Materiał siewny i odmiany w IPR – słonecznik

4. DOBÓR ODMIAN SŁONECZNIKA W INTEGROWANEJ PRODUKCJI W obrębie słonecznika zwyczajnego (Helianthus annuus L.), w zależności od sposobu użytkowania, spotykane są różne formy uprawne m.in. oleiste, jadalne, pastewne i ozdobne. Podstawowe znaczenie gospodarcze ma słonecznik oleisty, z którego nasion otrzymuje się bardzo wartościowy olej. Rośliny odmian słonecznika oleistego mają przeważnie wysokość 1,3-1,8 m, a kwiatostany (koszyczki) o średnicy 15-25 cm. Niełupki są stosunkowo drobne, całkowicie wypełnione, o zdrewniałej i gładkiej okrywie owocowej (łusce). Zawierają one w suchej masie ok. 42-47% tłuszczu i 15-18% białka. Olej z odmian tradycyjnych zawiera ok. 20% kwasu oleinowego i ponad 60% kwasu linolowego, a jego wartość biologiczna jest duża. Poekstrakcyjna śruta słonecznikowa zawiera ok. 30% białka i stanowi bardzo wartościowy komponent paszy dla zwierząt, zwłaszcza przeżuwaczy. Okres wegetacji odmian oleistych słonecznika jest bardzo wczesny, wczesny i średni (95-140 dni). Innym sposobem użytkowania jest uprawa słonecznika przeznaczonego na cele jadalne, tzw. gryzowe. Rośliny tej formy użytkowej mają wysokość 2-3 m i grubą łodygę oraz duży koszyczek o średnicy 20-45 cm. Niełupki są duże, z grubą, kanciastą i żeberkowaną okrywą owocową. Nasienie tylko częściowo wypełnia wnętrze niełupki, a to ułatwia jego wyłuskiwanie. Spożywane na surowo są cennym źródłem nienasyconych kwasów tłuszczowych, białka, witamin (głównie E oraz A, D i B) oraz mikro i makro elementów (m.in.: cynku, wapnia, żelaza, potasu). Okres wegetacji odmian jadalnych jest średni do długiego (145-175 dni). Uprawa odmian słonecznika na cele jadalne odbywa się przeważnie na małych plantacjach. Zbioru dokonuje się po uzyskaniu dojrzałości technicznej, bez desykacji. Często zebrane koszyczki dosusza się i dopiero omłaca. Formy pastewne słonecznika uprawiane są w plonie głównym, w plonach wtórych i międzyplonach. Wysiewane są w siewie czystym lub częściej w mieszankach z roślinami strączkowymi i/lub zbożowymi, a także innymi np. facelią błękitną, z przeznaczeniem na zielonkę. Dostarczają paszy objętościowej, w postaci świeżej masy lub kiszonki. Rośliny cechują się obfitym ulistnieniem i wytwarzają dużą masę. Odmiany pastewne mają przeważnie długi okres wegetacji i w naszych warunkach nie dojrzewają. Wśród odmian hodowlanych słonecznika wyróżnia się odmiany populacyjne i odmiany mieszańcowe (heterozyjne). Aktualnie w hodowli tego gatunku dominuje tworzenie odmian mieszańcowych liniowych. Odmiany mieszańcowe lepiej plonują, bardziej równomiernie dojrzewają, a także cechują się innymi korzystnymi właściwościami, np. wiele z nich wyróżnia się poprawioną odpornością na różne patogeny porażające rośliny słonecznika. Obecnie w Krajowym Rejestrze (KR) nie ma wpisanych odmian słonecznika. W uprawie znajdują się odmiany pochodzące ze Wspólnotowego Katalogu Odmian Roślin Rolniczych (CCA), tj. wyhodowane i zarejestrowane w innych krajach UE. Aktualnie w katalogu CCA wpisanych jest ponad 1500 odmian tego gatunku. Większość z nich zarejestrowana jest we Włoszech, Francji, Hiszpanii, Bułgarii, Rumunii i na Węgrzech. W ostatnich latach w obrocie nasiennym w naszym kraju znajdowało się kilkadziesiąt różnych odmian słonecznika pochodzących z katalogu CCA. Wiele zagranicznych firm hodowlanych i hodowlano-nasiennych funkcjonujących w Polsce ma w swojej ofercie materiał siewny odmian słonecznika. Warto kontaktować się z przedstawicielami i doradcami tych firm w celu uzyskania szczegółowych informacji dotyczących wybranych odmian. Odmiany pochodzące z