Monitoring w IPR – pszenżyto

7.2.2. Metody monitorowania sprawców chorób w uprawie pszenżyta W nasileniu występowania oraz terminie pojawu chorób znaczną rolę odgrywają warunki pogodowe, zwłaszcza warunki wilgotnościowe oraz ilość i rozkład opadów w czasie wegetacji, temperatura oraz nasłonecznienie. W integrowanej produkcji wskazana jest znajomość źródeł infekcji oraz warunków, które sprzyjają występowaniu chorób. Dzięki temu można z dużą dokładnością określić z jaką chorobą jest problem i wyznaczyć jej nasilenie występowania w celu zastosowania ewentualnego progu szkodliwości. Pozwala także zmniejszyć nasilenie występowania niektórych chorób w kolejnych latach poprzez działania, np. agrotechniczne, wysiew odmian odpornych na porażenie przez patogeny. W tabeli 16 podano orientacyjne warunki, w których mogą rozwijać się główne grzyby powodujące choroby pszenżyta (Korbas i wsp. 2015, 2016; Kryczyński i Weber 2011). Tabela 16. Orientacyjne warunki sprzyjające rozwojowi wybranych patogenów pszenżyta Sprzyjające warunki dla rozwoju Choroba Źródła infekcji temperatura wilgotność gleby [oC] i powietrza Brunatna plamistość liści porażone ziarno, resztki zwilżenie liści, aby (Pyrenophora tritici– 18–28 pożniwne doszło do zakażenia repentis) Czerń zbóż (Cladosporium spp., resztki pożniwne, zarodniki Alternaria spp., wysoka wilgotność konidialne przenoszone 15–25 Epicoccum spp., względna powietrza z deszczem i wiatrem Ascochyta spp.) resztki pożniwne, zarodniki ciepło, wysoka Fuzarioza kłosów rozprzestrzeniające się 15–25 wilgotność względna (Fusarium spp.) z kroplami deszczu powietrza Fuzaryjna zgorzel resztki pożniwne, porażone wysoka wilgotność podstawy źdźbła i korzeni ziarniaki, zarodniki względna powietrza 5–25 zbóż rozprzestrzeniające się i gleby lub gleba (Fusarium spp.) z kroplami deszczu przesuszona Łamliwość źdźbła zbóż resztki pożniwne, zarodniki wysoka wilgotność 5–15 (Oculimacula spp.) konidialne, askospory powietrza i gleby Mączniak prawdziwy zbóż i traw 50-100% wilgotności zarodniki konidialne, askospory 5–30 (Blumeria graminis) względnej powietrza Ostra plamistość sklerocja w glebie, resztki ciepło, sucho, brak oczkowa 15–25 pożniwne wilgoci w glebie (Ceratobasidium cereale) Rdza brunatna okresowy dobowy samosiewy, zarodniki (Puccinia recondita) 15–20 wzrost wilgotności w powietrzu powietrza 10–15, wysoka wilgotność, Rdza żółta urediniospory samosiewów zbóż nowe patotypy 10– nowe patotypy sucho (Puccinia striiformis) i ozimin 28 ciepło Rynchosporioza zbóż porażone ziarno, zarodniki 5–12 wysoka wilgotność (Rhynchosporium secalis) konidialne Septorioza plew samosiewy, zarodniki wysoka wilgotność (Phaeosphaeria 10–20 w powietrzu powietrza i gleby nodorum) Sporysz zbóż i traw sklerocja w glebie lub 18–25 sucho i ciepło (Claviceps purpurea) w materiale siewnym Zgorzel siewek gleba, materiał siewy umiarkowana wysoka (kompleks patogenów) Żółta karłowatość zakażone samosiewy, obecność umiarkowana jęczmienia (BYDV-PAV, 10–25 mszyc wilgotność względna CYDV-RPV) Wg Korbas i wsp. (2015, 2016); Kryczyński i Weber (2011) Oprócz znajomości warunków sprzyjających występowaniu danej choroby ważne jest również prawidłowe jej określenie. W tabeli 17. zostały przedstawione informacje, które ułatwią rozpoznanie obecnych w czasie wegetacji chorób pszenżyta. Dzięki temu można z dużą dokładnością określić z jaką chorobą jest problem i określić jej nasilenie występowania. Wiadomości te powinny służyć do precyzyjnego określenia terminu zwalczania w przypadku potrzeby stosowania metody chemicznej w celu zastosowania istniejącego dla danej choroby progu szkodliwości. Grzyby chorobotwórcze