Monitoring w IPR – groch siewny na cele pastewne

6. INTEGROWANA OCHRONA PRZED AGROFAGAMI Integrowaną produkcję (IP) grochu siewnego (Pisum sativum L. (partim)) na cele pastewne należy prowadzić z zastosowaniem integrowanej ochrony roślin oraz z wykorzystaniem postępu technicznego i biologicznego w uprawie i nawożeniu, ze szczególnym uwzględnieniem zdrowia ludzi i zwierząt oraz ochrony środowiska naturalnego. Integrowana ochrona roślin obejmuje wszystkie dostępne działania i metody ochrony przed agrofagami (chwasty, patogeny, szkodniki), przy czym preferowane jest stosowanie działań i metod niechemicznych ograniczających szkodliwość agrofagów, w szczególności:  stosowanie płodozmianu, odpowiedniego terminu siewu i obsady roślin;  stosowanie odpowiedniej agrotechniki, w tym stosowanie mechanicznej ochrony roślin;  podjęcie odpowiednich działań i metod ochrony roślin przed agrofagami powinno być poprzedzone monitorowaniem ich występowania i uwzględniać aktualną wiedzę w zakresie ochrony roślin przed agrofagami;  stosowanie materiału siewnego co najmniej kategorii kwalifikowany, który został wytworzony i oceniony zgodnie z przepisami nasiennymi;  stosowanie odmian odpornych i tolerancyjnych (o ile jest to możliwe);  stosowanie nawożenia i wapnowania, gdy jest to wskazane;  stosowanie środków higieny (czyszczenie, dezynfekcja) zapobiegające występowaniu i rozprzestrzenianiu się agrofagów;  ochrona organizmów pożytecznych oraz stwarzanie warunków sprzyjających ich występowaniu, w szczególności dotyczy to owadów zapylających i naturalnych wrogów organizmów szkodliwych. W ramach integrowanej ochrony roślin, przeprowadzając zabieg chemicznej ochrony roślin, należy uwzględnić:  właściwy dobór środków ochrony roślin w taki sposób, aby minimalizować negatywny wpływ zabiegów ochrony roślin na organizmy niebędące celem zabiegu, w szczególności dotyczy to owadów zapylających i naturalnych wrogów organizmów szkodliwych;  ograniczanie liczby zabiegów i ilości stosowanych środków ochrony roślin do niezbędnego minimum;  przeciwdziałanie powstawaniu odporności organizmów szkodliwych na środki ochrony roślin przez właściwy dobór i przemienne ich stosowanie. Środki ochrony roślin dozwolone do stosowania w krajach Unii Europejskiej podlegają okresowo przeglądowi, zgodnie z najnowszymi badaniami i zasadami określonymi przez Unię Europejską. Rygorystyczne wymagania w zakresie ich jakości, toksykologii oraz wpływu na rośliny uprawne i środowisko naturalne są monitorowane, aby nie stanowiły zagrożenia dla użytkownika, konsumenta i środowiska naturalnego. Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z podanymi w etykiecie zaleceniami oraz w taki sposób, aby nie dopuścić do zagrożenia zdrowia człowieka, zwierząt lub środowiska naturalnego. Wykaz dopuszczonych do IP środków ochrony roślin jest dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem: https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow- ochrony-roslin-dla-integrowanej-produkcji.html.Do ochrony przed agrofagami (chwasty, patogeny, szkodniki) mogą być używane tylko środki zarejestrowane i dopuszczone do obrotu i stosowania, które w etykietach dołączonych do opakowania mają wyraźnie zaznaczone, że są zalecane do stosowania w uprawie grochu. Należy pamiętać, że środki ochrony ujęte w programie ochrony, nie stanowią zagrożenia, gdy są właściwie stosowane, zgodnie z zatwierdzoną etykietą środka ochrony roślin. Przestrzeganie zaleceń stosowania, m.in. takich jak: odpowiedni dobór środka, wysokość dawki, termin stosowania, odpowiednie fazy rozwoju rośliny uprawnej i agrofagów, odpowiednie warunki termiczno-wilgotnościowe oraz techniczne uwarunkowania dotyczące wykonania zabiegu, mają decydujący wpływ na bezpieczeństwo zabiegów środkami ochrony roślin. 6.1. REGULACJA ZACHWASZCZENIA Chwasty stanowią jedno z głównych wyzwań dla praktyk rolniczych i stanowią najwyższy potencjał utraty plonów wśród upraw żywnościowych. Jako stały element pól uprawnych, doskonale wykorzystują warunki siedliska. Wynika to z ich strategii przetrwania, fizjologii i cyklu życiowego oraz zdolności konkurencyjnych w odniesieniu do wody, światła i składników odżywczych. Związane z nimi ryzyko zachwaszczenia uzależnione jest od warunków siedliska i rytmu rozwoju rośliny uprawnej. Ich występowanie związane jest z tzw. „glebowym bankiem nasion”, czyli rezerwuarem diaspor (nasiona, kłącza, rozłogi, bulwy, cebulki) zgromadzonych w glebie. Glebowy bank nasion stanowi tak zwane „zachwaszczenie potencjalne” (glebowe). Natomiast występujące w łanie siewki chwastów stanowią: „zachwaszczenie aktualne”. Niekontrolowany rozwój chwastów, zwłaszcza w początkowych fazach wzrostu grochu, skutkuje istotnym spadkiem ilości i jakości plonu nasion. Największe zagrożenie dla grochu stanowią chwasty w początkowym okresie wzrostu w tzw. „okresie krytycznej konkurencji chwastów”. Jest to okres od siewu do fazy rozwojowej BBCH 3 (wydłużanie pędu). W tym okresie optymalnym rozwiązaniem jest utrzymanie plantacji grochu wolnej od chwastów. 6.1.1. Najważniejsze gatunki chwastów Istotny wpływ na plonowane i rozwój grochu ma zarówno skład ilościowy jak i gatunkowy zbiorowiska chwastów. W ostatnich dekadach procesy globalizacji produkcji, uproszczone zmianowanie, specjalizacja upraw oraz znaczne uzależnienie zwalczania chwastów od zabiegów herbicydowych przyczyniło się do zmian w składzie ilościowym i gatunkowym zachwaszczenia w kierunku kompensacji jednego lub kilku gatunków chwastów najczęściej licznie występujących (Adamczewski i Dobrzański 2012; Falińska 2012). Również odnotowane zmiany klimatu, obok czynników antropopresji, są wymieniane wśród przyczyn wpływających na strukturę zachwaszczenia (Sienkiewicz 2010). Wielkość strat w plonie w następstwie zachwaszczenia zależna jest od składu botanicznego oraz okresu w jakim zachwaszczenie występuje. To jakie gatunki i jak licznie pojawią się w łanie uwarunkowane jest między innymi zasobem diaspor chwastów w glebie, warunków glebowo-klimatycznych oraz uprawy roli, a zwłaszcza prowadzonych zabiegów pielęgnacyjnych a także od uprawianej rośliny m.in. od jej cech odmianowych i jakości materiału siewnego. Stąd skład botaniczny zachwaszczenia w poszczególnych gospodarstwach, a nawet w obrębie sąsiednich pól tego samego gospodarstwa może się znacząco różnić. Gatunki, takie jak komosa biała (Chenopodium album) czy fiołek polny (Viola arvensis) cechuje niska wrażliwość na wymagania wilgotnościowe gleby i dobrze rozwijają się one zarówno w latach wilgotnych jak też suchych (Dobrzański 2009; Krawczyk i wsp. 2015). W uprawie grochu najczęściej występują gatunki chwastów jednorocznych o niższych wymaganiach termicznych podczas kiełkowania. Są to oprócz wymienionych wcześniej gatunków (komosa, fiołek) zazwyczaj gatunki, takie jak: bodziszek, gwiazdnica pospolita, przetaczniki oraz chwasty rdestowate i rumianowate, a z gatunków wieloletnich: perz właściwy oraz ostrożenie i mlecze. Szczególnie dużym zagrożeniem są chwasty, które dobrze rozwijają się w zacienieniu np.: perz, chwasty rdestowate i rumianowate. Najczęściej występujące gatunki chwastów oraz ich szkodliwość na plantacjach grochu przedstawiono w tabeli 5. Tabela 5. Gatunki roślin najczęściej zachwaszczające plantacje grochu Gatunek Znaczenie Bodziszek Geranium spp. ++ Bylica pospolita Artemisia vulgaris L. ++ Chaber bławatek Centaurea cyanus L. ++ Chwastnica jednostronna Echinochloa crus-galli (L.) P. Beauv. + ++ Dymnica pospolita Fumaria officinalis L. + Farbownik polny Anchusa arvensis (L.) M. Bieb. + ++ Fiołki Viola sp. ++ Gwiazdnica pospolita Stellaria media (L.) Vill. ++ Iglica pospolita Erodium cicutarium (L.) L'Hér. + Jasnoty Lamium sp. + Komosa biała Chenopodium album L. +++ Mak polny Papaver rhoeas L. + Maruna bezwonna Matricaria perforata Merat ++ Mlecze Sonchus spp. ++ Ostrożeń polny Cirsium arvense (L.) Scop. +++ Perz właściwy Elymus repens (L.) Gould +++ Powój polny Convolvulus arvensis L. + Przetaczniki Veronika sp. ++ Przytulia czepna Galium aparine L. ++ Rdest ptasi Polygonum aviculare L. + Rdest szczawiolistny Polygonum lapathifolium L. ++ Rdestówka powojowata Fallopia convolvulus (L.) Á. Löve +++ Rumian polny Anthemis arvensis L. +++ Rumianek pospolity Chamomilla recutita (L.) Rauschert + Samosiewy rzepaku Brassica napus +++ Tasznik pospolity Capsella bursa-pastoris (L.) Medik. ++ Tobołki polne Thlaspi arvense L. ++ +++ szkodliwość bardzo duża; ++ szkodliwość duża; + szkodliwość niska lub o znaczeniu lokalnym 6.1.2. Agrotechniczne metody zarządzania chwastami W integrowanej produkcji należy prowadzić różne metody zwalczania chwastów uwzględniając działania profilaktyczne oraz bezpośrednie metody niszczenia chwastów. Główną przyczyną zachwaszczenia jest „glebowy bank nasion”, dlatego należy prowadzić działania w kierunku zmniejszenia jego liczebności w ramach różnego rodzaju zabiegów, we wszystkich możliwych fazach. Strategię zmniejszania liczebności „glebowego banku nasion” chwastów należy rozpocząć już w zespole uprawek pożniwnych. W tych zabiegach w szczególności należy zwalczać gatunki chwastów wieloletnich rozmnażających się przez podziemne rozłogi