różnych firm hodowlanych znajdujące się w obrocie nasiennym różnią się między sobą wielkością plonowania, długością okresu wegetacji, tj. wczesnością dojrzewania, wysokością roślin, podatnością na wyleganie oraz odpornością na porażenie przez ważnych gospodarczo sprawców chorób, takich jak: zgnilizna twardzikowa, szara pleśń, różne rasy mączniaka rzekomego oraz czarna plamistość łodyg słonecznika i rdza słonecznika. Różnice odmianowe zauważalne są także w przypadku wysokości roślin, wielkości kwiatostanów (koszyczków), kąta ich nachylenia w okresie dojrzewania oraz grubości i wypukłości dna kwiatowego. W ofercie firm hodowlano-nasiennych są również odmiany o zmienionym składzie kwasów tłuszczowych. Dostępne są odmiany o zwiększonej zawartości kwasu oleinowego (high oleic). Nasiona odmian wysokooleinowych zawierają ponad 80% kwasu oleinowego. Olej o zwiększonej zawartości kwasu oleinowego wykazuje większą stabilność, jest bardziej przydatny do celów spożywczych, a także do produkcji biodiesla. Natomiast olej uzyskiwany z nasion o podwyższonej zawartości kwasu linolowego (omega-6), należącego do grupy wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, ma szereg właściwości prozdrowotnych (tab. 1). Tabela 1. Porównanie przeciętnej zawartości i składu głównych kwasów tłuszczowych w niektórych olejach jadalnych (dane IHAR-PIB O/ Poznań) Zawartość kwasów tłuszczowych (%) Zawartość nienasycone Olej tłuszczu nasycone linolowy linolenowy (% s.m.) oleinowy (omega-6) (omega-3) Słonecznikowy 43-50 14 18 68 śl. Słonecznikowy 9 82 9 śl. wysokooleinowy Rzepakowy 41-45 7 62 20 10 Rzepakowy 7 77 7 7 wysokooleinowy Lniany 45-50 10 23 16 51 Lniany niskooleinowy 10 19 69 2 Hodowla różnorodnych odmian słonecznika cechuje się dużą intensywnością. Postęp hodowlany jest osiągany poprzez zamierzone zmiany genetyczne mające na celu poprawę różnych właściwości rolniczo-użytkowych i odpornościowych (tab. 2). Tabela 2. Kryteria hodowli odmian oleistych słonecznika Użytkowe (agronomiczne) Odpornościowe  zwiększenie potencjału  odporność i tolerancja na choroby m.in. plonowania odporność na Orobanche cumana  stabilność plonowania w latach i  tolerancja na substancje czynne herbicydów różnych warunkach uprawy  reakcja na warunki stresowe (susza, niska temperatura wiosną, etc.)  efektywne wykorzystanie nawożenia  dobry wigor początkowego wzrostu  rozbudowany system korzeniowy  wczesność dojrzewania Techniczne Jakościowe  wysokość roślin  duża zawartość tłuszczu (oleju) w nasionach  podatność na wyleganie  zwiększona zawartość kwasu oleinowego w oleju  pochylenie kwiatostanu (high oleic)  równomierność dojrzewania  podwyższona zawartość kwasu linolowego w oleju  grubość dna kwiatowego (koszyczka)  szybkość dosychania kwiatostanu Szczególne znaczenie ma hodowla odpornościowa słonecznika. W wyniku różnych prac hodowlanych uzyskano odmiany o zwiększonej odporności roślin na choroby pochodzenia grzybowego, np. z rodzaju Sclerotinia, Peronospora oraz na „zarazę” – Orobanche (Orobanche cumana Wallr.), rośliny pasożytniczej powodującej bardzo duże straty w krajach o dużej powierzchni uprawy słonecznika. Hodowla odmian odpornych czy tolerancyjnych na czynniki chorobotwórcze ma szczególne znaczenie ze względu na ograniczone możliwości stosowania ochrony chemicznej upraw słonecznika. Odmiany odporne na sprawców różnych chorób są najbardziej preferowane do integrowanej produkcji tej rośliny. Do uprawy przemysłowej z przeznaczeniem na olej, w naszych warunkach klimatycznych, najbardziej nadają się odmiany bardzo wczesne i wczesne, o 110-135 dniach wegetacji. Takie odmiany