Monitoring w IPR – owies

7. INTEGROWANA OCHRONA PRZED AGROFAGAMI Integrowaną produkcję (IP) owsa należy prowadzić z zastosowaniem integrowanej ochrony roślin oraz z wykorzystaniem postępu technicznego i biologicznego w uprawie i nawożeniu, ze szczególnym uwzględnieniem zdrowia ludzi i zwierząt oraz ochrony środowiska naturalnego. Integrowana ochrona roślin obejmuje wszystkie dostępne działania i metody ochrony przed agrofagami (chwasty, patogeny, szkodniki), przy czym preferowane jest stosowanie działań i metod niechemicznych ograniczających szkodliwość agrofagów, w szczególności:  stosowanie płodozmianu, odpowiedniego terminu siewu i obsady roślin;  stosowanie odpowiedniej agrotechniki, w tym stosowanie mechanicznej ochrony roślin;  podjęcie odpowiednich działań i metod ochrony roślin przed agrofagami powinno być poprzedzone monitorowaniem ich występowania i uwzględniać aktualną wiedzę w zakresie ochrony roślin przed agrofagami;  stosowanie materiału siewnego co najmniej kategorii kwalifikowany, który został wytworzony i oceniony zgodnie z przepisami nasiennymi;  stosowanie odmian odpornych i tolerancyjnych (o ile jest to możliwe);  stosowanie nawożenia i wapnowania, gdy jest to wskazane;  stosowanie środków higieny (czyszczenie, dezynfekcja) zapobiegające występowaniu i rozprzestrzenianiu się agrofagów;  ochrona organizmów pożytecznych oraz stwarzanie warunków sprzyjających ich występowaniu, w szczególności dotyczy to owadów zapylających i naturalnych wrogów organizmów szkodliwych. W ramach integrowanej ochrony roślin, przeprowadzając zabieg chemicznej ochrony roślin, należy uwzględnić:  właściwy dobór środków ochrony roślin w taki sposób, aby minimalizować negatywny wpływ zabiegów ochrony roślin na organizmy niebędące celem zabiegu, w szczególności dotyczy to owadów zapylających i naturalnych wrogów organizmów szkodliwych;  ograniczanie liczby zabiegów i ilości stosowanych środków ochrony roślin do niezbędnego minimum;  przeciwdziałanie powstawaniu odporności organizmów szkodliwych na środki ochrony roślin przez właściwy dobór i przemienne ich stosowanie. Środki ochrony roślin dozwolone do stosowania w krajach Unii Europejskiej podlegają okresowo przeglądowi, zgodnie z najnowszymi badaniami i zasadami określonymi przez Unię Europejską. Rygorystyczne wymagania w zakresie ich jakości, toksykologii oraz wpływu na rośliny uprawne i środowisko naturalne są monitorowane, aby nie stanowiły zagrożenia dla użytkownika, konsumenta i środowiska naturalnego. Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z podanymi w etykiecie zaleceniami oraz w taki sposób, aby nie dopuścić do zagrożenia zdrowia człowieka, zwierząt lub środowiska naturalnego. Wykaz dopuszczonych środków ochrony roślin jest publikowany w rejestrze środków ochrony roślin. Informacje o zakresie stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach zamieszczane są w etykietach. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest aktualny program ochrony owsa oraz wyszukiwarka środków ochrony roślin. Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem: https://www.gov.pl/web/rolnictwo/ochrona-roslin. Wykaz dopuszczonych do IP środków ochrony roślin jest dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem: https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow- ochrony-roslin-dla-integrowanej-produkcji.html. Do ochrony przed agrofagami (chwasty, patogeny, szkodniki) mogą być używane tylko środki zarejestrowane i dopuszczone do obrotu i stosowania, które w etykietach dołączonych do opakowania mają wyraźnie zaznaczone, że są zalecane do stosowania w uprawie owsa. Należy pamiętać, że środki ochrony ujęte w programie ochrony, nie stanowią zagrożenia, gdy są właściwie stosowane, zgodnie z zatwierdzoną etykietą środka ochrony roślin. Przestrzeganie zaleceń stosowania, m.in., takich jak: odpowiedni dobór środka, wysokość dawki, termin stosowania, odpowiednie fazy rozwoju rośliny uprawnej i agrofagów, odpowiednie warunki termiczno-wilgotnościowe oraz techniczne uwarunkowania dotyczące wykonania zabiegu, mają decydujący wpływ na bezpieczeństwo zabiegów środkami ochrony roślin. 7.1. Regulacja zachwaszczenia Uprawie owsa zagraża wiele gatunków chwastów, zarówno jedno-, jak i dwuliściennych (tab. 5). Chwasty konkurują z owsem o wodę, składniki pokarmowe, światło oraz przestrzeń do wzrostu i rozwoju. Szkodliwość chwastów nie ogranicza się tylko do konkurencyjności, ich negatywny wpływ na owies jest zdecydowanie większy. Wiele ich gatunków jest mostem biologicznym sprzyjającym występowaniu chorób i szkodników. Agrofagii bytujące na chwastach zagrażają nie tylko uprawie owsa, ale także uprawom sąsiednim. Ponadto chwasty występujące w owsie istotnie utrudniają zbiór, a ich części nadziemne i nasiona zanieczyszczają plon. Ta niekorzystna sytuacja sprawia, że ziarno po zbiorze należy niezwłocznie oczyścić, co zwiększa koszty produkcji, a tym samym negatywnie wpływa na całokształt produkcji roślinnej w gospodarstwie. 