pojawiać się mogą na wszystkich częściach roślin i występują od fazy kiełkowania, gdy korzeń zarodkowy wyrasta z ziarniaka (BBCH 05) do końca fazy dojrzewania (BBCH 89). W zależności od choroby objawy występują na różnych częściach (organach) pszenżyta (tab. 18). Tabela 17. Cechy diagnostyczne ważniejszych chorób pszenżyta Choroba Cechy diagnostyczne (sprawca choroby) Wiosną na dolnych liściach pojawiają się małe owalne plamy barwy żółtej z brunatnym punktem w centrum. Plamy te otoczone są wyraźną chlorotyczną obwódką. Choroba Brunatna plamistość może też objawiać się w postaci brunatnych plam otoczonych chlorotyczną obwódką. liści Objawy nasilają się w czasie, gdy w sezonie wegetacyjnym notuje się liczne opady i wysoką wilgotność powietrza. Na starszych liściach opisywane plamy łączą się ze sobą, a liście żółkną i brunatnieją. Porażone liście zasychają. Na dojrzałych kłosach przed żniwami pojawia się charakterystyczny czarny nalot Czerń zbóż przypominający sadzę, który pokrywa kłos częściowo lub całkowicie. Opanowane przez grzyby kłosy zmieniają barwę na szarobrunatną (poczernienie kłosów). Zmiany chorobowe obserwuje się na kłosach i ziarnie. Żółte, częściowo lub całkowicie przebarwienie kłosków, początkowo pojedynczych, następnie większej ilości, wskazuje na porażenie przez sprawców choroby. Przy wysokiej wilgotności porażone kłosy Fuzarioza kłosów pokrywają się białym lub różowym watowatym nalotem grzybni. Na kłosach mogą pojawić się skupiska zarodników o barwie pomarańczowej. Ziarno porażone przez niektóre grzyby z rodzaju Fusarium jest zniekształcone, pomarszczone i często ma barwę różową, może też zawierać silnie trujące metabolity (mykotoksyny). Porażeniu przez grzyb ulegają korzenie i podstawa źdźbła. Pierwsze symptomy choroby Fuzaryjna zgorzel widoczne są już jesienią. Pochwy liściowe zmieniają barwę z zielonej na brązową. podstawy źdźbła i Początkowo mogą to być brunatne lub brązowe smugi, kreski oraz plamy korzeni zbóż nieregularnego kształtu. Niekiedy można obserwować zbrązowienie całej podstawy źdźbła i korzeni. Końcowym etapem fuzaryjnej zgorzeli podstawy źdźbła i korzeni jest całkowite, przedwczesne zamieranie porażonych pędów i tak zwane bielenie kłosów. Objawy można zauważyć już jesienią lub wczesną wiosną. Początkowo są one trudne do rozpoznania. Są to niewielkie, nieco wydłużone, brązowe plamy występujące na Łamliwość źdźbła powierzchni pochew liściowych. W centralnej części plam wywołanych przez zbóż Oculimacula spp. tworzą się czarne „łatki”. Przy silnym porażeniu murszeje cała podstawa źdźbła. W miejscu porażenia źdźbło jest kruche i łatwo się łamie. Silnie porażone źdźbła mają zbielałe, płone kłosy i urywają się łatwo przy wyciąganiu ich z gleby. Sprawcy choroby nie porażają korzeni. Pierwsze objawy choroby na zbożach ozimych można obserwować już jesienią. Na liściach, pochwach liściowych, a w późniejszym okresie na zielonych źdźbłach pojawiają się skupienia białego nalotu złożonego z grzybni, trzonków i zarodników konidialnych (oidiów) sprawcy choroby. Na starszym, zbitym nalocie Mączniak prawdziwy powstają ciemnobrunatne otocznie zamknięte, wyglądające jak czarne punkty zbóż i traw (klejstotecja). Silnie porażone liście oraz pochwy liściowe żółkną i przedwcześnie obumierają. Na kłosach widoczny jest biały, mączysty nalot na powierzchni plew lub tylko na ich brzegach, złożony z luźnego nalotu grzybni, trzonków i zarodników konidialnych. Na starszym, zbitym nalocie powstają ciemnobrunatne otocznie zamknięte, wyglądające jak czarne punkty (klejstotecja). Początkowo pojawiają się na pochwach liściowych plamy o ciemnej obwódce i o bardzo