Monitoring w IPR – słonecznik

7.2.2. Metody monitorowania sprawców chorób w uprawie słonecznika W integrowanej produkcji konieczna jest odpowiedzenia wiedza o biologii i szkodliwości patogenów. Przydatna jest znajomość źródeł infekcji pierwotnych, czyli miejsc, w których bytują patogeny i z których dokonują porażenia oraz dane o orientacyjnych warunkach, które sprzyjają w sposób istotny rozwojowi tych patogenów (tab. 10). Monitorowanie roślin słonecznika pod kątem występowania objawów chorób należy prowadzić systematyczne od wschodów do początku dojrzewania, minimum 1 x w tygodniu. Przeciętne straty plonu nasion słonecznika wynikające z porażenia przez sprawców chorób szacowane są na około 10–15%. Jednakże niektóre patogeny w warunkach sprzyjających do rozwoju mogą powodować znacznie większe straty, niekiedy dochodzące nawet do 70% plonu. W latach wilgotnych na znaczeniu zyskują szczególnie zgnilizna twardzikowa, mączniak rzekomy i szara pleśń, natomiast w okresach suszy duży problem stanowi czarny uwiąd słonecznika. Wszystkie części roślin są porażane przez sprawców chorób, jednakże głębokie porażenie łodyg oraz uszkodzenie kwiatostanów i koszyczków jest dla roślin najgroźniejsze w skutkach. Dotkliwość strat wywołanych przez patogeny zależy również od momentu infekcji, im wcześniej następuje, tym następstwa są groźniejsze. Redukcja plonu wiąże się między innymi z tym, że porażone liście mają ograniczone procesy asymilacji, natomiast zwiększa się ich intensywność transpiracji. Porażenie łodyg powoduje ograniczenie przewodzenia substancji pokarmowych i wody, co skutkuje więdnięciem i zamieraniem roślin. Porażeniu ulegają również kwiatostany i owocostany, co bezpośrednio powoduje niedorozwój koszyczków, z czym wiąże się redukcja plonu. Jakość plonu z chorych roślin jest niezadowalająca, bowiem nasiona są drobne, niedorozwinięte, uzyskuje się z nich mniej oleju, o gorszej jakości. Nasiona z porażonych koszyczków są często zanieczyszczone przez zarodniki grzybów, ich grzybnię lub sklerocja. Pogarsza to istotnie jakość technologiczną i konsumpcyjną oraz obniża zdolność kiełkowania. W pierwszej kolejności należy posiąść wiedzę, jakie choroby w danej fazie rozwoju słonecznika można zaobserwować, a następnie poznać objawy powodowane przez ich sprawców (tab. 9–11). Tabela 9. Znaczenie gospodarcze wybranych chorób słonecznika w Polsce Choroba Sprawca(y) Znaczenie Alternaria spp., Helminthosporium helianthi Alternarioza słonecznika + Czarna plamistość łodyg Leptosphaeria lindiquisti + słonecznika (st. kon. Phoma macdonaldii) Czarny uwiąd słonecznika Macrophomina phaseolina, + syn. Sclerotium bataticola Mączniak prawdziwy Erysiphe cichoracearum + Mączniak rzekomy Plasmopara halstedii, syn. P. helianthi ++ Plamistość łodyg słonecznika Diaporthe helianthi (st. kon. Phomopsis ++ helianthi), Phomopsis spp. Rdza słonecznika Puccinia helianthi + Septorioza słonecznika Septoria helianthi + Szara pleśń słonecznika Botryotinia fuckeliana +++ (st. kon. Botrytis cinerea) Zgnilizna twardzikowa Sclerotinia sclerotiorum +++ słonecznika Zgorzel siewek Fusarium spp., Phytium spp. ++ Alternaria spp. i in. + choroba o znaczeniu lokalnym; ++ choroba ważna; +++ choroba bardzo ważna Tabela 10. Najważniejsze źródła infekcji chorób oraz sprzyjające warunki do rozwoju ich sprawców Sprzyjające warunki dla rozwoju Choroba Źródła infekcji wilgotność gleby i temperatura powietrza Alternarioza nasiona, resztki 25–28°C wysoka słonecznika pożniwne, chwasty Czarna plamistość resztki pożniwne, 10–20°C wysoka łodyg słonecznikasporadycznie nasiona mikrosklerocja w Czarny uwiąd glebie, nasiona, resztki 30°C niska słonecznika pożniwne nasiona, gleba Mączniak z resztkami 17–25°C wysoka prawdziwy pożniwnymi nasiona, resztki Mączniak rzekomy 10–20°C wysoka pożniwne 5–30°C, Plamistość łodyg nasiona, resztki optymalnie słonecznika wysoka pożniwne 18–20°C 25–30°C, resztki pożniwne, optymalnie Rdza słonecznika samosiewy; 86–92% 18–22°C Septorioza resztki pożniwne 10–18°C wysoka słonecznika Szara pleśń nasiona, sklerocja, 10–18°C wysoka słonecznika resztki pożniwne sklerocja w glebie, Zgnilizna sklerocja 