lub kłącza. Kolejne zabiegi uprawowe stymulujące diaspory chwastów do kiełkowania, a następnie zwalczające ich siewki, znacząco wpływają na zmniejszenie liczebności aktywnych nasion w wierzchniej warstwie gleby. Istotnym czynnikiem ograniczającym zachwaszczenie są wyrównane wschody rośliny uprawnej w optymalnej obsadzie. Dlatego należy wysiewać zdrowy, dobrej jakości materiał siewny w zalecanych terminach agrotechnicznych i gęstości siewu. Optymalna obsada roślin zmniejsza ryzyko zachwaszczenia wtórnego. W integrowanej produkcji należy stosować zabiegi ograniczające zarówno zachwaszczenie potencjalne jak i zachwaszczenie aktualne. Do najważniejszych należy wymienić działania, takie jak:  odpowiedni dobór stanowiska z uwzględnieniem zmianowania roślin;  zwalczanie chwastów w zespole uprawek pozbiorczych rośliny przedplonowej w oparciu o zabiegi mechaniczne lub chemicznie;  stosowanie zabiegów uprawowych w miarę potrzeby i w taki sposób, aby nie doprowadzić do rozpylenia i przesuszenia gleby;  stosowanie materiału siewnego co najmniej kategorii kwalifikowany; odpowiedniej jakości materiał siewny zapewnia szybkie, wyrównane wschody i zaplanowaną obsadę roślin, gdy siew jest przeprowadzony w optymalnych warunkach (termin siewu, głębokość siewu, temperatura i wilgotność gleby i in.);  stosowanie zrównoważonego nawożenia;  stosowanie środków higieny polegające na regularnym czyszczeniu maszyn i sprzętu, aby zapobiegać rozprzestrzenianiu (rozsiewaniu) chwastów. Profilaktyka i metody agrotechniczne Obejmują m.in.: wybór odpowiedniego stanowiska do uprawy, odpowiednie zmianowanie zapobiegające zjawisku kompensacji chwastów, dobór odmian dostosowanych do lokalnych warunków glebowo-klimatycznych, staranną uprawę gleby, nawożenie w oparciu o analizy potrzeb nawozowych rośliny uprawnej i zasobności gleby w celu uzyskania pełnego wigoru rośliny uprawnej, odpowiedni termin siewu i obsadę roślin, staranną pielęgnację w trakcie uprawy oraz w miarę możliwości nie dopuszczanie do wydania nasion przez chwasty. Mechaniczne zwalczanie chwastów Okres od siewu do wschodów jest stosunkowo długi, często przekracza nawet 2 tygodnie. W początkowym okresie wzrostu groch jest wrażliwy na zachwaszczenie. Siew w dobrze uprawioną glebę na wyrównaną głębokość umożliwia przedwschodowe mechaniczne zwalczanie chwastów lekką broną o zębach sprężynowych. Mechaniczne odchwaszczanie z użyciem brony jest możliwe bezpośrednio po siewie, ale przed wschodami grochu (BBCH 00-07). Groch charakteryzuje hipogeiczny typ kiełkowania tzn. liścienie pozostają pod powierzchnią gleby, a nad powierzchnię wydłuża się delikatna łodyga nadliścieniowa. Przed wschodami grochu mechaniczne odchwaszczanie z użyciem lekkiej brony z zębami sprężynowymi jest możliwe do czasu, w którym delikatna łodyżka nadliścieniowa grochu znajduje się jeszcze pod powierzchnią gleby a elementy robocze narzędzi pielących, płytko spulchniając powierzchnię gleby, nie mają kontaktu z delikatną łodyżką nadliścieniową. W tym okresie groch jest bardzo wrażliwy na mechaniczne uszkodzenia. Wartością dodaną w tych zabiegach, oprócz zwalczania siewek chwastów, jest skruszenie wierzchniej warstwy gleby. Podczas pielenia przedwschodowego istotne jest, aby elementy robocze narzędzi pielących, płytko spulchniając powierzchnię gleby, nie miały kontaktu z delikatnym pędem zarodkowym (epikotyl) roślin grochu. Po wschodach grochu bronowanie można wykonać w fazie 2–3 liści grochu (BBCH 12–13). Bronowanie najlepiej przeprowadzić w warunkach mniejszego turgoru (uwodnienia tkanek roślinnych) roślin i gdy wierzchnia warstwa gleby jest lekko przesuszona. Korzystniejszą porą dnia są godziny południowe. Bronowanie najskuteczniej zwalcza chwasty w ich najmłodszych fazach wzrostu tj. w fazie kiełkowania i siewki. Głębokość pracy podczas mechanicznego odchwaszczania jest zależna między innymi od rodzaju brony, kąta nachylenia zębów roboczych, prędkości jazdy, typu gleby oraz stanu jej uwilgotnienia. Nie można bronować w okresie wschodów grochu (BBCH 08-11). Bronowanie nie jest uzasadnione na plantacji odchwaszczanej herbicydem stosowanym bezpośrednio po siewie. Powschodowe odchwaszczanie z zastosowaniem opielacza wymaga siewu w większej odległości międzyrzędzi (25–35 cm). Wraz z rozwojem roślin wzrasta ryzyko uszkodzeń w następstwie wyrywania roślin; stąd należy bardzo precyzyjnie dobrać termin, w którym można wykonać mechaniczne pielenie. 6.1.3. Chemiczne metody regulacji zachwaszczenia Warunkiem skutecznego działania herbicydów jest prawidłowe rozpoznanie chwastów, dobór odpowiedniego środka oraz terminowe wykonanie zabiegu. Należy pamiętać, że w przypadku długotrwałej suszy działanie herbicydów stosowanych doglebowo (bezpośrednio po siewie grochu) jest ograniczone i w takiej sytuacji może zaistnieć konieczność zabiegu korekcyjnego herbicydem w terminie powschodowym. W integrowanej produkcji można stosować wyłącznie chemiczne środki chwastobójcze zamieszczone w: „Wykazie herbicydów rekomendowanych do integrowanej produkcji roślin rolniczych”. Wykaz środków ochrony roślin dopuszczonych do certyfikowanej integrowanej produkcji jest dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem: (https://www.agrofagi.com.pl/133,wykaz-srodkow-ochrony-roslin-do-integrowanej- produkcji-w-uprawach-rolniczych). Następstwo roślin po zastosowaniu herbicydów Herbicydy różnią się długością okresu działania i biodegradacji w glebie, co należy uwzględniać przy planowaniu upraw następczych. W każdej etykiecie stosowania herbicydów jest rozdział: „Następstwo roślin”, w którym podane są informacje w zakresie możliwości uprawy roślin następczych. Większość środków chwastobójczych nie stanowi zagrożenia dla upraw następczych, ale niektóre środki dłużej utrzymują się w glebie i mogą być przyczyną pojawienia się objawów fitotoksyczności lub zahamowania wzrostu na uprawianych następczo roślinach. Odporność chwastów na herbicydy i metody jej ograniczania Występowanie biotypów chwastów odpornych na herbicydy jest coraz większym problemem, dlatego odpowiedni monitoring jest kluczowy w aspekcie przeciwdziałania powstawaniu odporności chwastów na herbicydy. Czynnikiem sprzyjającym powstawaniu odporności chwastów na herbicydy jest między innymi niewłaściwe zwalczanie chwastów, oparte na powszechnym stosowaniu herbicydów, bez uwzględniania innych metod, w szczególności metod agrotechnicznych. Ryzyko powstawania odporności chwastów na herbicydy wzrasta, gdy cyklicznie stosowane są herbicydy o tym samym mechanizmie działania. Aby przeciwdziałać ryzyku powstawania odporności chwastów na herbicydy należy między innymi stosować przemiennie herbicydy o różnym mechanizmie działania lub przynajmniej z różnych grup chemicznych. W tym celu, przy wyborze herbicydu do zabiegu, należy korzystać z klasyfikacji według mechanizmu działania substancji czynnej w oparciu o klasyfikację HRAC (Herbicyde Resistance Action Commitee). Poszczególnym mechanizmom działania substancji czynnych herbicydów według tej klasyfikacji przypisane są aktualnie kody cyfrowe (dawniej powszechnie stosowane były kody literowe, które jeszcze można spotkać w etykietach środków ochrony roślin). 6.2. OGRANICZANIE SPRAWCÓW CHORÓB 6.2.1. Najważniejsze choroby Aby uzyskać wysoki potencjał plonowania tej rośliny należy uwzględnić co najmniej kilka czynników agrotechnicznych, np. zmianowanie, wybór stanowiska, uprawa gleby, nawożenie, pielęgnowanie zasiewów. Wszystko to ma na celu stworzenie optymalnych warunków do wzrostu i rozwoju roślin. W przeciwnym razie uprawiany groch może mieć zwiększoną podatność na agrofagi, w tym na sprawców chorób. Porażenie roślin przez patogena wywołującego chorobę powoduje straty w plonie. Stopień i nasilenie porażenia roślin bobowatych, w tym grochu, przez patogeny zależy od wielu czynników, m.in.: warunków pogodowych czy zabiegów agrotechnicznych (Kryczyński i Weber 2011; Korbas i wsp. 2015, 2016). Groch jest gatunkiem, który może być porażany przez wiele sprawców chorób. Choroby na roślinie może powodować jeden lub jednocześnie kilka patogenów. W tabeli 6. zestawiono choroby występujące w uprawie grochu oraz ich znaczenie gospodarcze. Tabela 6. Znaczenie gospodarcze wybranych sprawców chorób grochu Choroba Sprawca (y) Znaczenie Zgorzel korzeni i podstawy pędu Fusarium solani f. sp. pisi, Mycosphaerella pinodes, Phoma medicaginis var. pinodella, Rhizoctonia ++ solani, Pythium spp. Zgorzelowa plamistość grochu Didymella pisi, anamorfa Ascochyta pisi; Didymella (askochytoza grochu) sp., anamorfa Peyronellaea pinodella (syn. Phoma ++ pinodella); Mycosphaerella pinodes, anamorfa Peyronellaea pinodes (syn. Ascochyta pinodes) Fuzaryjne więdnięcie grochu Fusarium oxysporum f. sp. pisi, Fusarium solani f. (choroba świętojańska) +++ sp. pisi, Fusarium spp. Rdza grochu Uromyces pisi + Mączniak rzekomy grochu Peronospora vicia ++ Mączniak prawdziwy grochu Eryspihe pisi + Szara pleśń Botrytis cinerea, Botryotinia fuckeliana ++ Zgnilizna twardzikowa Sclerotinia sclerotiorum, Sclerotinia spp. + + małe ++ średnie +++ duże Znajomość źródeł infekcji oraz warunków, które sprzyjają występowaniu chorób jest pomocna przy