wyraźnych granicach. Plamy te są powierzchniowe i mają spiczaste zakończenia. Środek Ostra plamistość plam jest jasny, a na tych plamach znajduje się często nalot beżowej grzybni oraz małe oczkowa brązowe struktury przetrwalnikowe grzyba – sklerocja. Wyraźne, ostro zakończone plamy występują na podstawie źdźbła. Porażeniu przez grzyb mogą ulegać również korzenie. Objawy porażenia można obserwować we wszystkich fazach rozwoju roślin. Uredinia, czyli skupienia urediniospor (zarodników propagacyjnych) rozwijają się głównie na liściach pod skórką, pojawienie się chlorotycznych plam często poprzedza obecność Rdza brunatna uredinii, które początkowo są lekko wzniesione, poduszeczkowate, owalne lub prawie okrągłe, koloru jasnobrązowego. Pod koniec wegetacji widoczne są czarne skupienia teliospor (zarodniki jesienne). Wcześnie i silnie porażone przez rdzę brunatną liście mogą częściowo lub całkowicie zasychać. Objawy choroby na liściach są bardzo charakterystyczne. Uredinia powstają pod skórką i są ułożone liniowo, między nerwami. Mają one kolor żółty, wydłużony kształt i są lekko wzniesione. Rzędy urediniów tworzą żółte paski o długości kilku mm. Objawy choroby Rdza żółta są najbardziej widoczne w maju i czerwcu. Na kłosach widoczne jest bielenie pojedynczych plew, żółte, pomarańczowe, brunatne brodawki na plewach i ościach. Skupienia pomarańczowych zarodników po wewnętrznej stronie plew z objawami bielenia. Objawy choroby na pszenżycie ozimym mogą wystąpić już jesienią. Na liściach występują owalne lub soczewkowate plamy, o barwie stalowozielonej, szarobiaławe lub Rynchosporioza zbóż słomianej z brunatną obwódką odgraniczającą część porażoną od zdrowej. Niekiedy wokół plam występuje chlorotyczna obwódka. Wcześnie i silnie porażone liście mogą zasychać. Plamy na liściach mają początkowo żółtozieloną barwę, a następnie brązowieją i przybierają kształt zbliżony do soczewkowatego. Młode plamy mają często chlorotyczną obwódkę. Starsze plamy są przeważnie jasnobrązowe, zlewają się i mogą obejmować także pochwy liściowe. Silne porażenie liści można obserwować w czerwcu i lipcu. Na powierzchni plam mogą pojawiać się słabo widoczne piknidia (rozrzucone Septorioza plew nieregularnie na plamie), z których w czasie wilgotnej pogody wydostaje się różowa, śluzowata wydzielina, zawierająca zarodniki konidialne. Wcześnie i silnie porażone liście mogą zamierać. Na plewach zielonych kłosów widoczne są fioletowobrązowe plamy, często plamy tworzą się od szczytu plew ku dołowi. W obumarłej tkance liści i plew podczas wilgotnej pogody tworzą się brunatnoczarne piknidia, z których w czasie wilgotnej pogody wydostaje się różowa, śluzowata wydzielina zawierająca zarodniki konidialne. Sporysz zbóż i traw W czasie kwitnienia zbóż pojawiają się na kłosach kropelki żółtawej rosy miodowej. Wkrótce potem w poszczególnych kłoskach rozwijają się zamiast ziarna sklerocja sporyszu. Są to wydłużone rożki, wygięte i twarde, a jednocześnie łamliwe o barwie purpurowoczerwonej. Sklerocja sporyszu zawierają metabolity o toksycznych właściwościach. Porażone kiełki są poskręcane wężykowato i często zamierają przed wydostaniem się Zgorzel siewek na powierzchnię gleby (zgorzel przedwschodowa). Chore siewki, które wyrosły nad powierzchnię ziemi są osłabione, z brunatnymi plamami, często pokryte przez białoróżowy nalot (zgorzel powschodowa). Liście pszenżyta mogą przebarwiać się na czerwono lub żółto. Porażone rośliny Żółta karłowatość nadmiernie się krzewią, są zahamowane we wzroście i mają silnie zredukowane źdźbła jęczmienia kłosonośne. Kłosy są nie do końca wypełnione lub płone. Ziarno jest mniej dorodne i gorszej