15–25°C, twardzikowa zanieczyszczające optymalnie 19–20°C wysoka słonecznika materiał siewny nasiona, resztki Zgorzel siewek 8–18°C wysoka pożniwne Tabela 11. Cechy diagnostyczne najważniejszych chorób słonecznika Choroba Cechy diagnostyczne na siewkach i w późniejszym okresie na łodygach ciemnobrunatne, nieregularne lub owalne plamy o ciemniejszej granicy; na liścieniach i liściach (początkowo dolnych), Alternarioza ogonkach liściowych, kwiatach ciemnobrunatne, nieregularne lub owalne plamy słonecznika o wielkości do 1,5 cm o ciemniejszej granicy, otoczone chlorotyczną obwódką, w centrum szare, niekiedy koncentrycznie strefowane; plamy stopniowo łączą się, powodując zamieranie liści na łodygach liczne, czarnobrązowe, owalne plamy o wyraźnym brzegu, które Czarna z czasem jaśnieją, a na ich powierzchni często występują czarne punkty (piknidia plamistość grzyba); zwiększa się podatność na wyleganie; plamy w kątach liści powodują łodyg obumarcie ogonków liściowych i więdnięcie liści; na liściach i koszyczkach słonecznika nieregularne, ciemne plamy szare do czarnych przebarwienia łodyg; tkanki zewnętrzne są poszarpane; Czarny uwiąd charakterystycznym objawem są drobne, czarne struktury – mikrosklerocja na słonecznika tkankach łodyg; liście i owocostany więdną białe, płaskie, owalne skupiska struktur grzyba na łodygach, owocostanach i na górnej Mączniak stronie liści (początkowo dolnych); plamy stopniowo szarzeją i pojawiają się na nich prawdziwy czarne owocniki (kleistotecja); porażone liście żółkną i obumierają na liścieniach i liściach jasnozielone (mozaikowate), stopniowo rozszerzające się od Mączniak podstawy ku wierzchołkowi plamy; z reguły na dolnej stronie liścia występuje rzekomy szarobiały, zwarty nalot struktur patogena; liście chorych roślin są drobne i skupione, ponieważ łodyga rośnie wolniej na łodygach jasnobrązowe, owalne, rozległe (do 20 cm długości) plamy rozpoczynające się u nasady ogonka liściowego; z czasem plamy jaśnieją i otoczone Plamistość są ciemnobrązową obwódką o różnej szerokości; na plamach widoczne są ciemne łodyg punkty (piknidia); na liściach nekrotyczne plamy otoczone chlorotyczną obwódką, słonecznika często rozpoczynają się one od ogonków liściowych lub od krawędzi liści; nerwy liścia i ogonki liściowe początkowo są czarne lub brązowe, a następnie przyjmują barwę szarą na spodniej stronie (rzadziej na górnej) liścieni i liści oraz na okrywie koszyczków kwiatowych widoczne są brunatne, wypukłe, pylące uredinia; przy dużej ilości Rdza urediniów liście zasychają, a kwiaty są małe i niedorozwinięte; na starszych, słonecznika żółknących liściach pojawiają się po obu stronach najpierw brunatne, a później czarne, twarde poduszeczki – telia ciemnobrunatne nieregularne plamy otoczone szeroką, chlorotyczną obwódką na liścieniach i liściach; plamy skupione są często na wierzchołku liścia i łączą się Septorioza razem; pod wpływem deszczu porażone części tkanek rozrywają się; na powierzchni słonecznika plam mogą znajdować się ciemne punkty – piknidia grzyba brunatne plamy na liścieniach i łodyżkach siewek; porażone siewki zamierają; brunatne, podłużne plamy, często pokryte puszystym, szarym nalotem trzonków i zarodników konidialnych na łodygach, kwiatostanach, owocostanach; porażone Szara pleśń tkanki ulegają nekrozie, co może powodować łamanie, więdnięcie i zamieranie słonecznika rośliny; na spodniej stronie koszyczków kwiatowych widoczne są gnilne plamy z szarym środkiem i czerwonobrunatną, nieregularną obwódką, pokryte nalotem struktur grzyba; grzybnia może przerastać do nasion, które łatwo wypadają zgorzel części podliścieniowej siewek powadzi do ich zamierania; zgnilizna dolnej części łodyg i korzeni, tzw. zgnilizna przykorzeniowa objawia się tym, że porażone miejsca brunatnieją i pokrywają się watowatym nalotem grzybni, łodyga zasycha; na wyższych partiach łodyg występują brunatne lub czarne, wyraźnie odgraniczone Zgnilizna plamy; wnętrze łodygi wypełnione jest watowatą grzybnią, w której tworzą się twardzikowa czarne, nieregularnego kształtu sklerocja; grzybnia i sklerocja mogą występować słonecznika również na powierzchni łodyg; łodygi ulegają rozerwaniu na wiele długich pasemek i łamią się; liście zasychają i więdną; mięsiste części kwiatostanu pokrywają się białą grzybnią i rozpadają się; zniszczeniu i wypadaniu ulegają niełupki; wewnątrz nich tworzą się sklerocja brunatne plamy na korzeniach, szyjkach korzeniowych i łodyżkach, z czasem Zgorzel obejmujące cały ich obwód, powstają charakterystyczne przewężenia; silne porażenie siewek może powodować więdnięcie i zamieranie roślin