precyzyjnym określeniu terminu zabiegu (tab. 7). Informacje te powinny służyć do precyzyjnego określenia terminu zwalczania w przypadku potrzeby stosowania metody chemicznej. Tabela 7. Najważniejsze źródła infekcji chorób grochu oraz sprzyjające warunki dla rozwoju ich sprawców Sprzyjające warunki dla rozwoju Choroba Źródła infekcji wilgotność gleby temperatura i powietrza nasiona porażone przez grzyby; Zgorzel korzeni grzybnia i zarodniki konidialne chłodno wilgotna wiosna i podstawy pędu na powierzchni nasion porażone nasiona; grzybnia na Zgorzelowa plamistość powierzchni nasion; porażone długo utrzymująca grochu (askochytoza resztki roślin pozostałe 10–18°C się deszczowa grochu) z poprzedniego sezonu w glebie; pogoda zarodniki konidialne Fuzaryjne więdnięcie wysoka temperatura porażone nasiona; zakażona grochu (choroba w fazie kwitnienia sucho gleba świętojańska) i zielonego strąka pierwotne źródło infekcji Rdza grochu stanowią porażone rośliny 20–22°C wysoka wilgotność wilczomlecza Mączniak rzekomy oospory na resztkach chłodna wiosna oraz wilgotno grochu porażonych roślin lub nasionach początek lata pierwotna infekcja – zarodniki Mączniak prawdziwy workowe; wtórna infekcja – ciepło (powyżej sucho grochu zarodniki konidialne 15°C) rozprzestrzeniane przez wiatr sklerocja w glebie; sklerocja Zgnilizna twardzikowa 15–25°C wysoka zanieczyszczające nasiona duża wilgotność resztki pożniwne; nasiona; Szara pleśń 10–18°C gleby i powietrza; sklerocja niedobór światła Oprócz znajomości źródeł infekcji oraz warunków sprzyjających danej chorobie pomocne przy określeniu choroby na plantacji grochu jest poznanie cech diagnostycznych (tab. 8). Pozwoli to na prawidłowe rozpoznanie choroby, a w przypadku konieczności wykonania zabiegu przy użyciu fungicydów na prawidłowy jego dobór. Tabela 8. Cechy diagnostyczne chorób grochu Możliwość Choroba Cechy diagnostyczne pomylenia objawów W okresie wschodów roślin obserwuje się brunatnienie Uszkodzenia korzeni i zamieranie kiełków i korzonków. Na roślinach, które i szyjki łodygi przez powschodziły zauważa się zahamowanie wzrostu, larwy owadów pożółknięcie liści, przewężenie szyjki korzeniowej, czarne powodują uwiąd nekrozy na szyjce korzeniowej. Na korzeniach widoczne są i zamieranie Zgorzel korzeni nekrozy lub obserwuje się całkowite sczernienie korzenia wschodów, susza i podstawy pędu głównego i zniszczenie korzeni bocznych. W następstwie fizjologiczna, zniszczenia części korowej, żółkną i zasychają liścienie, dolne omyłkowe liście, a następnie zasycha cała roślina. Chorą roślinę łatwo zastosowanie można wyciągnąć z gleby, ponieważ jej system korzeniowy herbicydu na ulega zniszczeniu. chwasty dwuliścienne Objawy powodowane przez P. pinodella i P. pinodes obserwuje się w czasie wschodów na siewkach w postaci zgorzeli korzeni głównego i bocznych oraz szyjki korzeniowej. Objawem zgorzeli związanej z askochytozą jest czernienie i gnicie całego systemu korzeniowego lub w przypadku porażenia, na korzeniach i na szyjce korzeniowej obserwuje się czarne nekrozy. Grzyby powodujące askochytozę Poparzenia przez powodują nieco inne objawy – A. pisi poraża łodygi, liście, niewłaściwe przylistki i strąki, wywołując plamy wielkości 2–10 mm. Plamy zastosowanie Zgorzelowa są owalne lub nieregularne, brunatne brązowe z ciemniejszą herbicydu lub plamistość grochu obwódką, albo brązowe koncentrycznie strefowane. nawozów nalistnych, (askochytoza Natomiast P. pinodes poraża całą roślinę. Objawami uszkodzenia przez grochu) porażenia są nieregularne plamy, barwy ciemnobrunatnej, larwy owadów lub wielkości 2–7 mm i o ciemnym środku. Początkowo na owady korzeni porażonych łodygach i liściach obserwuje się ciemne punkty, i podstawy łodygi smugi lub plamy, które z czasem obejmują większe powierzchnie liści i łodyg. Na łodygach tworzą się rany i łatwo się łamią. Na strąkach początkowo występują małych rozmiarów plamy o barwie brązowej lub czarnofioletowej, które w miarę rozwoju choroby powiększają się i zlewają ze sobą. Porażeniu ulegają również nasiona, na których widoczne są brązowe plamy o różnej wielkości. Najbardziej charakterystycznym objawem choroby jest więdnięcie roślin. Porażone rośliny mają poczerniałe korzenie Susza fizjologiczna i podstawę łodygi. Choroba w uprawach grochu często w trakcie wegetacji występuje placowo. Porażone rośliny słabiej się rozwijają, są (przedawkowanie Fuzaryjne więdnięcie zahamowane we wzroście, liście więdną od dołu. Następnie nawozów, grochu (choroba całe rośliny więdną i zasychają. Na przekroju dolnej części uszkodzony system świętojańska) korzenia i łodygi często widać zbrunatnienie wiązek korzeniowy przez przewodzących. Objawy choroby pojawiają się na początku owady, skrajny kwitnienia grochu, a to najczęściej przypada 24 czerwca, czyli niedobór wody w imieniny Jana, dlatego choroba ta określana jest także i długotrwała susza „chorobą świętojańską grochu”. Pierwotne źródło infekcji stanowią porażone rośliny wilczomlecza. Objawy choroby występują najczęściej na Późne objawy opóźnionych zasiewach grochu. Przeważnie na dolnej stronie mączniaka Rdza grochu liści i przylistków grochu pojawiają się wypukłe, pylące prawdziwego, szara poduszeczki, o barwie jasnobrunatnej. Są to otoczone pleśń pękniętą skórką liścia zarodniki letnie – urediniospory, których średnica wynosi ok. 1 mm. W późniejszym okresie obok jasnobrunatnych poduszeczek tworzą się czarne skupienia teliospor. Na górnej stronie liści i przylistków widoczne są kanciaste lub nieregularne plamy początkowo o barwie żółtej z czasem Objawy mączniaka ciemniejące do brunatnej. Plamy ograniczone są nerwami. Na prawdziwego, rdzy Mączniak rzekomy spodniej stronie blaszki liściowej można zaobserwować grochu, szarej pleśni, grochu fioletowy puszysty nalot. Choroba na strąkach objawia się choroby wirusowe w postaci białawych plam. Nasiona są zdrobniałe dające enacje z widocznymi brunatnymi plamami. Liście z dużą ilością plam i nekrotyczne plamy zamierają. Objawy choroby mogą występować na liściach, łodygach i strąkach. Pierwsze objawy choroby występują na liściach w postaci białego mączystego nalotu. W warunkach Mączniak prawdziwy sprzyjających rozwojowi choroby (temperatura powyżej 15°C Mączniak rzekomy grochu i sucho) nalot jest bardziej obfity i całkowicie pokrywa opanowany organ. Porażone liście przedwcześnie zamierają, a pędy z nalotem są zgrubiałe i zahamowane we wzroście. Porażone strąki przedwcześnie brunatnieją i pękają. Objawy choroby występują na pędach w postaci białych lub szarobiałych współśrodkowo strefowanych plam. Zgnilizna Fuzaryjne więdnięcie Początkowo plamy są owalne, a z czasem obejmują cały twardzikowa grochu, szara pleśń obwód pędu. W wyniku porażenia pędy zasychają, co prowadzi do przedwczesnego zamierania roślin. Objawy choroby występują na szyjkach korzeniowych, liściach, pędach, kwiatach i strąkach. Sprawca szarej pleśni Zgnilizna Szara pleśń tworzy charakterystyczny szary nalot złożony z grzybni twardzikowa i trzonków konidialnych. 6.2.2. Agrotechniczne metody ograniczania sprawców chorób Metoda agrotechniczna polega na prawidłowym i terminowym wykonywaniu wszystkich czynności związanych z planowaniem i prowadzeniem uprawy. Dużą rolę w zwalczaniu sprawców chorób lub w zapobieganiu ich występowania odgrywają czynności agrotechniczne. Wpływają one na ograniczenie chorób występujących zwłaszcza we wczesnych fazach rozwoju grochu. Istotne znaczenie mają następujące elementy agrotechniki:  odpowiednie zmianowanie i dobór stanowiska,  prawidłowe przygotowanie gleby pod zasiew poprzez jesienne przyoranie resztek pożniwnych,  przestrzeganie zasad prawidłowego nawożenia, terminu i gęstości siewu. Grochu nie należy uprawiać po grochu oraz po innych bobowatych częściej jak co 4 lata, gdyż można spodziewać się znacznego nasilenia chorób płodozmianowych, w tym chorób powodowanych przez grzyby rodzaju Fusarium (powodujących więdnięcia). Opóźnianie siewu wpływa na spadek plonu nasion oraz wydłuża wegetację i zwiększa podatność roślin na porażenie przez choroby. W tabeli 9. zestawiono najważniejsze agrotechniczne metody ograniczania chorób grochu. Tabela 9. Agrotechniczne metody ograniczania najważniejszych chorób grochu C Choroba Metody ograniczania prawidłowy płodozmian, kilkuletnia przerwa w uprawie bobowatych; Zgorzel korzeni i podstawy pędu staranna uprawa przed siewem, siew w optymalnym terminie agrotechnicznym zabiegi przyspieszające mineralizację resztek roślin; niszczenie resztek Zgorzelowa plamistość grochu pożniwnych; kilkuletnia przerwa w uprawie grochu; odpowiedni (askochytoza grochu) płodozmian; prawidłowa agrotechnika, siew w optymalnym terminie agrotechnicznym niszczenie źródeł infekcji; unikanie uprawy grochu na glebach ciężkich, Fuzaryjne więdnięcie grochu podmokłych i zaskorupiających się; uprawa grochu na tym samym (choroba świętojańska) stanowisku nie częściej niż co 4 lata; prawidłowy płodozmian, siew w optymalnym terminie agrotechnicznym niszczenie pierwotnego źródła choroby – wilczomlecza, siew Rdza grochu w optymalnym terminie agrotechnicznym niszczenie resztek porażonych roślin; staranna agrotechnika; prawidłowy Mączniak rzekomy grochu płodozmian, siew w optymalnym terminie agrotechnicznym staranne przeoranie resztek pożniwnych, siew w optymalnym terminie Mączniak prawdziwy grochu agrotechnicznym niszczenie resztek porażonych roślin; staranna agrotechnika; prawidłowy Zgnilizna twardzikowa płodozmian, siew w optymalnym terminie agrotechnicznym niszczenie resztek pożniwnych; głęboka orka; kilkuletnia przerwa w uprawie; siew w optymalnym terminie agrotechnicznym; Szara pleśń zrównoważone nawożenie; unikanie zbytniego zagęszczenia; regulacja zachwaszczenia 6.2.3. Chemiczne metody ograniczania sprawców chorób Możliwość chemicznej ochrony grochu są dość ograniczone, dlatego należy stosować materiał siewny co najmniej kategorii kwalifikowany, który charakteryzuje się dobrą zdrowotnością roślin i w miarę możliwości jest zaprawiony produktami ograniczającymi zgorzel siewek oraz inne choroby. Zapewnienie optymalnych warunków do wschodów i rozwoju, zwłaszcza w początkowym etapie wzrostu sprawia, że rośliny są mniej podatne na porażenie przez grzyby chorobotwórcze. Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z aktualnym wykazem środków zalecanych do uprawy grochu w integrowanej produkcji (IP). Przed zastosowaniem należy zapoznać się z ich etykietą stosowania. Pomocne mogą być komunikaty podawane na Platformie Sygnalizacji Agrofagów (www.agrofagi.com.pl). Wykaz dopuszczonych do IP środków ochrony roślin jest dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem: https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow- ochrony-roslin-dla-integrowanej-produkcji. 6.3. OGRANICZANIE STRAT POWODOWANYCH PRZEZ SZKODNIKI 6.3.1. Najważniejsze szkodniki Opracowanie integrowanych zasad ochrony grochu przed szkodnikami, z uwzględnieniem aspektów proekologicznych jest szczególnie istotne ze względu na sporą liczbę gatunków mogących powodować straty w jego uprawie. Zakres ich szkodliwości zależy przede wszystkim od warunków pogodowych, fazy rozwojowej i kondycji rośliny, a także sposobu prowadzenia uprawy. Coraz większe zagrożenie ze strony szkodników jest w głównej mierze spowodowane stopniowym wzrostem powierzchni uprawy bobowatych (motylkowatych). Niekorzystnie wpływają również uproszczenia uprawy jako przejaw intensyfikacji produkcji, niewłaściwe zmianowanie czy niedostateczna izolacja przestrzenna. Problemem może być nieprawidłowy monitoring najważniejszych gatunków szkodników, ich rozpoznawanie, określanie progów szkodliwości i terminów optymalnego zwalczania. Do najważniejszych szkodników grochu należą: oprzędziki, mszyce, strąkowce, wciornastki, śmietki, gąsienice motyli oraz szkodniki glebowe (Strażyński i wsp. 2016; Hołubowicz-Kliza i wsp. 2018; Mrówczyński i wsp. 2017; Strażyński i Mrówczyński 2016, 2019; Tratwal i wsp. 2017) (tab. 10 i 11). Tabela. 10. Znaczenie gospodarcze szkodników grochu Szkodnik Aktualnie Prognoza Mszyce +++ +++ Oprzędziki +++ +++ Strąkowiec grochowy +++ +++ Wciornastki + ++ Śmietki ++ +++ Gąsienice motyli + ++ Zmieniki + ++ Pachówka strąkóweczka + ++ Mączliki + + Szkodniki glebowe ++ +++ Przędziorek chmielowiec + + Ślimaki + ++ +++ szkodnik bardzo ważny, ++ szkodnik ważny, + szkodnik o znaczeniu lokalnym Tabela 11. Charakterystyka uszkodzeń powodowanych przez szkodniki grochu Szkodniki Charakterystyka uszkodzeń Oprzędzik pręgowany Chrząszcze żerują na blaszkach liściowych wygryzając na ich brzegach (Sitona lineatus) charakterystyczne ząbki (tzw. żer zatokowy). Największe straty mają miejsce Oprzędzik wielożerny wiosną (do fazy 6 liści), szczególnie kiedy ciepła i sucha pogoda sprzyja rozwojowi (Sitona crinitus) owadów na młodych siewkach. W późniejszych fazach poważniejsze szkody mają i inne miejsce na skutek obniżenia powierzchni asymilacyjnej roślin oraz ryzyka wtórnych porażeń przez sprawców chorób. Larwy żerują w strefie korzeniowej na brodawkach korzeniowych, ograniczając wiązanie azotu atmosferycznego. Mszyca grochowa Szkodliwe są osobniki dorosłe i stadia larwalne mszyc. Mszyce zasiedlają młodsze, (Acyrthosiphon pisum) wierzchołkowe fragmenty roślin. Na skutek żerowania mszyc zahamowany jest Mszyca burakowa wzrost roślin. Zasiedlone fragmenty roślin mogą ulegać deformacjom, więdnąć (Aphis fabae) i zasychać. W miejscach żerowania mszyc przez uszkodzone tkanki mogą wnikać zarodniki bądź inne czynniki powodujące wtórne infekcje grzybowe i bakteryjne. Wciornastek grochowiec W przypadku dużego nasilenia szkodnika na uszkodzonych liściach widoczne są (Kakothrips robustus) małe, nekrotyczne plamki (na kwiatach białe, na młodych strąkach srebrzyste), Wciornastek tytoniowiec w końcu organy te usychają i opadają a strąki ulegają skarłowaceniu. Szkodliwość (Thrips tabaci) wciornastków jest tym większa, im młodsze są zaatakowane rośliny. Larwy wgryzają się do wnętrza strąków a następnie do wnętrza nasion. Miejsce wgryzienia do strąka zarasta i staje się prawie niewidoczne (mała, ciemna plamka). Zasiedlone nasiona posiadają na powierzchni wycięte przez larwę wieczko o średnicy około 2 mm. W zależności od stadium przebywającego wewnątrz Strąkowiec grochowy owada są one jaśniejsze (poczwarka) lub ciemniejsze (chrząszcz). W jednym (Bruchus pisorum) nasionie grochu rozwija się jedna larwa. Wewnątrz wygryzionego nasiona następuje przepoczwarczenie. Po przezimowaniu wewnątrz ziaren w przechowalniach (część populacji zimuje w kryjówkach na zewnątrz) dorosłe chrząszcze wylatują wiosną na pierwsze żerowanie i kopulację (chrząszcze nie rozmnażają się w magazynach). Larwy wgryzają się do wnętrza nasion lub żerują na kiełkach i młodych liścieniach. Śmietka kiełkówka Wcześnie zaatakowane rośliny słabo wschodzą i się rozwijają a ich liścienie są (Delia florilega) nieregularnie powygryzane i sczerniałe. Śmietka kiełkówka występuje Śmietka glebowa powszechnie, czasem w dużym nasileniu, szczególnie na bardziej wilgotnych (Delia platura) glebach, świeżo przyoranych lub po nawiezieniu obornikiem. Larwy uszkadzają podziemne części roślin. Mogą wyjadać pęczniejące nasiona, Pędraki (Scarabaeide) korzenie siewek czy podgryzać łodygi młodych roślin u nasady. Objawem Rolnice (Agrotinae) masowego żerowania larw są placowe ubytki w zasiewach (tzw. łysiny) – głównie Drutowce (Elateridae) od brzegów plantacji. Gąsienice zjadające liście Gąsienice motyli żerują na liściach i w przypadku masowego występowania mogą (Lepidoptera) prowadzić do częściowych gołożerów roślin. Pachówka strąkóweczka Larwy żerują wewnątrz strąków na rozwijających się nasionach. (Cydia nigricana) Szkodliwe są zarówno osobniki dorosłe, jak i larwy zmienników. Wysysają soki Zmieniki (Lygus sp.) z tkanek liści powodując ich deformacje i często wtórne porażenia przez sprawców chorób. Dorosłe osobniki i larwy żerują na dolnej stronie liści wysysając soki, liście mogą się Mączliki (Aleyrodidae) deformować i stopniowo zasychać. Do tej pory znaczenie szkodnika w uprawie grochu jest niewielkie. Szkodnik aktywny szczególnie w lata suche i upalne. Objawy masowego pojawu Przędziorek chmielowiec przędziorków to osłabienie rozwoju roślin, zasychanie i więdnięcie liści, nekrozy. (Tetranychus urticae) Do tej pory znaczenie szkodnika w uprawie grochu jest niewielkie. Siewki po wschodach zjadane są w całości lub ścinane przez ślimaki tuż nad Ślimaki (Molusca) powierzchnią gleby. 6.3.2. Metody monitorowania szkodników Monitorowanie obecności szkodników na plantacji to bardzo istotny element integrowanej ochrony roślin. Ciągła obserwacja ułatwia ocenę aktualnej sytuacji na polu, a w razie konieczności pozwala na szybką reakcję. Dlatego konieczne jest systematyczne monitorowanie od momentu wschodów do dojrzewania, minimum raz w tygodniu, występowania szkodników z zastosowaniem właściwych metod. Podstawowym elementem prawidłowo wyznaczonego terminu zwalczania jest monitoring nalotów oraz liczebności szkodników. Monitoring prowadzi się przede wszystkim w oparciu o lustracje wzrokowe, czy w przypadku szkodników glebowych – przesiewanie gleby. Przydatne są również inne metody, takie jak czerpakowanie, tablice lepowe czy pułapki feromonowe. Podstawową metodą lustracji plantacji jest lustracja wzrokowa (obchód pieszo). W zależności od kształtu pola, powinna ona obejmować brzeg oraz dwie przekątne plantacji. W zależności od gatunku agrofaga, należy sprawdzić średnią liczbę szkodników na 1 m2 lub na 100 losowo wybranych roślinach. Obserwacje takie należy przeprowadzić w kilku miejscach plantacji. Pomocną metodą może być czerpakowanie. To łatwy i szybki sposób wstępnej oceny składu gatunkowego oraz liczebności owadów, znajdujących się na danej plantacji. Ten sposób monitoringu, przy prawidłowym zastosowaniu, pozwala w stosunkowo krótkim czasie uzyskać wstępne informacje nie tylko o szkodnikach, ale również o innych owadach, w tym pożytecznych znajdujących się na plantacji. Należy jednak pamiętać, iż metoda ta nie jest precyzyjna i w razie wykrytego zagrożenia powinno się przeprowadzić bardziej szczegółowe lustracje plantacji. Dla potrzeb wstępnej lustracji należy wykonać 25 uderzeń czerpakiem entomologicznym od brzegu plantacji wchodząc w jej głąb. Czerpakowanie należy zawsze przeprowadzić w miejscu najbardziej narażonym na