7.1.1. Najważniejsze gatunki chwastów W uprawie owsa, w zależności od lokalizacji pola występuje większość pospolitych chwastów dwuliściennych, oprócz typowo ciepłolubnych. Spośród jednoliściennych jest narażony na współzawodniczenie głównie z perzem właściwym, chwastami prosowatymi (chwastnica jednostronna, włośnica sina i zielona, rzadziej paluszniki) oraz najtrudniejszym do wyeliminowania owsem głuchym (tab. 5). Jak rozróżnić owies zwyczajny od głuchego? Literatura najczęściej ogranicza się do morfologii rodzaju owies: koleoptyl jest brudno biały, długości 15–25 mm. Do charakterystycznych cech należy pierwszy liść, który jest długi (7–9 cm) i wąski (0,4–0,5 cm,) o pionowym pokroju, jego brzegi u dołu są delikatnie owłosione. Drugi i kolejne są większe coraz mniej owłosione. Widoczne są na nich liczne nerwy, ale tylko trzy wyraźnie. Języczek liściowy jest błoniasty, silnie wydłużony. Brak uszek, liście skręcają się w lewo. Pochwy liściowe owsa zwyczajnego są gładkie, natomiast pochwy liściowe dolnych liści owsa głuchego są owłosione. To jedna z cech pozwalająca rozróżnić oba gatunki w młodszych fazach rozwojowych. Dojrzewające osobniki owsa głuchego posiadają trzy kłoski kwiatowe i różnią się od owsa zwyczajnego posiadającego dwa kłoski kwiatowe. Ponadto dorosłe rośliny owsa głuchego charakteryzują się bardzo rozpierzchłymi wiechami (zdecydowanie bardziej niż owies zwyczajny). Wysokość obu gatunków podawana jest w różnych granicach, często „nachodzących” na siebie. Wysokość źdźbeł owsa głuchego przeważnie waha się od 60 do 130 cm, źdźbeł owsa zwyczajnego oscyluje w granicach około 1 m. W przypadku wystąpienia obu gatunków na jednym stanowisku (takie same warunki) owies głuchy jest zawsze wyższy od owsa zwyczajnego. Owies jako rodzaj charakteryzuje się bardzo dużą zmiennością, także wewnątrzgatunkową. Znanych jest wiele ekotypów i genotypów oraz kilkanaście odmian botanicznych: owies krótki, owies nagi, owies szorstki, owies płonny, owies jednostronny oraz uprawiany owies zwyczajny. Ponadto istnieje wiele form zdziczałych. Wspomniana zmienność oraz tendencje do krzyżowania się zwłaszcza owsa głuchego i zwyczajnego może spowodować utrudnienie rozpoznania niektórych cech. Tabela 5. Charakterystyka najgroźniejszych chwastów jedno- i dwuliściennych występujących w uprawie owsa Chwasty Charakterystyka gatunek jary, preferujący gleby wilgotne, próchniczne, zasobne w składniki Bodziszek drobny pokarmowe, szczególnie wapno i azot; chwast groźny podczas masowego (Geranium pusillum) występowania; w ciągu sezonu wegetacyjnego w sprzyjających warunkach może wydać kilka pokoleń gatunek jednoroczny, występuje na wszystkich typach gleby, preferuje Chaber bławatek jednak lekkie, piaszczyste i piaszczysto-gliniaste; w sprzyjających (Centaurea cyanus) warunkach dorasta do 1 m wysokości gatunek wieloletni, pospolity, preferuje gleby ciężkie, gliniaste o płytkim Czyściec błotny poziomie wód gruntowych; osiąga wysokość 20–60 cm; głównym źródłem (Stachys palustris) rozprzestrzeniania jest rozdrobnienie podczas mechanicznych prac polowych Farbownik polny gatunek jary rozrastający się gniazdowo, silnie konkurencyjny w stosunku (Anchusa arvensis) do rośliny uprawnej; preferuje gleby lekkie o odczynie kwaśnym Fiołek polny gatunek jednoroczny, pospolicie występujący; groźny ze względu na (Viola arvensis) liczebność występowania podczas wschodów rośliny uprawnej gatunek jednoroczny, preferuje gleby żyzne zasobne szczególnie w wapno; Gorczyca polna szkodliwość tego gatunku nie ogranicza się tylko do konkurencyjności, lecz (Sinapis arvensis) jest także rośliną żywicielską dla wielu chorób i szkodników, np. dla sprawców wywołujących kiłę kapusty Gwiazdnica gatunek jary, pospolity, preferuje gleby próchnicze, wilgotne, zasobne w pospolita składniki pokarmowe, szczególnie w azot; tworzy silne zadarnienie, istotnie (Stellaria media) zakłócające wschody i rozwój rośliny uprawnej Komosa biała gatunek jednoroczny, pospolity, preferuje gleby pulchne, zasobne w (Chenopodium składniki pokarmowe, szczególnie w azot i potas; silnie konkurencyjny w album) stosunku do owsa gatunek jednoroczny, jary względnie zimujący, powszechnie występuje na Kurzyślad polny terenie całego niżu i w niższych partiach górskich; preferuje gleby żyzne, (Anagallis arvensis) próchniczne oraz rędziny Maruna nadmorska (Matricaria gatunek jednoroczny, występuje na różnych typach gleb, preferuje jednak maritima subsp. gleby próchnicze i wilgotne; w uprawie owsa może wyrastać ponad łan inodora) gatunek wieloletni, występuje na różnych typach gleby, preferuje gleby Ostrożeń polny o uregulowanych stosunkach wodno-powietrznych, zasobnych w składniki (Cirsium arvense) pokarmowe; trudny do zwalczania, często występuje w tzw. ogniskach gatunek wieloletni, powszechnie występujący, spotykany na wszystkich Powój polny typach gleb; roślina światłolubna, wytrzymała na suszę; szkodliwość nie (Convolvulus ogranicza się tylko do współzawodnictwa, ale także polega na zacienianiu i arvensis) zaduszaniu roślin uprawnych oraz znacznie utrudnia zbiór Poziewnik szorstki gatunek jednoroczny, preferuje gleby gliniaste i lżejsze próchnicze (Galeopsis tetrahit) o wysokim poziomie wód gruntowych gatunek jednoroczny, jary także zimujący, pospolicie występujący, Przetacznik perski preferuje gleby gliniaste, lekko wilgotne zasobne w składniki pokarmowe (Veronika persica) szczególnie w azot gatunek jednoroczny, preferuje gleby wilgotne, żyzne, zasobne w składniki Przytulia czepna pokarmowe szczególnie w azot, przy dużym nasileniu występowania (Galium aparine) powoduje wyleganie zbóż Pszonak drobnokwiatowy gatunek jednoroczny jary, także zimujący, preferuje gleby wilgotne (Erysimum zarówno gliniaste, jak i piaszczyste cheiranthoides) Rdestówka gatunek jednoroczny, jary, występuje na różnych typach gleb, preferuje powojowata gleby piaszczyste, lekkie i średnio ciężkie; dobrze radzi sobie, gdy jest susza, (Fallopia szkodliwość nie ogranicza się tylko do współzawodnictwa, ale także polega convolvulus) na zacienianiu i zaduszaniu roślin uprawnych oraz znacznie utrudnia zbiór gatunek jednoroczny, preferuje gleby piaszczyste, gliniaste oraz lekko Rzodkiew świrzepa kwaśne; szkodliwość tego chwastu wynika głównie z współzawodnictwa; (Raphanus jest także żywicielem wielu chorób i szkodników, w tym kiły kapusty, co raphanistrum) sprawia, że stanowi zagrożenie dla upraw następczych Tasznik pospolity gatunek jednoroczny, występuje na różnych rodzajach gleb; preferuje gleby (Capsella bursa- żyzne, próchniczne, pulchne i przewiewne; jest żywicielem wielu chorób pastoris) i