jakości. Wg Korbas i wsp. (2015, 2016); Kryczyński i Weber (2011) Tabela 18. Występowanie objawów chorób na poszczególnych organach pszenżyta Pochwa Choroba Korzeń Źdźbło Liść Kłos Ziarno liściowa Brunatna – – + + + + plamistość liści Czerń zbóż – – – – + + Fuzarioza kłosów – – – – + + Fuzaryjna zgorzel + + – + – – podstawy źdźbła i korzeni zbóż Łamliwość źdźbła – + – + – – zbóż Mączniak – + + + + – prawdziwy zbóż i traw Ostra plamistość + + – + – – oczkowa Rdza brunatna – + + + + – Rdza żółta – – + + + + Rdza źdźbłowa – + – + – – zbóż i traw Rynchosporioza – – + + – – zbóż Septorioza plew + + + + + + Sporysz zbóż – – – – + + I traw Zgorzel siewek + – + + – – Żółta karłowatość – + + + – – jęczmienia Wg Korbas i wsp. (2015, 2016); Kryczyński i Weber (2011)

7.3.2. Metody monitorowania szkodników Monitorowanie obecności szkodników na plantacji to bardzo istotny element integrowanej ochrony roślin. Ciągła obserwacja ułatwia ocenę aktualnej sytuacji na polu, a w razie konieczności pozwala na szybką reakcję. Dlatego konieczne jest systematyczne monitorowanie od momentu wschodów do dojrzewania, minimum raz w tygodniu, występowania szkodników z zastosowaniem właściwych metod. Podstawowym elementem prawidłowo wyznaczonego terminu zwalczania jest monitoring nalotów oraz liczebności szkodników. Monitoring prowadzi się przede wszystkim w oparciu o lustracje wzrokowe, czy w przypadku szkodników glebowych – przesiewanie gleby. Przydatne są również inne metody, takie jak czerpakowanie czy tablice lepowe. Podstawową metodą lustracji plantacji jest lustracja wzrokowa (obchód pieszo). W zależności od kształtu pola, powinna obejmować brzeg oraz dwie przekątne plantacji. W zależności od gatunku agrofaga, należy sprawdzić średnią liczbę szkodników na 1 m2 lub na 100 losowo wybranych roślinach. Obserwacje takie należy przeprowadzić w kilku miejscach plantacji. Pomocną metodą może być czerpakowanie. To łatwy i szybki sposób wstępnej oceny składu gatunkowego oraz liczebności owadów, znajdujących się na danej plantacji. Ten sposób monitoringu, przy prawidłowym zastosowaniu, pozwala w stosunkowo krótkim czasie uzyskać wstępne informacje nie tylko o szkodnikach, ale również o innych owadach, w tym pożytecznych znajdujących się na plantacji. Należy jednak pamiętać, iż metoda ta nie jest precyzyjna i w razie wykrytego zagrożenia powinno się przeprowadzić bardziej szczegółowe lustracje plantacji. Dla potrzeb wstępnej lustracji należy wykonać 25 uderzeń czerpakiem entomologicznym od brzegu plantacji wchodząc w jej głąb. Czerpakowanie należy zawsze przeprowadzić w miejscu najbardziej narażonym na naloty szkodników, na przykład od strony ubiegłorocznej lokalizacji danej uprawy. Obserwacje nad występowaniem szkodników glebowych polegają na przesianiu gleby z kilku miejsc z wykopanych dołków o wymiarach 25 × 25 cm oraz głębokości 30 cm. Istotą właściwej oceny zagrożenia ze strony szkodników jest znajomość podstaw morfologii i biologii danego gatunku szkodnika, np. terminów potencjalnego występowania na uprawie. Monitoring należy prowadzić zarówno w celu określenia momentu nalotu i liczebności owadów szkodliwych na plantację, jak również po zabiegu w celu sprawdzenia skuteczności zwalczania. W przypadku niezadowalającej skuteczności, wystąpienia odporności lub przedłużających się nalotów owadów szkodliwych takie postępowanie daje możliwość szybkiej reakcji i w miarę potrzeby powtórzenia zabiegu. Ze względu na wiele czynników determinujących występowanie szkodników monitoring należy prowadzić na każdej plantacji. Prowadzenie prawidłowych lustracji wymaga wiedzy na temat morfologii i biologii