naloty szkodników, na przykład od strony ubiegłorocznej lokalizacji danej uprawy. Obserwacje nad występowaniem szkodników glebowych polegają na przesianiu gleby z kilku miejsc z wykopanych dołków o wymiarach 25 × 25 cm oraz głębokości 30 cm. Istotą właściwej oceny zagrożenia ze strony szkodników jest znajomość podstaw morfologii i biologii danego gatunku szkodnika, np. terminów potencjalnego występowania na uprawie. Monitoring należy prowadzić zarówno w celu określenia momentu nalotu i liczebności owadów szkodliwych na plantację, jak również po zabiegu w celu sprawdzenia skuteczności zwalczania. W przypadku niezadowalającej skuteczności, wystąpienia odporności lub przedłużających się nalotów owadów szkodliwych takie postępowanie daje możliwość szybkiej reakcji i w miarę potrzeby powtórzenia zabiegu. Ze względu na wiele czynników determinujących występowanie szkodników monitoring należy prowadzić na każdej plantacji. Prowadzenie prawidłowych lustracji wymaga wiedzy na temat morfologii i biologii szkodników. Niezależnie od stosowanej metody monitoringu wyniki obserwacji powinny być zapisywane (Tratwal i wsp. 2017). Stały monitoring jest niezbędny przy ustalaniu optymalnego terminu zabiegu z uwagi na ciągłe działanie wielu czynników środowiskowych i tylko obserwacje bezpośrednie pozwalają ocenić rzeczywiste zagrożenie ze strony szkodników. Zagrożenie może być zmienne, w zależności od warunków klimatycznych, ukształtowania terenu, fazy rozwojowej rośliny, liczebności wrogów naturalnych czy nawet poziomu nawożenia. Integrowane programy ochrony roślin wymagają od rolnika sporej wiedzy i doświadczenia, począwszy od identyfikacji szkodnika, przez elementy rozwoju i miejsc bytowania do sposobów jego ograniczania i likwidacji. Informacje o biologii szkodnika, dane z poprzednich lat o jego występowaniu w danym rejonie w powiązaniu z wiedzą o sposobach ograniczania strat mogą pomóc w podjęciu decyzji o zabiegu. Korzyści z wiedzy na temat nowoczesnych metod ochrony roślin mają wymiar nie tylko ekonomiczny. Brak konieczności stosowania zabiegów chemicznego zwalczania szkodników to także zdrowsze środowisko. Jednym z narzędzi ułatwiających wdrożenie zasad integrowanej ochrony roślin są systemy wspomagające podejmowanie decyzji w ochronie roślin. Systemy te są pomocne w określaniu optymalnych terminów wykonywania zabiegów ochrony roślin (w korelacji z fazą wzrostu rośliny, biologią szkodnika i warunkami pogodowymi), a tym samym pozwalają uzyskać wysoką efektywność tych zabiegów przy ograniczeniu stosowania chemicznych środków ochrony roślin do niezbędnego minimum. Internetowa Platforma Sygnalizacji Agrofagów prowadzona przez Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy i instytucje partnerskie zawiera m.in. wyniki monitorowania w wybranych lokalizacjach poszczególnych stadiów rozwojowych agrofagów dla potrzeb prognozowania krótkoterminowego oraz metodyki integrowanej ochrony i poradniki sygnalizatora ochrony. Jeśli w danym przypadku zostanie przekroczony próg ekonomicznej szkodliwości, system wskazuje na konieczność wykonania zabiegu. Ponadto system zawiera część instruktażową, dzięki której można prawidłowo kontrolować plantacje i podejmować decyzje o optymalnym terminie zabiegu. Dla każdego gatunku agrofaga podano podstawowe informacje o jego morfologii, biologii oraz metodach prowadzenia obserwacji polowych, a także wartości progów ekonomicznej szkodliwości. Zasady i terminy obserwacji szkodników grochu przedstawiono w tabeli 12. Tabela 12. Terminy i zasady prowadzenia obserwacji szkodników grochu Szkodnik Zasada i termin obserwacji lustracja upraw pod kątem obecności chrząszczy i uszkodzeń (żer zatokowy) – Oprzędziki BBCH 12–79 (rozwinięty drugi liść właściwy – strąki osiągają typową długość a nasiona są całkowicie uformowane) obecność kolonii mszyc na wszystkich organach wegetatywnych – Mszyce BBCH 16–71 (6. liść – początek rozwoju strąków) lustracja upraw pod kątem występowania gąsienic, oprzędów i odchodów oraz Gąsienice uszkodzeń liści – uszkadzające liście BBCH 21–75 (rozwój pędu do dojrzewania strąków) Pachówka lustracja upraw pod kątem obecności motyli – strąkóweczka BBCH 61–69 (początek kwitnienia – koniec kwitnienia) lustracja upraw pod kątem uszkodzeń korzeni, zarodków, liścieni (charakterystyczne Szkodniki glebowe łysiny w zasiewach) – BBCH 09–15 (wschody i rozwój liści) lustracja upraw pod kątem występowania imago i larw oraz uszkodzeń liści, kwiatów Zmieniki i strąków – BBCH 19–55 (9. liść – widoczne pierwsze, ale nadal zamknięte pąki kwiatowe) obecność imago i larw na wszystkich organach wegetatywnych – Wciornastki BBCH 11-89 (rozwinięty pierwszy liść– pełna dojrzałość) obecność chrząszczy (głównie na kwiatostanach) – Strąkowiec grochowy BBCH 61–75 (początek kwitnienia – 50% strąków osiąga typową długość) Obecność muchówek w okresie wschodów – Śmietki BBCH 10–12 (rozwinięty pierwszy liść właściwy – rozwinięte dwa liście) Przędziorek BBCH 11–69 (dobrze rozwinięty pierwszy liść – koniec kwitnienia) chmielowiec 6.3.3. Agrotechniczne metody ograniczania szkodników Jednym z podstawowych założeń integrowanej ochrony grochu przed szkodnikami są działania prewencyjne, oparte przede wszystkim na agrotechnice. Prawidłowa agrotechnika i uzupełnienie ewentualnych składników mineralnych poprawi kondycję roślin szczególnie w początkowych fazach wzrostu, gdy są wyjątkowo wrażliwe na atak ze strony poszczególnych gatunków agrofagów. Prawidłowo prowadzona ochrona ma za zadanie zakładać szerokie spektrum metod agrotechnicznych. Coraz powszechniej stosowane uproszczenia w uprawie, w powiązaniu ze zmianami klimatycznymi, stwarzają sprzyjające warunki dla rozwoju szkodników. Właściwe przestrzeganie podstawowych zaleceń agrotechnicznych jest kluczowym elementem programu ochrony grochu przed szkodnikami (tab. 13). Tabela 13. Agrotechniczne metody ograniczania liczebności szkodników grochu Szkodnik Metody ochrony Oprzędziki płodozmian, podorywka, możliwie wczesny siew, izolacja przestrzenna od innych bobowatych (w tym wieloletnich), uprawa pożniwna Mszyce wczesny siew, zrównoważone nawożenie (szczególnie N), izolacja przestrzenna od innych bobowatych (w tym wieloletnich), ograniczanie zachwaszczenia, uprawa pożniwna Zmieniki izolacja przestrzenna od innych bobowatych (w tym wieloletnich), ograniczanie zachwaszczenia, uprawa pożniwna Strąkowiec grochowy wczesny siew, izolacja przestrzenna od innych upraw grochu, możliwie wczesny zbiór, uprawa pożniwna Śmietki płodozmian, wczesny siew, zwiększenie normy wysiewu, ograniczanie zachwaszczenia, uprawa pożniwna Wciornastki płodozmian, izolacja przestrzenna od innych bobowatych Szkodniki glebowe płodozmian, podorywka, talerzowanie, ograniczanie zachwaszczenia, izolacja przestrzenna od łąk, nieużytków, upraw okopowych, uprawa pożniwna Gąsienice motyli płodozmian, izolacja przestrzenna od innych bobowatych (w tym wieloletnich), ograniczanie zachwaszczenia W przypadku grochu, podobnie jak u innych roślin bobowatych (strączkowych), bardzo duże znaczenie ma stosowanie prawidłowego płodozmianu. Wiele szkodników zimuje w wierzchniej warstwie gleby lub pozostawionych resztkach roślinnych. Prawidłowo ułożony płodozmian powinien uwzględniać rośliny zbożowe, okopowe i pastewne. W przypadku monokultur, szkodniki po przezimowaniu mają ułatwiony dostęp do bazy pokarmowej. Z tego samego względu zaleca się stosowanie izolacji przestrzennej od innych roślin bobowatych (także uprawianych w roku poprzedzającym) oraz innych roślin żywicielskich poszczególnych szkodników, np. wieloletnich bobowatych w przypadku mszycy grochowej czy zmieników. Izolacja przestrzenna pozwala także wydłużyć przelot niektórych szkodników. Przygotowanie miejsca pod uprawę, ewentualne uzupełnienie składników mineralnych oraz dalsze zbilansowane nawożenie poprawia kondycję roślin. Ma to szczególne znaczenie w początkowej fazie wzrostu roślin, gdy są wyjątkowo wrażliwe na atak ze strony poszczególnych gatunków agrofagów. Odpowiednie kroki ograniczające potencjalne szkody powodowane przez poszczególne gatunki agrofagów można podjąć także na etapie wysiewania nasion. Szybsza początkowa wegetacja roślin pozwala wyprzedzić okres największego zagrożenia ze strony wszystkich szkodników, szczególnie groźnych dla wschodów. Dodatkowo szybszy wzrost pozwala zagłuszyć chwasty, które mogą stanowić bazę pokarmową dla niektórych szkodników. Istotna jest także obsada roślin. Zbyt gęsty siew ułatwia szkodnikom rozprzestrzenianie się, natomiast siew zbyt rzadki sprzyja zachwaszczeniu. Chwasty oprócz konkurencji o wodę, światło i składniki pokarmowe są także bazą pokarmową dla niektórych szkodników, np. mszyc. Bardzo ważny jest także termin zbioru plonu – zbyt późny stwarza ryzyko powstawania większych strat, szczególnie jakościowych, przez owady mogące uszkadzać strąki. Po zbiorach ważną rzeczą jest wykonanie zespołu uprawek pożniwnych, mających na celu dokładne rozdrobnienie pozostałości roślinnych (miejsc zimowania i rozwoju niektórych szkodników), ograniczenie nasion chwastów, w tym wieloletnich. Uprawę pożniwną powinna kończyć głęboka orka jesienna, która ma zadanie fitosanitarne. Gruba warstwa gleby przykrywa zimujące stadia szkodników, nasiona chwastów i zarodniki grzybów. Wydobywa także na powierzchnię te znajdujące się głębiej, wystawiając je na działanie niekorzystnych warunków atmosferycznych. Przy okazji mechanicznie niszczone są szkodniki glebowe (Tratwal i wsp. 2017). 6.3.4. Chemiczne metody ograniczania szkodników Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z aktualnym wykazem środków ochrony roślin zalecanych w uprawie grochu w integrowanej produkcji (IP). Pomocne mogą być komunikaty podawane na Platformie Sygnalizacji Agrofagów (www.agrofagi.com.pl). Przed zastosowaniem należy zapoznać się z etykietą ich stosowania. Wykaz dopuszczonych do IP środków ochrony roślin jest dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem: https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow- ochrony-roslin-dla-integrowanej-produkcji