szkodników, w tym kiły kapusty gatunek jednoroczny, pospolicie występujący, preferuje gleby gliniaste, Tobołki polne średnie i ciężkie, zasobne w składniki pokarmowe i wapń; jest żywicielem (Thlaspi arvense) wielu chorób i szkodników, w tym kiły kapusty Wyka gatunek jednoroczny, jary, występuje na całym niżu i w niżej położonych czteronasienna terenach górskich, preferuje gleby lżejsze jednak zasobne w składniki (Vicia tetrasperma) pokarmowe oraz wilgotne gatunek jednoroczny jary, występuje na różnych rodzajach gleb, preferuje Owies głuchy jednak gleby wilgotne, wapienne i gliniaste; silnie konkuruje o wodę, gdyż (Avena fatua) w czasie wegetacji zużywa jej dwa razy więcej niż owies zwyczajny czy pszenica Perz właściwy gatunek wieloletni, jednoliścienny; występuje na wszystkich typach gleb; (Agropyron repens) silnie konkurencyjny, szybko rozprzestrzeniający się za pomocą rozłogów 7.1.2. Agrotechniczne metody zarządzania chwastami Chwasty są nieodłącznym elementem pól uprawnych. Podstawowym źródłem zachwaszczenia są ich diaspory (nasiona, kłącza, rozłogi, bulwy, cebulki) występujące w wierzchniej warstwie gleby. Zwyczajowo są one nazywane „glebowym bankiem nasion”, który stanowi tak zwane „zachwaszczenie potencjalne” (glebowe). Natomiast występujące w łanie rośliny uprawnej siewki chwastów definiowane są jako: „zachwaszczenie aktualne”. Niekontrolowany rozwój chwastów zazwyczaj skutkuje występowaniem niepożądanej roślinności w ilości lub w masie znacznie ograniczającej plon. W integrowanej produkcji należy prowadzić różne metody zwalczania chwastów uwzględniając działania profilaktyczne oraz bezpośrednie metody niszczenia chwastów. Główną przyczyną zachwaszczenia jest „glebowy bank nasion”, dlatego należy prowadzić działania w kierunku zmniejszenia jego liczebności w ramach różnego rodzaju zabiegów, we wszystkich możliwych fazach. Strategię zmniejszania liczebności „glebowego banku nasion” chwastów należy rozpocząć już w zespole uprawek pożniwnych. W tych zabiegach w szczególności należy zwalczać gatunki chwastów wieloletnich rozmnażających się przez podziemne rozłogi lub kłącza, jak np.: mlecze, ostrożenie, powój polny, szczawie. Kolejne zabiegi uprawowe stymulujące diaspory chwastów do kiełkowania, a następnie zwalczające ich siewki, znacząco wpływają na zmniejszenie liczebności aktywnych nasion w wierzchniej warstwie gleby. Istotnym czynnikiem ograniczającym zachwaszczenie są wyrównane wschody rośliny uprawnej w optymalnej obsadzie. Dlatego należy wysiewać zdrowy, dobrej jakości materiał siewny w zalecanych terminach agrotechnicznych i gęstości siewu. Optymalna obsada roślin zmniejsza ryzyko zachwaszczenia wtórnego. W integrowanej produkcji należy stosować zabiegi ograniczające zarówno zachwaszczenie potencjalne jak i zachwaszczenie aktualne. Do najważniejszych należy wymienić działania, takie jak:  odpowiedni dobór stanowiska z uwzględnieniem zmianowania roślin;  zwalczanie chwastów w zespole uprawek pozbiorczych rośliny przedplonowej w oparciu o zabiegi mechaniczne lub chemicznie;  stosowanie zabiegów uprawowych w miarę potrzeby i w taki sposób, aby nie doprowadzić do rozpylenia i przesuszenia gleby;  stosowanie materiału siewnego co najmniej kategorii kwalifikowany; odpowiedniej jakości materiał siewny zapewnia szybkie, wyrównane wschody i zaplanowaną obsadę roślin, gdy siew jest przeprowadzony w optymalnych warunkach (termin siewu, głębokość siewu, temperatura i wilgotność gleby i in.);  stosowanie zrównoważonego nawożenia;  stosowanie środków higieny polegające na regularnym czyszczeniu maszyn i sprzętu, aby zapobiegać rozprzestrzenianiu (rozsiewaniu) chwastów. Niechemiczne metody regulacji zachwaszczenia Mechaniczną walkę z chwastami należy rozpocząć bezpośrednio po zbiorze rośliny przedplonowej. W tym okresie wykonuje się uprawę pożniwną, której zadaniem jest zagospodarowanie resztek pożniwnych, ograniczenie strat wody, pobudzenie nasion chwastów do wschodów, a także niszczenie wschodzących roślin. Schemat uprawy oraz narzędzia wykorzystywane do zerwania ścierniska i zagospodarowanie resztek pożniwnych w dużej mierze zależą od parku maszynowego gospodarstwa, a także chwastów jakie występują na danym polu. Do wykonania uprawy pożniwnej można wykorzystać pług podorywkowy, bronę talerzową lub agregat ścierniskowy. Do niedawna podorywka była podstawowym zabiegiem w uprawie pożniwnej, obecnie wykorzystywana jest w mniejszym stopniu. Mniejsza popularność podorywki wynika z małej jej wydajności oraz konieczności wykonania bronowania, co istotnie zwiększa koszty. Dlatego coraz częściej zastępowana jest narzędziami charakteryzującymi się większą wydajnością, co sprawia, że są mniej praco- i energochłonne. Do narzędzi tych zalicza się bronę talerzową oraz różnego rodzaju agregaty ścierniskowe. Narzędzi tych nie należy stosować, gdy na polu znajduje się perz właściwy oraz inne chwasty wieloletnie, takie jak: ostrożeń polny, powój polny czy bylica pospolita. Związane jest to z tym, że narzędzia te wyposażone są w elementy tnące. Po ich zastosowaniu następuje rozdrobnienie organów rozmnażania wegetatywnego, co istotnie zwiększa ich rozprzestrzenianie się na polu, a w konsekwencji presję i konkurencyjność w stosunku do owsa. Zwalczając mechanicznie chwasty w uprawie pożniwnej należy pamiętać, aby uprawę wykonywać starannie i terminowo. Zabiegi w uprawie pożniwnej należy powtarzać, po kolejnych wschodach chwastów. Dzięki temu ilość chwastów zagrażających roślinie uprawnej istotnie się zmniejsza. Następnym elementem jest wykonanie orki zimowej. Wiosną, po obeschnięciu skib, gdy tylko można wjechać w pole należy zastosować włókę lub bronę. Uprawa tymi narzędziami przyspiesza ogrzewanie gleby, ogranicza parowanie, a także stwarza korzystne warunki do kiełkowania chwastów. Podczas wykonywania