resztek roślinnych, Przędziorek chmielowiec zrównoważone nawożenie, izolacja przestrzenna, głównie od okopowych i sadowniczych Miniarki podorywki, zrównoważone nawożenie, zwalczanie chwastów Drutowce, pędraki, rolnice właściwy płodozmian, podorywki, talerzowanie, zwalczanie chwastów, większa norma wysiewu nasion, głęboka orka jesienna Śmietki wczesny siew, większa norma wysiewu nasion, zwalczanie chwastów, dokładne przyoranie obornika właściwy płodozmian, podorywki, talerzowanie, wczesny i głębszy Ślimaki siew, zwalczanie chwastów, rozdrobnienie resztek pożniwnych, głęboka orka jesienna Nicienie usuwanie resztek roślinnych W uprawie ciecierzycy, podobnie jak u innych gatunków roślin bobowatych, bardzo duże znaczenie ma właściwy płodozmian. Wiele szkodników zimuje w wierzchniej warstwie gleby lub pozostawionych resztkach roślinnych. Z tego względu zaleca się stosowanie izolacji przestrzennej od innych gatunków roślin bobowatych (także uprawianych w roku poprzedzającym) oraz innych roślin żywicielskich poszczególnych szkodników, np. wieloletnich bobowatych w przypadku mszycy grochowej czy zmieników. Izolacja przestrzenna pozwala także wydłużyć przelot niektórych szkodników. W ograniczaniu szkodników znaczenie mają także organizmy pożyteczne bytujące w agrocenozie, tworzące tzw. naturalny opór środowiska (Boczek i Lipa 1978, Ciepielewska 1991, Fiedler 2007, Ignatowicz i Olszak 1998, Pruszyński 2007, Sosnowska i Fiedler 2013). Prace ograniczające potencjalne szkody powodowane przez poszczególne gatunki agrofagów można podjąć już w czasie siewu nasion. Szybsza początkowa wegetacja roślin pozwala wyprzedzić okres największego zagrożenia ze strony wszystkich szkodników, szczególnie groźnych dla wschodów. Szybszy wzrost pozwala na silniejszą konkurencję z chwastami, które mogą stanowić bazę pokarmową dla niektórych szkodników. Istotna jest także właściwa obsada roślin, zbyt gęsty siew ułatwia szkodnikom rozprzestrzenianie się, natomiast siew zbyt rzadki sprzyja zachwaszczeniu. Chwasty, oprócz konkurencji o wodę, światło i składniki pokarmowe, są także bazą pokarmową dla niektórych szkodników, np. mszyc. Bardzo ważny jest także termin zbioru plonu. Zbyt późny stwarza ryzyko powstawania większych strat, szczególnie jakościowych powodowanych przez owady mogące uszkadzać strąki. Po zbiorach ważne jest wykonanie zespołu uprawek pożniwnych, mających na celu dokładne rozdrobnienie resztek pożniwnych (miejsc zimowania i rozwoju niektórych szkodników), aby uniemożliwić skiełkowanie nasion chwastów, w tym wieloletnich. Jesienią należy wykonać orkę głęboką, która spełnia również zadanie fitosanitarne. Gruba warstwa gleby przykrywa zimujące stadia szkodników, nasiona chwastów i zarodniki grzybów. Wydobywa także na powierzchnię te znajdujące się głębiej, wystawiając je na działanie niekorzystnych warunków atmosferycznych. Zabieg ten niszczy także wiele szkodników glebowych.

5.3.3.Chemiczne metody ochrony przed szkodnikami Pestycydy należy stosować zgodnie z aktualnym wykazem środków ochrony roślin do integrowanej produkcji zalecanym w uprawie ciecierzycy. Wykaz dopuszczonych do IP środków ochrony roślin jest dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem: https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow-ochrony-roslin-dla-integrowanej- produkcji. W systematycznym monitorowaniu agrofagów pomocne mogą być komunikaty podawane na Platformie Sygnalizacji Agrofagów (www.agrofagi.com.pl). Przed zastosowaniem środka należy zapoznać się z jego etykietą stosowania, która zawiera informacje o zakresie stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach. Wykaz dopuszczonych do obrotu środków ochrony roślin jest publikowany w rejestrze środków ochrony roślin. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest wyszukiwarka środków ochrony roślin (https://www.gov.pl/web/rolnictwo/wyszukiwarka-srodkow- ochrony-roslin---zastosowanie). Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem: https://www.gov.pl/web/rolnictwo/ochrona-roslin.