6.3. OGRANICZANIE STRAT POWODOWANYCH PRZEZ SZKODNIKI 6.3.1. Najważniejsze szkodniki Opracowanie integrowanych zasad ochrony grochu przed szkodnikami, z uwzględnieniem aspektów proekologicznych jest szczególnie istotne ze względu na sporą liczbę gatunków mogących powodować straty w jego uprawie. Zakres ich szkodliwości zależy przede wszystkim od warunków pogodowych, fazy rozwojowej i kondycji rośliny, a także sposobu prowadzenia uprawy. Coraz większe zagrożenie ze strony szkodników jest w głównej mierze spowodowane stopniowym wzrostem powierzchni uprawy bobowatych (motylkowatych). Niekorzystnie wpływają również uproszczenia uprawy jako przejaw intensyfikacji produkcji, niewłaściwe zmianowanie czy niedostateczna izolacja przestrzenna. Problemem może być nieprawidłowy monitoring najważniejszych gatunków szkodników, ich rozpoznawanie, określanie progów szkodliwości i terminów optymalnego zwalczania. Do najważniejszych szkodników grochu należą: oprzędziki, mszyce, strąkowce, wciornastki, śmietki, gąsienice motyli oraz szkodniki glebowe (Strażyński i wsp. 2016; Hołubowicz-Kliza i wsp. 2018; Mrówczyński i wsp. 2017; Strażyński i Mrówczyński 2016, 2019; Tratwal i wsp. 2017) (tab. 10 i 11). Tabela. 10. Znaczenie gospodarcze szkodników grochu Szkodnik Aktualnie Prognoza Mszyce +++ +++ Oprzędziki +++ +++ Strąkowiec grochowy +++ +++ Wciornastki + ++ Śmietki ++ +++ Gąsienice motyli + ++ Zmieniki + ++ Pachówka strąkóweczka + ++ Mączliki + + Szkodniki glebowe ++ +++ Przędziorek chmielowiec + + Ślimaki + ++ +++ szkodnik bardzo ważny, ++ szkodnik ważny, + szkodnik o znaczeniu lokalnym Tabela 11. Charakterystyka uszkodzeń powodowanych przez szkodniki grochu Szkodniki Charakterystyka uszkodzeń Oprzędzik pręgowany Chrząszcze żerują na blaszkach liściowych wygryzając na ich brzegach (Sitona lineatus) charakterystyczne ząbki (tzw. żer zatokowy). Największe straty mają miejsce Oprzędzik wielożerny wiosną (do fazy 6 liści), szczególnie kiedy ciepła i sucha pogoda sprzyja rozwojowi (Sitona crinitus) owadów na młodych siewkach. W późniejszych fazach poważniejsze szkody mają i inne miejsce na skutek obniżenia powierzchni asymilacyjnej roślin oraz ryzyka wtórnych porażeń przez sprawców chorób. Larwy żerują w strefie korzeniowej na brodawkach korzeniowych, ograniczając wiązanie azotu atmosferycznego. Mszyca grochowa Szkodliwe są osobniki dorosłe i stadia larwalne mszyc. Mszyce zasiedlają młodsze, (Acyrthosiphon pisum) wierzchołkowe fragmenty roślin. Na skutek żerowania mszyc zahamowany jest Mszyca burakowa wzrost roślin. Zasiedlone fragmenty roślin mogą ulegać deformacjom, więdnąć (Aphis fabae) i zasychać. W miejscach żerowania mszyc przez uszkodzone tkanki mogą wnikać zarodniki bądź inne czynniki powodujące wtórne infekcje grzybowe i bakteryjne. Wciornastek grochowiec W przypadku dużego nasilenia szkodnika na uszkodzonych liściach widoczne są (Kakothrips robustus) małe, nekrotyczne plamki (na kwiatach białe, na młodych strąkach srebrzyste), Wciornastek tytoniowiec w końcu organy te usychają i opadają a strąki ulegają skarłowaceniu. Szkodliwość (Thrips tabaci) wciornastków jest tym większa, im młodsze są zaatakowane rośliny. Larwy wgryzają się do wnętrza strąków a następnie do wnętrza nasion. Miejsce wgryzienia do strąka zarasta i staje się prawie niewidoczne (mała, ciemna plamka). Zasiedlone nasiona posiadają na powierzchni wycięte przez larwę wieczko o średnicy około 2 mm. W zależności od stadium przebywającego wewnątrz Strąkowiec grochowy owada są one jaśniejsze (poczwarka) lub ciemniejsze (chrząszcz). W jednym (Bruchus pisorum) nasionie grochu rozwija się jedna larwa. Wewnątrz wygryzionego nasiona następuje przepoczwarczenie. Po przezimowaniu wewnątrz ziaren w przechowalniach (część populacji zimuje w kryjówkach na zewnątrz) dorosłe chrząszcze wylatują wiosną na pierwsze żerowanie i kopulację (chrząszcze nie rozmnażają się w magazynach). Larwy wgryzają się do wnętrza nasion lub żerują na kiełkach i młodych liścieniach. Śmietka kiełkówka Wcześnie zaatakowane rośliny słabo wschodzą i się rozwijają a ich liścienie są (Delia florilega) nieregularnie powygryzane i sczerniałe. Śmietka kiełkówka występuje Śmietka glebowa powszechnie, czasem w dużym nasileniu, szczególnie na bardziej wilgotnych (Delia platura) glebach, świeżo przyoranych lub po nawiezieniu obornikiem. Larwy uszkadzają podziemne części roślin. Mogą wyjadać pęczniejące nasiona, Pędraki (Scarabaeide) korzenie siewek czy podgryzać łodygi młodych roślin u nasady. Objawem Rolnice (Agrotinae) masowego żerowania larw są placowe ubytki w zasiewach (tzw. łysiny) – głównie Drutowce (Elateridae) od brzegów plantacji. Gąsienice zjadające liście Gąsienice motyli żerują na liściach i w przypadku masowego występowania mogą (Lepidoptera) prowadzić do częściowych gołożerów roślin. Pachówka strąkóweczka Larwy żerują wewnątrz strąków na rozwijających się nasionach. (Cydia nigricana) Szkodliwe są zarówno osobniki dorosłe, jak i larwy zmienników. Wysysają soki Zmieniki (Lygus sp.) z tkanek liści powodując ich deformacje i często wtórne porażenia przez sprawców chorób. Dorosłe osobniki i larwy żerują na dolnej stronie liści wysysając soki, liście mogą się Mączliki (Aleyrodidae) deformować i stopniowo zasychać. Do tej pory znaczenie szkodnika w uprawie grochu jest niewielkie. Szkodnik aktywny szczególnie w lata suche i upalne. Objawy masowego pojawu Przędziorek chmielowiec przędziorków to osłabienie rozwoju roślin, zasychanie i więdnięcie liści, nekrozy. (Tetranychus urticae) Do tej pory znaczenie szkodnika w uprawie grochu jest niewielkie. Siewki po wschodach zjadane są w całości lub ścinane przez ślimaki tuż nad Ślimaki (Molusca) powierzchnią gleby. 6.3.2. Metody monitorowania szkodników Monitorowanie obecności szkodników na plantacji to bardzo istotny element integrowanej ochrony roślin. Ciągła obserwacja ułatwia ocenę aktualnej sytuacji na polu, a w razie konieczności pozwala na szybką reakcję. Dlatego konieczne jest systematyczne monitorowanie od momentu wschodów do dojrzewania, minimum raz w tygodniu, występowania szkodników z zastosowaniem właściwych metod. Podstawowym elementem prawidłowo wyznaczonego terminu zwalczania jest monitoring nalotów oraz liczebności szkodników. Monitoring prowadzi się przede wszystkim w oparciu o lustracje wzrokowe, czy w przypadku szkodników glebowych – przesiewanie gleby. Przydatne są również inne metody, takie jak czerpakowanie, tablice lepowe czy pułapki feromonowe. Podstawową metodą lustracji plantacji jest lustracja wzrokowa (obchód pieszo). W zależności od kształtu pola, powinna ona obejmować brzeg oraz dwie przekątne plantacji. W zależności od gatunku agrofaga, należy sprawdzić średnią liczbę szkodników na 1 m2 lub na 100 losowo wybranych roślinach. Obserwacje takie należy przeprowadzić w kilku miejscach plantacji. Pomocną metodą może być czerpakowanie. To łatwy i szybki sposób wstępnej oceny składu gatunkowego oraz liczebności owadów, znajdujących się na danej plantacji. Ten sposób monitoringu, przy prawidłowym zastosowaniu, pozwala w stosunkowo krótkim czasie uzyskać wstępne informacje nie tylko o szkodnikach, ale również o innych owadach, w tym pożytecznych znajdujących się na plantacji. Należy jednak pamiętać, iż metoda ta nie jest precyzyjna i w razie wykrytego zagrożenia powinno się przeprowadzić bardziej szczegółowe lustracje plantacji. Dla potrzeb wstępnej lustracji należy wykonać 25 uderzeń czerpakiem entomologicznym od brzegu plantacji wchodząc w jej głąb. Czerpakowanie należy zawsze przeprowadzić w miejscu najbardziej narażonym na naloty szkodników, na przykład od strony ubiegłorocznej lokalizacji danej uprawy. Obserwacje nad występowaniem szkodników glebowych polegają na przesianiu gleby z kilku miejsc z wykopanych dołków o wymiarach 25 × 25 cm oraz głębokości 30 cm. Istotą właściwej oceny zagrożenia ze strony szkodników jest znajomość podstaw morfologii i biologii danego gatunku szkodnika, np. terminów potencjalnego występowania na uprawie. Monitoring należy prowadzić zarówno w celu określenia momentu nalotu i liczebności owadów szkodliwych na plantację, jak również po zabiegu w celu sprawdzenia skuteczności zwalczania. W przypadku niezadowalającej skuteczności, wystąpienia odporności lub przedłużających