kolejnych zabiegów chwasty zostają mechanicznie zwalczane. W tym celu należy wykonać jedno- lub dwukrotne bronowanie. Owies uprawiany jest w wąskiej rozstawie rzędów, co sprawia, że mechaniczne zwalczanie chwastów po jego wschodach jest mocno ograniczone. Mechaniczną walkę z chwastami należy wykonać przez bronowanie upraw, wykorzystując w tym celu brony zębowe lekkie lub chwastowniki. Należy pamiętać, że brona chwastownik zdecydowanie lepiej wykona to zadanie. Głębokość pracy bron stosowanych do zwalczania chwastów w owsie powinna wynosić 1,5‒2 cm. Bronowanie owsa należy wykonać od fazy 3‒4 liści do końca fazy krzewienia. Nie wolno bronować owsa w okresie od wschodów, aż do fazy trzech liści, gdyż w tym okresie owies jest bardzo wrażliwy na mechaniczne uszkodzenie. Metody określania liczebności chwastów i progi szkodliwości Obecnie nie ma opracowanych progów szkodliwości dla chwastów jedno- i dwuliściennych występujących w uprawie owsa zwyczajnego. Systemy wspomagania decyzji Decyzje mogą być wspomagane jedynie przez Instytut Ochrony Roślin – PIB w Poznaniu lub inne jednostki naukowo-badawcze zajmujące się tematyką ochrony roślin. Ekspertyzy wspomagające decyzje muszą być opracowane na podstawie wyników badań prowadzonych w jednostkach naukowo-badawczych. 7.1.3. Chemiczne metody regulacji zachwaszczenia Podstawowym warunkiem skutecznego zwalczania chwastów w uprawie owsa jest prawidłowe rozpoznanie chwastów, zarówno jedno- i dwuliściennych. Kolejnym bardzo ważnym czynnikiem odpowiedzialnym za skuteczne zwalczanie chwastów jest dobór herbicydu, a ściślej mówiąc substancji czynnej. Dokonując wyboru substancji czynnej należy bezwzględnie kierować się aktualnym stanem zachwaszczenia. Podczas dokonywania wyboru substancji czynnej należy także zwrócić uwagę na mechanizm działania danej substancji i w miarę możliwości wybrać tę o innym mechanizmie działania niż stosowana w poprzednim sezonie wegetacyjnym. Jest to bardzo ważne, gdyż stosowanie substancji czynnych o różnych mechanizmach działania jest podstawowym elementem walki z odpornością chwastów na herbicydy. Walkę z chwastami w uprawie owsa przeprowadza się powschodowo. Stosując herbicydy należy bezwzględnie przestrzegać wskazań umieszczonych, przez producenta, w etykiecie. Stosując herbicydy dolistnie należy pamiętać, aby aplikację wykonać na rośliny suche oraz gdy prędkość wiatru jest mniejsza niż 4 m/s. Optymalna temperatura dla stosowania herbicydów w uprawie owsa wynosi 10‒20℃. Herbicydy z grupy regulatorów wzrostu powinny być stosowane w minimalnej temperaturze 8℃, gdyż w wyższych temperaturach lepiej i szybciej działają. Podobnie wygląda sytuacja w przypadku pozostałych substancji czynnych należących do różnych grup chemicznych. Herbicydy z grupy sulfonylomoczników dobrze sobie radzą w nieco niższych temperaturach, poniżej 8℃. Zaleca się, aby odchwaszczanie owsa wykonać zabiegami średniokroplistymi przy ilości cieczy użytkowej wynoszącej 200‒300 litrów/ha. Wykaz dopuszczonych do IP środków ochrony roślin jest dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem: https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow- ochrony-roslin-dla-integrowanej-produkcji.html. Środki ochrony roślin wymienione w „Wykazie herbicydów rekomendowanych do integrowanej produkcji (IP) roślin rolniczych” zostały wytypowane z „Rejestru środków ochrony roślin” (https://www.gov.pl/web/rolnictwo/rejestr-rodkow-ochrony-roslin) na podstawie ich szkodliwości dla ludzi i zwierząt stałocieplnych, zgodnie z etykietami, zezwoleniami oraz decyzjami MRiRW oraz Komisji Europejskiej. Informacje o zakresie stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach zamieszczane są w etykietach. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest wyszukiwarka środków ochrony roślin. Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem: https://www.gov.pl/web/rolnictwo/ochrona-roslin oraz https://www.gov.pl/web/rolnictwo/wyszukiwarka-srodkow-ochrony-roslin---zastosowanie. Następstwo roślin po zastosowaniu herbicydów Herbicydy różnią się długością okresu działania i biodegradacji w glebie, co należy uwzględniać przy planowaniu upraw następczych. W każdej etykiecie stosowania herbicydów jest rozdział: „Następstwo roślin”, w którym podane są informacje w zakresie możliwości uprawy roślin następczych. Większość środków chwastobójczych nie stanowi zagrożenia dla upraw następczych, ale niektóre środki dłużej utrzymują się w glebie i mogą być przyczyną pojawienia się objawów fitotoksyczności lub zahamowania wzrostu na uprawianych następczo roślinach. Odporność chwastów na herbicydy i metody jej ograniczania Występowanie biotypów chwastów odpornych na herbicydy jest coraz większym problemem, dlatego odpowiedni monitoring jest kluczowy w aspekcie przeciwdziałania powstawaniu odporności chwastów na herbicydy. Czynnikiem sprzyjającym powstawaniu odporności chwastów na herbicydy jest między innymi niewłaściwe zwalczanie chwastów, oparte na powszechnym stosowaniu herbicydów, bez uwzględniania innych metod, w szczególności metod agrotechnicznych. Ryzyko powstawania odporności chwastów na herbicydy wzrasta, gdy cyklicznie stosowane są herbicydy o tym samym mechanizmie działania. Aby przeciwdziałać ryzyku powstawania odporności chwastów na herbicydy należy między innymi stosować herbicydy przemiennie o innym mechanizmie działania lub przynajmniej z różnych grup chemicznych. W tym celu, przy wyborze herbicydu do zabiegu, należy korzystać z klasyfikacji według mechanizmu działania substancji czynnej w oparciu o klasyfikację HRAC (Herbicyde Resistance Action Commitee). Poszczególnym mechanizmom działania substancji czynnych herbicydów według tej klasyfikacji przypisane są aktualnie kody cyfrowe (dawniej powszechnie stosowane były kody literowe, które jeszcze