5.3.4. Metody określania liczebności szkodników i progi szkodliwości Monitorowanie występowania szkodników na plantacji to bardzo istotny element integrowanej ochrony roślin. Systematyczna, ciągła obserwacja ułatwia ocenę aktualnej sytuacji na polu, a w razie konieczności pozwala na szybką reakcję. Dlatego konieczne jest systematyczne monitorowanie pola, od wschodów do początku dojrzewania roślin, przynajmniej raz w tygodniu w okresie występowania szkodników glebowych, oprzędzików, mszyc, pachówki strąkóweczki z zastosowaniem właściwych metod. Podstawowym elementem prawidłowo wyznaczonego terminu zwalczania jest monitoring nalotów oraz liczebności szkodników. Monitoring prowadzi się przede wszystkim w oparciu o lustracje wzrokowe, a w przypadku szkodników glebowych ‒ przesiewanie gleby. W zależności od kształtu pola obserwacja powinna być przeprowadzona na obrzeżach pola oraz po dwóch przekątnych plantacji. W zależności od gatunku agrofaga, należy sprawdzić średnią liczbę szkodników na 1 m2 lub na 100 losowo wybranych roślinach. Obserwacje takie należy przeprowadzić w kilku miejscach plantacji. Przydatne są również inne metody, takie jak czerpakowanie czy tablice lepowe. Ocenę występowania szkodników glebowych wykonuje się w kilku miejscach przesiewając glebę z wykopanych dołków o wymiarach 25x25 cm oraz głębokości 30 cm. Monitoring należy prowadzić zarówno w celu określenia początku nalotu i liczebności owadów szkodliwych na plantację, jak również po zabiegu w celu sprawdzenia skuteczności zwalczania. W przypadku niezadowalającej skuteczności, wystąpienia odporności (Malinowski 2003, Węgorek i in. 2013) lub przedłużających się nalotów owadów szkodliwych, takie postępowanie daje możliwość szybkiej reakcji i w miarę potrzeby powtórzenia zabiegu. Prowadzenie prawidłowych lustracji wymaga wiedzy na temat morfologii i biologii szkodników. Niezależnie od stosowanej metody monitoringu wyniki obserwacji powinny być zapisywane. Progi ekonomicznej szkodliwości powinny stanowić fundamentalną podstawę racjonalnej ochrony. W przypadku ciecierzycy szczegółowe progi szkodliwości nie są opracowane. Niemniej dla niektórych gatunków szkodników bobowatych istnieją ogólne zasady i terminy ich obserwacji (tab. 19). Tabela 19. Zasady prowadzenia obserwacji szkodników w uprawach roślin bobowatych Termin obserwacji Szkodnik Zasada obserwacji (faza rozwojowa w skali BBCH) lustracja upraw pod kątem uszkodzeń wschody i rozwój liści Oprzędziki – żer zatokowy (BBCH 10-19) obecność kolonii mszyc na wzrost i kwitnienie Mszyce wszystkich organach (BBCH 30-69) wegetatywnych obserwacja pojawu gąsienic rozwój kwiatostanu Pachówka strąkóweczka i powodowanych przez nie uszkodzeń; i kwitnienie pułapki feromonowe (BBCH 51-65) lustracja upraw pod kątem uszkodzeń wschody i rozwój liści korzeni, zarodków, liścieni (BBCH 09-15) Szkodniki glebowe (charakterystyczne łysiny w zasiewach) rozwój pędu do Zmienik lucernowiec lustracja upraw pod kątem dojrzewania strąków Ozdobnik lucernowiec występowania imago i larw oraz (BBCH 21-75) uszkodzeń liści, kwiatów i strąków Stały monitoring jest niezbędny przy ustalaniu optymalnego terminu zabiegu z uwagi na ciągłe działanie wielu czynników środowiskowych i tylko obserwacje bezpośrednie pozwalają ocenić rzeczywiste zagrożenie ze strony szkodników. Zagrożenie może być zmienne, w zależności od warunków klimatycznych, ukształtowania terenu, fazy rozwojowej rośliny, liczebności wrogów naturalnych czy nawet poziomu nawożenia. Integrowane programy ochrony roślin wymagają od rolnika dużej wiedzy i doświadczenia dotyczącego identyfikacji szkodnika, oceny fazy rozwoju, miejsc bytowania oraz sposobów jego ograniczania i likwidacji. Informacje o biologii szkodnika, dane z poprzednich lat o jego występowaniu w danym rejonie w powiązaniu z wiedzą o sposobach ograniczania strat mogą pomóc w podjęciu decyzji o zabiegu. Korzyści z wiedzy na temat nowoczesnych metod ochrony roślin mają wymiar nie tylko ekonomiczny, ale są wyrazem dbania o zdrowe środowisko (Doruchowski i Hołownicki 2009, Dominik i Schönthaler 2012, Häni i in. 1998). Jednym z narzędzi ułatwiających wdrożenie zasad integrowanej ochrony roślin są systemy wspomagające podejmowanie decyzji w ochronie roślin. Są one pomocne w określaniu optymalnych terminów wykonywania zabiegów ochrony roślin (w korelacji z fazą wzrostu rośliny, biologią szkodnika i warunkami pogodowymi), a tym samym umożliwiają wysoką efektywność tych zabiegów przy ograniczeniu stosowania chemicznych środków ochrony roślin do niezbędnego minimum. Internetowa Platforma Sygnalizacji Agrofagów, prowadzona przez Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy i instytucje partnerskie, zawiera między innymi wyniki monitorowania w wybranych lokalizacjach poszczególnych stadiów rozwojowych agrofagów dla potrzeb prognozowania krótkoterminowego (https://www.agrofagi.com.pl/lang,pl). Aktualnie dla ciecierzycy nie ma wyznaczonych progów szkodliwości, przyjmuje się, że wykonanie zabiegu chemicznego należy przeprowadzić po wystąpieniu szkodników na więcej niż 5% badanych roślin, gdyż wówczas strata w plonie jest istotna i ma ekonomiczne znaczenie.