szkodników. Niezależnie od stosowanej metody monitoringu wyniki obserwacji powinny być zapisywane (Tratwal i wsp. 2017). Stały monitoring jest niezbędny przy ustalaniu optymalnego terminu zabiegu z uwagi na ciągłe działanie wielu czynników środowiskowych i tylko obserwacje bezpośrednie pozwalają ocenić rzeczywiste zagrożenie ze strony szkodników. Zagrożenie może być zmienne, w zależności od warunków klimatycznych, ukształtowania terenu, fazy rozwojowej rośliny, liczebności wrogów naturalnych czy nawet poziomu nawożenia. Uprawa roślin w systemie integrowanej produkcji wymaga od rolnika sporej wiedzy i doświadczenia, począwszy od identyfikacji szkodnika, przez elementy jego rozwoju i miejsc bytowania do sposobów ograniczania jego liczebności. Informacje o biologii szkodnika, dane z poprzednich lat dotyczące jego występowania w danym rejonie w powiązaniu z wiedzą o sposobach ograniczania strat mogą pomóc w podjęciu decyzji o zabiegu. Korzyści z wiedzy na temat nowoczesnych metod ochrony roślin mają wymiar nie tylko ekonomiczny. Brak konieczności stosowania chemicznego zwalczania szkodników to także zdrowsze środowisko. Jednym z narzędzi ułatwiających wdrożenie zasad integrowanej ochrony roślin są systemy wspomagające podejmowanie decyzji w ochronie roślin. Systemy te są pomocne w określaniu optymalnych terminów wykonywania zabiegów ochrony roślin (w korelacji z fazą wzrostu rośliny, biologią szkodnika i warunkami pogodowymi), a tym samym pozwalają uzyskać wysoką efektywność tych zabiegów przy ograniczeniu stosowania chemicznych środków ochrony roślin do niezbędnego minimum. Internetowa Platforma Sygnalizacji Agrofagów prowadzona przez Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy i instytucje partnerskie zawiera m.in. wyniki monitorowania w wybranych lokalizacjach poszczególnych stadiów rozwojowych agrofagów dla potrzeb prognozowania krótkoterminowego. Jeśli w danym przypadku zostanie przekroczony próg ekonomicznej szkodliwości, system wskazuje na konieczność wykonania zabiegu. Ponadto system zawiera część instruktażową, dzięki której można prawidłowo kontrolować plantacje i podejmować decyzje o optymalnym terminie zabiegu. Dla każdego gatunku agrofaga podano podstawowe informacje o jego morfologii, biologii oraz metodach prowadzenia obserwacji polowych, a także wartości progów ekonomicznej szkodliwości. Progi ekonomicznej szkodliwości stanowią fundamentalną podstawę racjonalnej ochrony. Zasady i terminy ich obserwacji oraz progi szkodliwości przedstawiono w tabeli 24. Tabela 24. Terminy obserwacji i progi ekonomicznej szkodliwości dla szkodników pszenżyta Szkodnik Termin obserwacji Próg szkodliwości Drutowce przed siewem 10–20 larw na 1 m2 jesień – wschody do przerwania 1–2 larwy lub 4 świeżo wegetacji uszkodzone rośliny na 1 m2 Łokaś garbatek 3–5 larw lub 8–10 świeżo wiosna – początek wegetacji uszkodzonych roślin na 1 m2 Mszyce kłoszenie lub zaraz po kłoszeniu 5 mszyc na 1 kłosie 3–5 chrząszczy na 1 m2 Nałanek kłosiec kwitnienie i formowanie ziarna lub 5 pędraków na 1 m2 Paciornica pszeniczanka kłoszenie 5–10 owadów na 1 kłosie Pryszczarek pszeniczny kłoszenie 8 larw na 1 kłosie Pryszczarek zbożowiec wyrzucanie liścia flagowego 15 jaj na 1 źdźble Rolnice przed siewem 6–8 gąsienic na 1 m2 Skrzypionki wyrzucanie liścia flagowego 1–1,5 larwy na źdźble 10 roślin uszkodzonych na Śmietki na wiosnę 30 badanych lub 80 larw na 1 m2 10 larw na źdźble, 5–10 strzelanie w źdźbło do pełni Wciornastki owadów dorosłych lub larw na kwitnienia 1 kłosie 2–3 osobniki dorosłe na wzrost i krzewienie na wiosnę 1 m2 Żółwinek zbożowy formowanie ziarna, dojrzałość 2 larwy na 1 m2 mleczna