można spotkać w etykietach środków ochrony roślin). Regulacja wysokości owsa W integrowanej produkcji owsa dopuszcza się stosowanie regulatorów wzrostu – retardantów. Preparaty te stosowane są w celu zapobiegania wyleganiu łanu, które powoduje zmniejszenie plonu, utrudnia dojrzewanie roślin, istotnie utrudnia zbiór, a także zwiększa porażenie roślin przez choroby i udział porośniętego ziarna. Te negatywne skutki wylegania niekorzystnie wpływają na opłacalność produkcji owsa. W uprawie owsa wykonuje się jeden zabieg. Najczęściej zabieg wykonywany jest w fazie początku strzelania w źdźbło. Dopuszcza się stosowanie retardantów w innych fazach rozwojowych, wskazanych przez producenta środka w etykietach. Regulatorów wzrostu nie należy stosować w temperaturze poniżej 10℃ i powyżej 25℃. Zabiegu nie należy wykonywać przed spodziewanym przymrozkiem jak i krótko po jego ustąpieniu. Należy unikać aplikacji regulatorów wzrostu przed spodziewanym opadem deszczu. Minimalny okres jaki musi upłynąć od aplikacji regulatorów wzrostu do opadu deszczu wynosi 3‒4 godziny. Regulatory wzrostu należy stosować na suche rośliny, przy wietrze poniżej 4 m/s. 7.2. OGRANICZANIE SPRAWCÓW CHORÓB 7.2.1. Najważniejsze choroby Owies może być porażany przez grzyby chorobotwórcze (tabela 6.), podobnie jak inne gatunki zbóż, mogą one występować na liściach, źdźbłach oraz wiechach, co prowadzić może do uzyskania niższego i gorszej jakości plonu ziarna (Kolenda i Mroczkowski 2013, Korbas i wsp. 2018). Do najważniejszych chorób występujących na roślinach owsa powodowanych przez grzyby zaliczyć należy: rdzę koronową owsa, helmintosporiozę liści owsa, mączniaka prawdziwego zbóż i traw, rdzę źdźbłową i fuzariozę wiech owsa (Harder i Haber 1992, Langaro i wsp. 2001, Kiecana i wsp. 2005, Korbas i wsp. 2015, Menzies i wsp. 2019). W integrowanej ochronie pierwszeństwo mają niechemiczne metody zwalczania, najczęściej są to agrotechniczne i hodowlane metody zwalczania sprawców chorób. Jeśli zastosowanie niechemicznych metod zwalczania nie spowodowało obniżenia występowania danego agrofaga poniżej progu ekonomicznej szkodliwości wówczas należy zastosować metodę chemiczną. Tabela 6. Znaczenie gospodarcze wybranych sprawców chorób owsa Choroba Sprawca (y) Znaczenie Fusarium graminearum Schwabe Fuzarioza wiech (teleomorfa: Gibberella zeae (Schwein.) Petch), + Fusarium spp. Głownia pyląca owsa Ustilago avenae (Pers.) Rostr. + Ustilago segetum (Bull.: Pers.) Roussel Głownia zwarta owsa + syn. Ustilago kolleri Wille , syn. Ustilago levis Drechslera avenacea (M.A. Curtis ex Cooke) Shoemaker = Helminthosporium avenaceum M.A. Curtis ex Cooke Helmintosporioza liści ++ D. avenae (Eidam) Scharif = H. avenae Eidam (teleomorfa: Pyrenophora avenae Ito & Kuribayashi) Blumeria graminis DC. f. sp. avenae Em. Marchal, B. Mączniak prawdziwy zbóż i graminis DC., ++ traw (anamorfa: Oidium monilioides (Nees) Link) Rdza owsa Puccinia coronata Corda ++ (koronowa, wieńcowa) Rdza źdźbłowa zbóż Puccinia graminis Pers. f. sp. avenae Ericks ++ i traw Sporysz zbóż Claviceps purpurea (Fr.) Tul + Bipolaris sorokiniana (Sacc.) Shoemaker, Drechslera avenae (Eidam) Scharif, Zgorzel siewek ++ Fusarium spp. (Wm. G. Sm.) Sacc., Pythium spp., Rhizoctonia solani Kühn + małe, ++ średnie W integrowanej produkcji przydatne mogą okazać się informacje dotyczące źródeł pierwotnych i wtórnych infekcji, czyli miejsc, w których bytuje patogen i sposób w jaki choroby przenoszą się w trakcie wegetacji owsa. Grzyby do swojego rozwoju potrzebują określonych warunków, tj. odpowiedniej wilgotności i temperatury. W tabeli 7. zestawiono warunki sprzyjające występowaniu poszczególnych chorób owsa oraz źródła ich infekcji. Tabela 7. Najważniejsze źródła infekcji chorób owsa oraz sprzyjające warunki dla rozwoju ich sprawców Sprzyjające warunki dla rozwoju Choroba Źródła infekcji temperatura wilgotność gleby [ C] o i powietrza materiał siewny, resztki wysoka duża wilgotność Fuzarioza wiech pożniwne, zarodniki temperatura powietrza w powietrzu mała wilgotność Głownia pyląca owsa materiał siewny 16–19 gleby Głownia zwarta owsa materiał siewny 15–20 umiarkowana materiał siewny, resztki Helmintosporioza liści chłodno wysoka pożniwne Mączniak prawdziwy materiał siewny, gleba powyżej 15 sucho zbóż i traw Rdza owsa (koronowa, resztki pożniwne, umiarkowana 20–22 wieńcowa) samosiewy wilgotność Rdza źdźbłowa zbóż i resztki pożniwne, 15–24 wilgotno traw samosiewy Sporysz zbóż przetrwalniki (sklerocja) 20–25 wysoka wilgotność Zgorzel siewek materiał siewny, gleba chłodno wilgotna wiosna Podjęcie działań mających na celu ograniczenie występowania organizmów szkodliwych powinno być poprzedzane monitorowaniem występowania tych organizmów i uwzględnianiu aktualnej wiedzy z zakresu ochrony roślin przed agrofagami, w tym jeżeli jest to uzasadnione, z uwzględnieniem m.in. wskazań wynikających z opracowań naukowych umożliwiających określenie optymalnych terminów wykonania chemicznych zabiegów ochrony roślin, w szczególności w oparciu o dane meteorologiczne oraz znajomość biologii organizmów szkodliwych. Dlatego oprócz znajomości źródeł infekcji oraz warunków sprzyjających danej chorobie pomocne przy określeniu choroby na plantacji owsa jest poznanie cech diagnostycznych (tab. 8). Pomocne mogą być również dane zawarte w rysunku 1., w którym przedstawiono fazy rozwojowe owsa, w których dana choroba może wystąpić oraz w jakich terminach może być zwalczana. Tabela 8. Cechy diagnostyczne chorób owsa Możliwość Choroba Cechy diagnostyczne pomylenia objawów Głownia pyląca U porażonych roślin wszystkie części kwiatowe, jeszcze głownia zwarta owsa przed wykłoszeniem przekształcają się w czarną pylącą owsa masę zarodników (teliospor). Początkowo część ziarniaków pokrywa białoszara osłonka. Po jej zniszczeniu