się nalotów owadów szkodliwych takie postępowanie daje możliwość szybkiej reakcji i w miarę potrzeby powtórzenia zabiegu. Ze względu na wiele czynników determinujących występowanie szkodników monitoring należy prowadzić na każdej plantacji. Prowadzenie prawidłowych lustracji wymaga wiedzy na temat morfologii i biologii szkodników. Niezależnie od stosowanej metody monitoringu wyniki obserwacji powinny być zapisywane (Tratwal i wsp. 2017). Stały monitoring jest niezbędny przy ustalaniu optymalnego terminu zabiegu z uwagi na ciągłe działanie wielu czynników środowiskowych i tylko obserwacje bezpośrednie pozwalają ocenić rzeczywiste zagrożenie ze strony szkodników. Zagrożenie może być zmienne, w zależności od warunków klimatycznych, ukształtowania terenu, fazy rozwojowej rośliny, liczebności wrogów naturalnych czy nawet poziomu nawożenia. Integrowane programy ochrony roślin wymagają od rolnika sporej wiedzy i doświadczenia, począwszy od identyfikacji szkodnika, przez elementy rozwoju i miejsc bytowania do sposobów jego ograniczania i likwidacji. Informacje o biologii szkodnika, dane z poprzednich lat o jego występowaniu w danym rejonie w powiązaniu z wiedzą o sposobach ograniczania strat mogą pomóc w podjęciu decyzji o zabiegu. Korzyści z wiedzy na temat nowoczesnych metod ochrony roślin mają wymiar nie tylko ekonomiczny. Brak konieczności stosowania zabiegów chemicznego zwalczania szkodników to także zdrowsze środowisko. Jednym z narzędzi ułatwiających wdrożenie zasad integrowanej ochrony roślin są systemy wspomagające podejmowanie decyzji w ochronie roślin. Systemy te są pomocne w określaniu optymalnych terminów wykonywania zabiegów ochrony roślin (w korelacji z fazą wzrostu rośliny, biologią szkodnika i warunkami pogodowymi), a tym samym pozwalają uzyskać wysoką efektywność tych zabiegów przy ograniczeniu stosowania chemicznych środków ochrony roślin do niezbędnego minimum. Internetowa Platforma Sygnalizacji Agrofagów prowadzona przez Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy i instytucje partnerskie zawiera m.in. wyniki monitorowania w wybranych lokalizacjach poszczególnych stadiów rozwojowych agrofagów dla potrzeb prognozowania krótkoterminowego oraz metodyki integrowanej ochrony i poradniki sygnalizatora ochrony. Jeśli w danym przypadku zostanie przekroczony próg ekonomicznej szkodliwości, system wskazuje na konieczność wykonania zabiegu. Ponadto system zawiera część instruktażową, dzięki której można prawidłowo kontrolować plantacje i podejmować decyzje o optymalnym terminie zabiegu. Dla każdego gatunku agrofaga podano podstawowe informacje o jego morfologii, biologii oraz metodach prowadzenia obserwacji polowych, a także wartości progów ekonomicznej szkodliwości. Zasady i terminy obserwacji szkodników grochu przedstawiono w tabeli 12. Tabela 12. Terminy i zasady prowadzenia obserwacji szkodników grochu Szkodnik Zasada i termin obserwacji lustracja upraw pod kątem obecności chrząszczy i uszkodzeń (żer zatokowy) – Oprzędziki BBCH 12–79 (rozwinięty drugi liść właściwy – strąki osiągają typową długość a nasiona są całkowicie uformowane) obecność kolonii mszyc na wszystkich organach wegetatywnych – Mszyce BBCH 16–71 (6. liść – początek rozwoju strąków) lustracja upraw pod kątem występowania gąsienic, oprzędów i odchodów oraz Gąsienice uszkodzeń liści – uszkadzające liście BBCH 21–75 (rozwój pędu do dojrzewania strąków) Pachówka lustracja upraw pod kątem obecności motyli – strąkóweczka BBCH 61–69 (początek kwitnienia – koniec kwitnienia) lustracja upraw pod kątem uszkodzeń korzeni, zarodków, liścieni (charakterystyczne Szkodniki glebowe łysiny w zasiewach) – BBCH 09–15 (wschody i rozwój liści) lustracja upraw pod kątem występowania imago i larw oraz uszkodzeń liści, kwiatów Zmieniki i strąków – BBCH 19–55 (9. liść – widoczne pierwsze, ale nadal zamknięte pąki kwiatowe) obecność imago i larw na wszystkich organach wegetatywnych – Wciornastki BBCH 11-89 (rozwinięty pierwszy liść– pełna dojrzałość) obecność chrząszczy (głównie na kwiatostanach) – Strąkowiec grochowy BBCH 61–75 (początek kwitnienia – 50% strąków osiąga typową długość) Obecność muchówek w okresie wschodów – Śmietki BBCH 10–12 (rozwinięty pierwszy liść właściwy – rozwinięte dwa liście) Przędziorek BBCH 11–69 (dobrze rozwinięty pierwszy liść – koniec kwitnienia) chmielowiec 6.3.3. Agrotechniczne metody ograniczania szkodników Jednym z podstawowych założeń integrowanej ochrony grochu przed szkodnikami są działania prewencyjne, oparte przede wszystkim na agrotechnice. Prawidłowa agrotechnika i uzupełnienie ewentualnych składników mineralnych poprawi kondycję roślin szczególnie w początkowych fazach wzrostu, gdy są wyjątkowo wrażliwe na atak ze strony poszczególnych gatunków agrofagów. Prawidłowo prowadzona ochrona ma za zadanie zakładać szerokie spektrum metod agrotechnicznych. Coraz powszechniej stosowane uproszczenia w uprawie, w powiązaniu ze zmianami klimatycznymi, stwarzają sprzyjające warunki dla rozwoju szkodników. Właściwe przestrzeganie podstawowych zaleceń agrotechnicznych jest kluczowym elementem programu ochrony grochu przed szkodnikami (tab. 13). Tabela 13. Agrotechniczne metody ograniczania liczebności szkodników grochu Szkodnik Metody ochrony Oprzędziki płodozmian, podorywka, możliwie wczesny siew, izolacja przestrzenna od innych bobowatych (w tym wieloletnich), uprawa pożniwna Mszyce wczesny siew, zrównoważone nawożenie (szczególnie N), izolacja przestrzenna od innych bobowatych (w tym wieloletnich), ograniczanie zachwaszczenia, uprawa pożniwna Zmieniki izolacja przestrzenna od innych bobowatych (w tym wieloletnich), ograniczanie zachwaszczenia, uprawa pożniwna Strąkowiec grochowy wczesny siew, izolacja przestrzenna od innych upraw grochu, możliwie wczesny zbiór, uprawa pożniwna Śmietki płodozmian, wczesny siew, zwiększenie normy wysiewu, ograniczanie zachwaszczenia, uprawa pożniwna Wciornastki płodozmian, izolacja przestrzenna od innych bobowatych Szkodniki glebowe płodozmian, podorywka, talerzowanie, ograniczanie zachwaszczenia, izolacja przestrzenna od łąk, nieużytków, upraw okopowych, uprawa pożniwna Gąsienice motyli płodozmian, izolacja przestrzenna od innych bobowatych (w tym wieloletnich), ograniczanie zachwaszczenia W przypadku grochu, podobnie jak u innych roślin bobowatych (strączkowych), bardzo duże znaczenie ma stosowanie prawidłowego płodozmianu. Wiele szkodników zimuje w wierzchniej warstwie gleby lub pozostawionych resztkach roślinnych. Prawidłowo ułożony płodozmian powinien uwzględniać rośliny zbożowe, okopowe i pastewne. W przypadku monokultur, szkodniki po przezimowaniu mają ułatwiony dostęp do bazy pokarmowej. Z tego samego względu zaleca się stosowanie izolacji przestrzennej od innych roślin bobowatych (także uprawianych w roku poprzedzającym) oraz innych roślin żywicielskich poszczególnych szkodników, np. wieloletnich bobowatych w przypadku mszycy grochowej czy zmieników. Izolacja przestrzenna pozwala także wydłużyć przelot niektórych szkodników. Przygotowanie miejsca pod uprawę, ewentualne uzupełnienie składników mineralnych oraz dalsze zbilansowane nawożenie poprawia kondycję roślin. Ma to szczególne znaczenie w początkowej fazie wzrostu roślin, gdy są wyjątkowo wrażliwe na atak ze strony poszczególnych gatunków agrofagów. Odpowiednie kroki ograniczające potencjalne szkody powodowane przez poszczególne gatunki agrofagów można podjąć także na etapie wysiewania nasion. Szybsza początkowa wegetacja roślin pozwala wyprzedzić okres największego zagrożenia ze strony wszystkich szkodników, szczególnie groźnych dla wschodów. Dodatkowo szybszy wzrost pozwala zagłuszyć chwasty, które mogą stanowić bazę pokarmową dla niektórych szkodników. Istotna jest także obsada roślin. Zbyt gęsty siew ułatwia szkodnikom rozprzestrzenianie się, natomiast siew zbyt rzadki sprzyja zachwaszczeniu. Chwasty oprócz konkurencji o wodę, światło i składniki pokarmowe są także bazą pokarmową dla niektórych szkodników, np. mszyc. Bardzo ważny jest także termin zbioru plonu – zbyt późny stwarza ryzyko powstawania większych strat, szczególnie jakościowych, przez owady mogące uszkadzać strąki. Po zbiorach ważną rzeczą jest wykonanie zespołu uprawek pożniwnych, mających na celu dokładne rozdrobnienie pozostałości roślinnych (miejsc zimowania i rozwoju niektórych szkodników), ograniczenie nasion chwastów, w tym wieloletnich. Uprawę pożniwną powinna kończyć głęboka orka jesienna, która ma zadanie fitosanitarne. Gruba warstwa gleby przykrywa zimujące stadia szkodników, nasiona chwastów i zarodniki grzybów. Wydobywa także na powierzchnię te znajdujące się głębiej, wystawiając je na działanie niekorzystnych warunków atmosferycznych. Przy okazji mechanicznie niszczone są szkodniki glebowe (Tratwal i wsp. 2017). 6.3.4. Chemiczne metody ograniczania szkodników Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z aktualnym wykazem środków ochrony roślin zalecanych w uprawie grochu w integrowanej produkcji (IP). Pomocne mogą być komunikaty podawane na Platformie Sygnalizacji Agrofagów (www.agrofagi.com.pl). Przed zastosowaniem należy zapoznać się z etykietą ich stosowania. Wykaz dopuszczonych do IP środków ochrony roślin jest dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem: https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow- ochrony-roslin-dla-integrowanej-produkcji