7.3.2. Metody monitorowania szkodników w uprawie słonecznika Wiele czynników, głównie klimatycznych i związanych z technologią uprawy może powodować dynamiczne zmiany w występowaniu i szkodliwości poszczególnych gatunków. Wzrost temperatur będzie sprzyjał gatunkom ciepłolubnym bądź wpływał na rozwój zwiększając liczbę pokoleń niektórych szkodników, tym samym podnosząc szkodliwość tych, które do tej pory nie miały znaczenia gospodarczego. Z tego samego powodu mogą pojawiać się zupełnie nowe gatunki szkodników. Dlatego istotą właściwej oceny zagrożenia jest znajomość morfologii i podstawowych elementów biologii danego gatunku, np. terminów potencjalnego występowania na uprawie. W integrowanej ochronie i produkcji roślin niezmiernie ważne jest monitorowanie pojawu gatunków szkodliwych (w tym ich poszczególnych stadiów rozwojowych) dla potrzeb ustalenia potrzeby i terminu ich zwalczania. Wyniki obserwacji muszą być zapisywane celem udokumentowania zasadności późniejszego stosowania chemicznej ochrony roślin. Obserwacja roślin na obecność szkodników jest kluczowa do wykrycia zagrożenia i odpowiedniego zareagowania na nie. Prowadzony monitoring powinien obejmować okres od momentu wybrania pola pod siew (analizy gleby na obecność szkodników), aż do momentu zbioru plonu. Monitoring występowania i liczebności gatunków szkodliwych powinien być prowadzony minimum co tydzień, a w przypadku gatunków bardzo ważnych gospodarczo w okresie ustalania terminu ich zwalczania niekiedy 2–3 razy w tygodniu. Monitoring prowadzi się przede wszystkim w oparciu o lustracje wzrokowe, czy w przypadku szkodników glebowych – przesiewanie gleby. Przydatne są również inne metody, takie jak czerpakowanie czy tablice lepowe. Podstawową metodą lustracji plantacji jest lustracja wzrokowa (obchód pieszo). W zależności od kształtu pola, powinna obejmować brzeg oraz dwie przekątne plantacji. W zależności od gatunku agrofaga, należy sprawdzić średnią liczbę szkodników na 1 m2 lub na 100 losowo wybranych roślinach. Obserwacje takie należy przeprowadzić w kilku miejscach plantacji. Pomocną metodą może być czerpakowanie. To łatwy i szybki sposób wstępnej oceny składu gatunkowego oraz liczebności owadów, znajdujących się na danej plantacji. Ten sposób monitoringu, przy prawidłowym zastosowaniu, pozwala w stosunkowo krótkim czasie uzyskać wstępne informacje nie tylko o szkodnikach, ale również o innych owadach, w tym pożytecznych znajdujących się na plantacji. Należy jednak pamiętać, iż metoda ta nie jest precyzyjna i w razie wykrytego zagrożenia powinno się przeprowadzić bardziej szczegółowe lustracje plantacji. Dla potrzeb wstępnej lustracji należy wykonać 25 uderzeń czerpakiem entomologicznym od brzegu plantacji wchodząc w jej głąb. Czerpakowanie należy zawsze przeprowadzić w miejscu najbardziej narażonym na naloty szkodników, na przykład od strony ubiegłorocznej lokalizacji danej uprawy. Obserwacje nad występowaniem szkodników glebowych polegają na przesianiu gleby z kilku miejsc z wykopanych dołków o wymiarach 25 × 25 cm oraz głębokości 30 cm. Monitoring należy prowadzić zarówno w celu określenia momentu nalotu i liczebności owadów szkodliwych na plantację, jak również po zabiegu w celu sprawdzenia skuteczności zwalczania. W przypadku niezadowalającej skuteczności, wystąpienia odporności lub przedłużających się nalotów owadów szkodliwych takie postępowanie daje możliwość szybkiej reakcji i w miarę potrzeby powtórzenia zabiegu. Ze względu na wiele czynników determinujących występowanie szkodników monitoring należy prowadzić na każdej plantacji. Prowadzenie prawidłowych lustracji wymaga wiedzy na temat morfologii i biologii szkodników.