zarodniki rozpyla wiatr, pozostawiając zniszczone wiechy. Porażone rośliny są często niższe i mogą być trudne do wyszukania na plantacji. Występuje ona rzadziej niż głownia pyląca owsa. W kłoskach wiechy zamiast ziarniaków formują się czarne, twarde zwarte skupiska o kształcie ziarniaka, stanowiące masę zarodników sprawcy choroby, Głownia zwarta głownia pyląca osłonięte ocalałymi plewkami i plewami. Rozsiewanie owsa owsa zarodników w polu w czasie kwitnienia jest utrudnione. Dopiero podczas omłotu następuje masowe uwalnianie zarodników (teliospor), które dostają się na plewki i porażają ziarno. Powodowana jest m.in. przez szereg gatunków grzybów takich jak: Pythium, Bipolaris oraz następujące gatunki rodzaju Fusarium: F. graminearum, F. culmorum, F. aveanceum oraz Microdochium nivale (F. nivale). U wschodzących roślin owsa grzyby te mogą powodować Zgorzel siewek – przedwschodowe zamieranie roślin (zgorzel przedwschodowa). Na plantacji widoczne są miejsca bez roślin. W przypadku zgorzeli powschodowej porażone rośliny wschodzą, jednak są osłabione, a chlorotyczne liście są spiralnie skręcone. Objawy występują na liściach, pochwach liściowych, wiechach i źdźbłach. Na porażonych organach występują uredinia w postaci okrągłych pomarańczowo-żółtych Rdza owsa poduszeczek. Porażone źdźbła mogą być wiotkie rdza źdźbłowa zbóż (koronowa, i wylegać. W miarę starzenia się roślin wokół urediniów i traw wieńcowa) tworzą się czarne telia (zarodniki zimowe), które kształtem przypominać mogą koronę (stąd dawna nazwa choroby). Poraża przede wszystkim źdźbła i pochwy liściowe. Początkowo skupienia zarodników rozwijają się pod skórką, która z czasem pęka i wyraźnie odstaje od rdza owsa Rdza źdźbłowa powierzchni źdźbła. Na źdźbłach widoczne są wtedy (koronowa, zbóż i traw rdzawobrunatne skupienia urediniospor. Następnie wieńcowa) w miejscu urediniospor tworzą się czarne błyszczące teliospory. Na liściach i pochwach liściowych widoczny jest biały Mączniak nalot złożony z grzybni, trzonków i zarodników prawdziwy zbóż konidialnych grzyba. W późniejszym okresie objawy – i traw choroby mogą występować na źdźbłach oraz wiechach. Z czasem biały nalot szarzeje i widoczne są na nim ciemne owocniki – klejstotecja. W wyniku silnego porażenia liście mogą przedwcześnie zamierać. Występuje już od najwcześniejszych faz rozwojowych. Na młodych siewkach powoduje występowanie brązowo- czerwonych plam. Porażone siewki mogą posiadać zdeformowany kształt. Na starszych liściach początkowo Helmintosporioza widoczne są czerwono-brązowe plamki, które – liści w późniejszym czasie przyjmują formę wydłużonych plam otoczonych czerwoną lub brązową obwódką. Plamy często łączą się i tworzą duże nekrozy powodując zamieranie części blaszek liściowych. Wiechy porażone przez sprawców choroby są częściowo białe, a w razie silnego porażenia przebarwiona jest cała wiecha. Na ziarniakach widoczne są czasami pomarańczowe skupiska zarodników - sporodochia grzyba. Grzyby rodzaju Fusarium mogą powodować duże Fuzarioza wiech – problemy w uprawie owsa, ponieważ wytwarzać mogą metabolity wtórne – mikotoksyny. Do toksyn produkowanych przez grzyby rodzaju Fusarium zalicza się: m.in. deoksyniwalenol, niwalenol, toksyna T-2, toksyna HT-2, diacetoksyscirpenol i zearalenon. Na wiechach widoczne są kropelki rosy miodowej o żółtym zabarwieniu i klejącej konsystencji. Wkrótce potem w poszczególnych kłoskach wiechy zamiast ziarna rozwijają się przetrwalniki sporyszu w kształcie rożków, Sporysz zbóż – o barwie purpurowoczerwonej. Sklerocja są twarde, ale łatwo ulegają złamaniu, zawierają także szkodliwe dla ssaków alkaloidy takie jak: ergometryna, ergotamina, ergotyna i inne. 7.2.2. Agrotechniczne metody ograniczania sprawców chorób Metoda agrotechniczna polega na ograniczaniu obecności sprawców chorób przede wszystkim przez prawidłowe i terminowe wykonywanie wszystkich czynności związanych z przygotowaniem gleby i prowadzeniem uprawy owsa. Podstawowe zabiegi agrotechniczne stosowane w uprawie owsa mogą w znacznym stopniu ograniczyć stosowanie środków chemicznych, przyczyniając się do ochrony środowiska naturalnego i zmniejszenia nakładów. Z agrotechnicznego punktu widzenia do czynników ograniczających, a w niektórych wypadkach eliminujących występowanie agrofagów w uprawie owsa można zaliczyć: – poprawne zmianowanie, – terminową i staranną uprawa roli, – właściwe nawożenie mineralne, – optymalny termin i głębokość siewu oraz obsadę roślin, – siew w mieszankach ze zbożami, – mechaniczną pielęgnacją, – terminowy zbiór. Wszystkie powyżej wymienione zabiegi mają wpływ na prawidłowe wschody oraz harmonijny rozwój roślin. Poprawna agrotechnika pozwala na znaczne ograniczenie zagrożenia ze strony sprawców chorób. Zbyt wczesny siew owsa powoduje, że rośliny silnie się krzewią, a na takich nadmiernie zagęszczonych polach ułatwiony jest rozwój: mączniaka prawdziwego, rdzy, czy helmintosporiozy. Utrzymująca się na plantacji większa wilgotność związana z gęstym siewem, sprzyja rozwojowi sprawców chorób liści i wiech. Optymalna obsada roślin nie daje możliwości masowego rozwoju patogenów. Owies jest dobrym przedplonem dla innych zbóż, dlatego w zmianowaniu silnie nastawionym na zboża bądź w uprawach monokulturowych pełni rolę fitosanitarną, gdyż w jego uprawach kompleks chorób podsuszkowych oraz przenoszonych przez glebę i resztki pożniwne występuje sporadycznie. Ryzosfera owsa jest bogato zasiedlona przez zbiorowisko grzybów nie patogenicznych dla pszenicy, jęczmienia czy żyta. Ponadto korzenie roślin owsa mają zdolność wydzielania specyficznych substancji (awenacyna), które posiadają właściwości fungistatyczne na patogeny glebowe (np. Gaeumannomyces graminis – wywołujące zgorzel podstawy źdźbła). Jego zaletą jest także dobra konkurencja wobec chwastów, lecz wadą możliwość nadmiernego pobierania wody i przesuszenia gleby pod oziminy. 