6.2.1. Najważniejsze choroby Aby uzyskać wysoki potencjał plonowania tej rośliny należy uwzględnić co najmniej kilka czynników agrotechnicznych, np. zmianowanie, wybór stanowiska, uprawa gleby, nawożenie, pielęgnowanie zasiewów. Wszystko to ma na celu stworzenie optymalnych warunków do wzrostu i rozwoju roślin. W przeciwnym razie uprawiany groch może mieć zwiększoną podatność na agrofagi, w tym na sprawców chorób. Porażenie roślin przez patogena wywołującego chorobę powoduje straty w plonie. Stopień i nasilenie porażenia roślin bobowatych, w tym grochu, przez patogeny zależy od wielu czynników, m.in.: warunków pogodowych czy zabiegów agrotechnicznych (Kryczyński i Weber 2011; Korbas i wsp. 2015, 2016). Groch jest gatunkiem, który może być porażany przez wiele sprawców chorób. Choroby na roślinie może powodować jeden lub jednocześnie kilka patogenów. W tabeli 6. zestawiono choroby występujące w uprawie grochu oraz ich znaczenie gospodarcze. Tabela 6. Znaczenie gospodarcze wybranych sprawców chorób grochu Choroba Sprawca (y) Znaczenie Zgorzel korzeni i podstawy pędu Fusarium solani f. sp. pisi, Mycosphaerella pinodes, Phoma medicaginis var. pinodella, Rhizoctonia ++ solani, Pythium spp. Zgorzelowa plamistość grochu Didymella pisi, anamorfa Ascochyta pisi; Didymella (askochytoza grochu) sp., anamorfa Peyronellaea pinodella (syn. Phoma ++ pinodella); Mycosphaerella pinodes, anamorfa Peyronellaea pinodes (syn. Ascochyta pinodes) Fuzaryjne więdnięcie grochu Fusarium oxysporum f. sp. pisi, Fusarium solani f. (choroba świętojańska) +++ sp. pisi, Fusarium spp. Rdza grochu Uromyces pisi + Mączniak rzekomy grochu Peronospora vicia ++ Mączniak prawdziwy grochu Eryspihe pisi + Szara pleśń Botrytis cinerea, Botryotinia fuckeliana ++ Zgnilizna twardzikowa Sclerotinia sclerotiorum, Sclerotinia spp. + + małe ++ średnie +++ duże Znajomość źródeł infekcji oraz warunków, które sprzyjają występowaniu chorób jest pomocna przy precyzyjnym określeniu terminu zabiegu (tab. 7). Informacje te powinny służyć do precyzyjnego określenia terminu zwalczania w przypadku potrzeby stosowania metody chemicznej. Tabela 7. Najważniejsze źródła infekcji chorób grochu oraz sprzyjające warunki dla rozwoju ich sprawców Sprzyjające warunki dla rozwoju Choroba Źródła infekcji wilgotność gleby temperatura i powietrza nasiona porażone przez grzyby; Zgorzel korzeni grzybnia i zarodniki konidialne chłodno wilgotna wiosna i podstawy pędu na powierzchni nasion porażone nasiona; grzybnia na Zgorzelowa plamistość powierzchni nasion; porażone długo utrzymująca grochu (askochytoza resztki roślin pozostałe 10–18°C się deszczowa grochu) z poprzedniego sezonu w glebie; pogoda zarodniki konidialne Fuzaryjne więdnięcie wysoka temperatura porażone nasiona; zakażona grochu (choroba w fazie kwitnienia sucho gleba świętojańska) i zielonego strąka pierwotne źródło infekcji Rdza grochu stanowią porażone rośliny 20–22°C wysoka wilgotność wilczomlecza Mączniak rzekomy oospory na resztkach chłodna wiosna oraz wilgotno grochu porażonych roślin lub nasionach początek lata pierwotna infekcja – zarodniki Mączniak prawdziwy workowe; wtórna infekcja – ciepło (powyżej sucho grochu zarodniki konidialne 15°C) rozprzestrzeniane przez wiatr sklerocja w glebie; sklerocja Zgnilizna twardzikowa 15–25°C wysoka zanieczyszczające nasiona duża wilgotność resztki pożniwne; nasiona; Szara pleśń 10–18°C gleby i powietrza; sklerocja niedobór światła Oprócz znajomości źródeł infekcji oraz warunków sprzyjających danej chorobie pomocne przy określeniu choroby na plantacji grochu jest poznanie cech diagnostycznych (tab. 8). Pozwoli to na prawidłowe rozpoznanie choroby, a w przypadku konieczności wykonania zabiegu przy użyciu fungicydów na prawidłowy jego dobór. Tabela 8. Cechy diagnostyczne chorób grochu Możliwość Choroba Cechy diagnostyczne pomylenia objawów W okresie wschodów roślin obserwuje się brunatnienie Uszkodzenia korzeni i zamieranie kiełków i korzonków. Na roślinach, które i szyjki łodygi przez powschodziły zauważa się zahamowanie wzrostu, larwy owadów pożółknięcie liści, przewężenie szyjki korzeniowej, czarne powodują uwiąd nekrozy na szyjce korzeniowej. Na korzeniach widoczne są i zamieranie Zgorzel korzeni nekrozy lub obserwuje się całkowite sczernienie korzenia wschodów, susza i podstawy pędu głównego i zniszczenie korzeni bocznych. W następstwie fizjologiczna, zniszczenia części korowej, żółkną i zasychają liścienie, dolne omyłkowe liście, a następnie zasycha cała roślina. Chorą roślinę łatwo zastosowanie można wyciągnąć z gleby, ponieważ jej system korzeniowy herbicydu na ulega zniszczeniu. chwasty dwuliścienne Objawy powodowane przez P. pinodella i P. pinodes obserwuje się w czasie wschodów na siewkach w postaci zgorzeli korzeni głównego i bocznych oraz szyjki korzeniowej. Objawem zgorzeli związanej z askochytozą jest czernienie i gnicie całego systemu korzeniowego lub w przypadku porażenia, na korzeniach i na szyjce korzeniowej obserwuje się czarne nekrozy. Grzyby powodujące askochytozę Poparzenia przez powodują nieco inne objawy – A. pisi poraża łodygi, liście, niewłaściwe przylistki i strąki, wywołując plamy wielkości 2–10 mm. Plamy zastosowanie Zgorzelowa są owalne lub nieregularne, brunatne brązowe z ciemniejszą herbicydu lub plamistość grochu obwódką, albo brązowe koncentrycznie strefowane. nawozów nalistnych, (askochytoza Natomiast P. pinodes poraża całą roślinę. Objawami uszkodzenia przez grochu) porażenia są nieregularne plamy, barwy ciemnobrunatnej, larwy owadów lub wielkości 2–7 mm i o ciemnym środku. Początkowo na owady korzeni porażonych łodygach i liściach obserwuje się ciemne punkty, i podstawy łodygi smugi lub plamy, które z czasem obejmują większe powierzchnie liści i łodyg. Na łodygach tworzą się rany i łatwo się łamią. Na strąkach początkowo występują małych rozmiarów plamy o barwie brązowej lub czarnofioletowej, które w miarę rozwoju choroby powiększają się i zlewają ze sobą. Porażeniu ulegają również nasiona, na których widoczne są brązowe plamy o różnej wielkości. Najbardziej charakterystycznym objawem choroby jest więdnięcie roślin. Porażone rośliny mają poczerniałe korzenie Susza fizjologiczna i podstawę łodygi. Choroba w uprawach grochu często w trakcie wegetacji występuje placowo. Porażone rośliny słabiej się rozwijają, są (przedawkowanie Fuzaryjne więdnięcie zahamowane we wzroście, liście więdną od dołu. Następnie nawozów, grochu (choroba całe rośliny więdną i zasychają. Na przekroju dolnej części uszkodzony system świętojańska) korzenia i łodygi często widać zbrunatnienie wiązek korzeniowy przez przewodzących. Objawy choroby pojawiają się na początku owady, skrajny kwitnienia grochu, a to najczęściej przypada 24 czerwca, czyli niedobór wody w imieniny Jana, dlatego choroba ta określana jest także i długotrwała susza „chorobą świętojańską grochu”. Pierwotne źródło infekcji stanowią porażone rośliny wilczomlecza. Objawy choroby występują najczęściej na Późne objawy opóźnionych zasiewach grochu. Przeważnie na dolnej stronie mączniaka Rdza grochu liści i przylistków grochu pojawiają się wypukłe, pylące prawdziwego, szara poduszeczki, o barwie jasnobrunatnej. Są to otoczone pleśń pękniętą skórką liścia zarodniki letnie – urediniospory, których średnica wynosi ok. 1 mm. W późniejszym okresie obok jasnobrunatnych poduszeczek tworzą się czarne skupienia teliospor. Na górnej stronie liści i przylistków widoczne są kanciaste lub nieregularne plamy początkowo o barwie żółtej z czasem Objawy mączniaka ciemniejące do brunatnej. Plamy ograniczone są nerwami. Na prawdziwego, rdzy Mączniak rzekomy spodniej stronie blaszki liściowej można zaobserwować grochu, szarej pleśni, grochu fioletowy puszysty nalot. Choroba na strąkach objawia się choroby wirusowe w postaci białawych plam. Nasiona są zdrobniałe dające enacje z widocznymi brunatnymi plamami. Liście z dużą ilością plam i nekrotyczne plamy zamierają. Objawy choroby mogą występować na liściach, łodygach i strąkach. Pierwsze objawy choroby występują na liściach w postaci białego mączystego nalotu. W warunkach Mączniak prawdziwy sprzyjających rozwojowi choroby (temperatura powyżej 15°C Mączniak rzekomy grochu i sucho) nalot jest bardziej obfity i całkowicie pokrywa opanowany organ. Porażone liście przedwcześnie zamierają, a pędy z nalotem są zgrubiałe i zahamowane we wzroście. Porażone strąki przedwcześnie brunatnieją i pękają. Objawy choroby występują na pędach w postaci białych lub szarobiałych współśrodkowo strefowanych plam. Zgnilizna Fuzaryjne więdnięcie Początkowo plamy są owalne, a z czasem obejmują cały twardzikowa grochu, szara pleśń obwód pędu. W wyniku porażenia pędy zasychają, co prowadzi do przedwczesnego zamierania roślin. Objawy choroby występują na szyjkach korzeniowych, liściach, pędach, kwiatach i strąkach. Sprawca szarej pleśni Zgnilizna Szara pleśń tworzy charakterystyczny szary nalot złożony z grzybni twardzikowa i trzonków konidialnych.