zakwitają w lipcu, a dojrzałość techniczną osiągają przeważnie w końcu sierpnia lub na początku września. Odmiany o krótszym okresie wegetacji wytwarzają niższy plon od odmian o dłuższym okresie wegetacji, jednakże te późniejsze niekiedy nie dojrzewają u nas w dostatecznym stopniu i dlatego trudno jest je zebrać. Uprawiane odmiany powinny mieć niskie rośliny (130-170 cm) ze względu na konieczność przeprowadzenia zabiegów, m.in. ochrony, późnego nawożenia, które przy niższych roślinach są zdecydowanie łatwiejsze do wykonania. Wyższe rośliny często też pochylają się lub wylegają korzeniowo albo łamią pod naporem wiatru. Również zbiór można przeprowadzić łatwiej i sprawniej, gdy rośliny są niższe. Koszyczki odmian przeznaczonych do pozyskiwania nasion na olej z reguły pochylają się w dół podczas dojrzewania, a ich dna kwiatostanowe są stosunkowo cienkie i dość szybko wysychające. Zaobserwowano, że rośliny o wypukłym dnie kwiatowym nie gromadzą na swojej powierzchni wody opadowej, a to skutecznie utrudnia rozwój infekcji szarej pleśni na koszyczkach. Uprawiane u nas odmiany dają plon niełupek wielkości 2,5-3,5 t z ha. Nasiona zawierają ok. 45-48% tłuszczu w suchej masie (tab. 3). Tabela 3. Zróżnicowanie plonowania oraz niektórych cech użytkowych odmian słonecznika (doświadczenia COBORU, 2022) Długość Wilgotność Masa okresu od Dojrzałość nasion Wysokość Plon nasion 1000 wschodów do pełna do Wyszczególnienie podczas roślin [dt z ha] nasion dojrzałości zbioru omłotu [cm] [g] pełnej [data] [%] [liczba dni] Średnia 38,7 10,9 57,1 130 15.09 165 Zakres 31,8–45,8 9,2 – 13,0 43,8-65,2 124 – 136 9.09-21.09 154 – 185 Różnica 14,0 3,8 21,4 12 12 31 Materiałem siewnym słonecznika są całe niełupki. Wysiew kwalifikowanych nasion odmian jest jednym z czynników warunkujących uzyskanie wysokich plonów o odpowiedniej jakości. Taki materiał jest produkowany według określonych zasad i w odpowiednich warunkach. W trakcie wegetacji podlega ocenie kwalifikacyjnej, a to pozwala stwierdzić prawidłowość prowadzenia plantacji nasiennej zgodnie z wymogami. Nasiona kwalifikowane po zbiorze są oceniane laboratoryjnie, oznaczana jest m.in. czystość, zdolność kiełkowania i masa 1000 nasion, a także ich zdrowotność. Nasiona, które nie spełniają określonych norm nie są dopuszczane do obrotu. Firmy oferujące materiał siewny odmian słonecznika sprzedają nasiona w postaci tzw. jednostek siewnych. Taka jednostka powinna zawierać określoną liczbę nasion kiełkujących na przyjętej stałej powierzchni. W uprawie na nasiona przyjmuje się powierzchnię 2 ha, dla której przewiduje się wysiew 150 tys. nasion odmian, tj. 75 tys. nasion na 1 hektarze. Przy takiej ilości wysiewu, w zależności od warunków glebowo-wilgotnościowych, uzyskuje się obsadę roślin wynoszącą od 55 do 65 tys. roślin na hektarze. Na opakowaniu zamieszczane są niezbędne informacje (roślina uprawna, nazwa odmiany, parametry wartości siewnej nasion, liczba nasion, wielkość powierzchni do zasiewu itp.). Oferowany do uprawy materiał siewny powinien gwarantować tożsamość odmianową, a także odpowiednią jakość siewną. Nasiona kwalifikowane powinny spełniać następujące wymagania: zdolność kiełkowania – min. 85%, czystość – min. 98%. Stosowanie kwalifikowanego materiału siewnego umożliwia wysiew optymalnej liczby nasion kiełkujących na jednostce powierzchni pola, a to przy prawidłowych i równomiernych wschodach zapewnia odpowiednią obsadę roślin. Zastosowanie właściwej odmiany dobranej w zależności od kierunku produkcji i o zwiększonej odporności na porażenie przez sprawców chorób jest obowiązkowe w integrowanej produkcji słonecznika.