7.2.3. Chemiczne metody ograniczania sprawców chorób Chemiczna ochrona owsa możliwa jest zarówno w okresie wschodów i początkowych faz rozwoju roślin (zaprawy nasienne) jak i w postaci fungicydów stosowanych nalistnie w formie zabiegów opryskiwania. Należy stosować materiał siewny co najmniej kategorii kwalifikowany, który charakteryzuje się dobrą zdrowotnością roślin, w miarę możliwości zaprawiony produktami ograniczającymi głownię pyląca owsa i głownię zwartą owsa oraz zgorzele siewek. Zapewnienie optymalnych warunków do wschodów i rozwoju, zwłaszcza w początkowym etapie wzrostu sprawia, że rośliny są mniej podatne na porażenie przez grzyby chorobotwórcze. Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z aktualnym wykazem środków zalecanych do uprawy owsa w integrowanej produkcji (IP). Pomocne mogą być komunikaty podawane na Platformie Sygnalizacji Agrofagów (www.agrofagi.com.pl). Przed zastosowaniem należy zapoznać się z ich etykietą stosowania. Wykaz dopuszczonych środków ochrony roślin jest publikowany w rejestrze środków ochrony roślin. Informacje o zakresie stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach zamieszczane są w etykietach. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest wyszukiwarka środków ochrony roślin (https://www.gov.pl/web/rolnictwo/wyszukiwarka- srodkow-ochrony-roslin---zastosowanie). Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem: https://www.gov.pl/web/rolnictwo/ochrona-roslin. Wykaz dopuszczonych do IP środków ochrony roślin jest dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem: https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow- ochrony-roslin-dla-integrowanej-produkcji.html. 7.3. OGRANICZANIE STRAT POWODOWANYCH PRZEZ SZKODNIKI 7.3.1. Najważniejsze gatunki szkodników Najważniejszymi szkodnikami, które występują na plantacjach zbóż są mszyce, skrzypionki i pryszczarki. Obserwuje się także lokalnie i w niektórych latach masowe pojawy innych szkodników, takich jak: lednica zbożowa i żółwinek zbożowy, łokaś garbatek, nałanek kłosiec, miniarki, ploniarka zbożówka, śmietka ozimówka oraz szkodniki glebowe – głównie rolnice, pędraki i drutowce. Zboża mogą uszkadzać również ślimaki, gryzonie, wciornastki, ździeblarz pszeniczny, niezmiarka paskowana, nicienie, ptaki i zwierzyna łowna oraz gąsienice zwójek (tab. 9) (Mrówczyński i wsp. 2017; Tratwal i wsp. 2017; Hołubowicz-Kliza i wsp. 2018; Grzebisz i wsp. 2021). Szkodniki mogą powodować uszkodzenia zarówno nadziemnych, jak i podziemnych części roślin (tab. 10 i 11). Niezwykle ważne w integrowanej produkcji owsa jest systematyczne monitorowanie pola od momentu wschodów do początku dojrzewania, minimum 1x w tygodniu, po kątem występowania szkodników (mszyce, skrzypionki, pryszczarki) (bezpośrednia lustracja roślin, żółte naczynia, itp.). Tabela 9. Aktualne i prognozowane znaczenie szkodników owsa Szkodnik Aktualnie Prognoza Drutowce +(+) +++ Lednica zbożowa ++ +++ Lenie + ++ Łokaś garbatek ++(+) +++ Miniarki +(+) ++ Mszyce ++(+) +++ Nałanek kłosiec + ++ Niezmiarka paskowana + ++ Pędraki ++ +++ Ploniarka zbożówka ++ +++ Pryszczarki ++ +++ Rolnice ++ +++ Skoczek sześciorek +(+) ++ Skrzypionki ++(+) +++ Śmietki +(+) ++ Wciornastki +(+) ++ Zwójki + ++ Ździeblarz pszeniczny + ++ Żółwinek zbożowy ++ +++ Gryzonie (+) + Ślimaki + ++ Zwierzyna łowna i ptaki + +(+) + szkodnik o małym znaczeniu, ++ szkodnik ważny, +++ szkodnik bardzo ważny, ( ) szkodnik o znaczeniu lokalnym Tabela 10. Uszkodzenia podziemnych części roślin owsa powodowane przez szkodniki Szkodnik Opis uszkodzenia Uszkodzenia systemu korzeniowego – odgryzione korzenie boczne Drutowce i pogryzienia korzenia głównego. Uszkodzenia systemu korzeniowego – podgryzanie roślin podczas Gryzonie kopania pod nimi nor. Obserwuje się także uszkodzenia liści i łodygi – szczególnie w początkowych fazach rozwoju zbóż. Uszkodzenia systemu korzeniowego – odgryzione korzenie boczne Lenie i pogryzienia korzenia głównego. Uszkadzanie kiełkujących roślin (larwy), w mniejszym zakresie Łokaś garbatek ziarniaków (imago). Rośliny skarlałe, źle rozwijające się, o liściach zaginających się Nicienie i więdnących. Na korzeniach zaobserwować można zniekształcenia i kuleczki – cysty nicieni. Uszkodzenia systemu korzeniowego – odgryzione korzenie boczne Pędraki i pogryziony korzeń główny. Rośliny są podgryzane w okolicach szyjki korzeniowej, co powoduje ich odcięcie od korzeni. Część z nich jest wciągana do otworów uprzednio Rolnice zrobionych przez gąsienice w glebie. Najmłodsze i najstarsze stadia gąsienic mogą żerować na nadziemnych częściach roślin. Śmietka kiełkówka Uszkadzanie kiełkujących ziarniaków, korzeni i tkanek młodych roślin. Śmietka ozimówka Tabela 11. Uszkodzenia nadziemnych części roślin owsa powodowane przez szkodniki Szkodnik Opis uszkodzenia Żerowanie na liściach i źdźbłach – żółknięcie i zasychanie liści. Żerowanie Lednica zbożowa na ziarniakach – bielenie kłosów, redukcja ziarniaków w kłosie, niedorozwój ziarniaków i pogorszenie ich jakości. Wyjadanie miękiszu pomiędzy górną i dolną skórką liścia, najczęściej Miniarki wzdłuż nerwów – ograniczenie powierzchni asymilacyjnej (zwykle liści flagowych i podflagowych). Szkodliwość bezpośrednia (wysysanie soków) – utrata turgoru, skręcanie i więdnięcie liści. Szkodliwość pośrednia (przenoszenie wirusów, głównie Mszyce BYDV) – przebarwienia liści, krzewienie, karłowatość, brak lub mała liczba źdźbeł kłosonośnych. Dodatkowo wtórne porażenia przez sprawców chorób. Uszkadzanie kwiatów i formujących się ziarniaków prowadzące do Nałanek kłosiec bielenia części kłosa (imago), uszkadzanie systemu korzeniowego (larwy). Uszkodzenia młodych siewek i stożków wzrostu prowadzą do Niezmiarka paskowana zahamowania wzrostu, zniekształcenia pędu, nadmiernego krzewienia, żółknięcia liści, skrócenia kłosów lub zamierania całych roślin. Uszkadzanie podstawy pędu mogące skutkować zamieraniem całych Ploniarka zbożówka roślin lub nadmiernym krzewieniem z małą liczbą (lub brakiem) źdźbeł kłosonośnych (charakterystyczny żółknący liść sercowy). Osłabienie i skrócenie źdźbła, nieprawidłowy rozwój kłosów i ziarniaków, Pryszczarki obniżenie jakości i zdolności kiełkowania ziarniaków. Skoczki Na skutek wysysania soków – osłabienie wzrostu, więdnięcie i zasychanie fragmentów roślin. Podobnie jak mszyce, skoczki mogą być wektorami wirusów (m.in. WDV). Wyjadanie tkanki wzdłuż nerwów liści – redukcja powierzchni Skrzypionki asymilacyjnej i fotosyntezy, wtórne porażenia przez sprawców chorób. Siewki po wschodach zjadane są w całości lub ścinane przez ślimaki tuż Ślimaki nad powierzchnią gleby. Deformacje liści, niewychodzenie kłosów z pochew liściowych, bielenie Wciornastki szczytowych części kłosów, deformacje ziarniaków i pogorszenie ich jakości. Wyjadanie ziarniaków lub kiełkujących roślin podczas wschodów (ptaki) Zwierzęta łowne oraz zgryzanie roślin w późniejszych fazach rozwojowych (zwierzyna i ptaki łowna). Największe straty mają miejsce w przypadku żerowania gąsienic na Zwójki kłosach – niszczą zwykle 3–4 ziarniaki. Żerowanie larw powoduje niedorozwój kłosów lub ich niewłaściwe Ździeblarz pszeniczny wypełnienie ziarnem. Rośliny uszkodzone u podstawy źdźbła łatwo ulegają złamaniu. Żerowanie na liściach i źdźbłach – żółknięcie i zasychanie liści. Żerowanie Żółwinek zbożowy na ziarniakach – bielenie kłosów, redukcja ziarniaków w kłosie, niedorozwój ziarniaków i pogorszenie ich jakości. 7.3.2. Agrotechniczne metody ograniczania szkodników Jednym z podstawowych założeń integrowanej ochrony owsa przed szkodnikami są działania prewencyjne, oparte przede wszystkim na agrotechnice (tab. 12). Prawidłowa agrotechnika i uzupełnienie ewentualnych składników mineralnych poprawi kondycję roślin w początkowych fazach wzrostu, gdy są wyjątkowo wrażliwe na atak ze strony poszczególnych gatunków agrofagów. Dodatkowo szybszy wzrost pozwoli zagłuszyć chwasty, które często stanowią bazę pokarmową dla niektórych szkodników. Właściwa uprawa przedsiewna i pożniwna ogranicza zagrożenie ze strony szkodników, szczególnie glebowych i tych, których stadia zimują w glebie. Bardzo duże znaczenie ma stosowanie prawidłowego płodozmianu. Wiele szkodników zimuje w wierzchniej warstwie gleby lub pozostawionych resztkach roślinnych. W przypadku monokultur, szkodniki po przezimowaniu mają ułatwiony dostęp do bazy pokarmowej. Z tego samego względu zaleca się stosowanie izolacji przestrzennej, także od roślin żywicielskich szkodników wielożernych. Izolacja przestrzenna pozwala także wydłużyć przelot niektórych szkodników. Odpowiednie kroki ograniczające potencjalne szkody powodowane przez poszczególne gatunki agrofagów można podjąć także na etapie wysiewania nasion. Szybsza początkowa wegetacja roślin pozwala wyprzedzić okres największego zagrożenia ze strony szkodników, szczególnie groźnych dla wschodów. Istotna jest także obsada roślin. Zbyt gęsty siew ułatwia szkodnikom rozprzestrzenianie się, natomiast siew zbyt rzadki sprzyja chwastom, na których rozwijają się np. mszyce. Bardzo ważny jest także termin zbioru – zbyt późny stwarza ryzyko powstawania większych strat, zwłaszcza w jakości plonu. Po zbiorach ważną rzeczą jest wykonanie zespołu uprawek pożniwnych, mających na celu dokładne rozdrobnienie pozostałości roślinnych (miejsc zimowania niektórych szkodników) i ograniczenie nasion chwastów, w tym wieloletnich. Uprawę pożniwną powinna kończyć głęboka orka jesienna, która ma zadanie fitosanitarne. Gruba warstwa gleby przykrywa zimujące stadia szkodników, nasiona chwastów i zarodniki grzybów. Wydobywa także na powierzchnię te znajdujące się głębiej, wystawiając je na działanie niekorzystnych warunków atmosferycznych. Przy okazji mechanicznie niszczone są szkodniki glebowe (Mrówczyński i wsp. 2017; Tratwal i wsp. 2017). Integrowana ochrona roślin polega na wykorzystaniu wszelkich dostępnych metod, które do minimum ograniczają stosowanie chemicznych środków ochrony roślin. Taki system ochrony pozwala regulować liczebność szkodników do poziomu poniżej progu ekonomicznej szkodliwości, czyli niezagrażającego uprawie, w przeciwieństwie do wszystkich innych metod, które zapobiegają masowemu występowaniu szkodników przez ich totalne niszczenie. Opracowanie proekologicznych zasad ochrony roślin przed agrofagami jest szczególnie ważne, ponieważ wszelkie próby rozwiązywania problemów fitosanitarnych w oparciu tylko o metodę chemiczną stały się nieracjonalne i mniej efektywne. Proekologiczne zasady i metody ochrony większości upraw przed agrofagami (w tym szkodnikami) obejmują m.in. metody agrotechniczne, które są elementem prawidłowo prowadzonej ochrony upraw. Tabela 12. Agrotechniczne metody i sposoby ochrony owsa przed szkodnikami Szkodnik Metody i sposoby ochrony prawidłowy płodozmian, podorywki, talerzowanie, głęboka orka jesienna, Drutowce wczesny siew i zwiększenie normy wysiewu, zwalczanie chwastów, izolacja przestrzenna od innych zbóż, okopowych i kapustowatych izolacja przestrzenna od innych roślin zbożowych, wczesny siew ziarna, Lenie zwiększenie normy wysiewu ziarna zabiegi uprawowe, izolacja przestrzenna od łąk i pastwisk, zwalczanie Lednica zbożowa chwastów izolacja przestrzenna od innych roślin zbożowych, zwiększenie normy Łokaś garbatek wysiewu ziarna, wczesny wysiew ziarna Miniarki izolacja przestrzenna od innych roślin zbożowych, łąk i nieużytków izolacja przestrzenna od innych roślin zbożowych, wczesny siew ziarna, Mszyce zrównoważone nawożenie, opryskiwanie roślin selektywnymi insektycydami, zwłaszcza brzegów plantacji zabiegi uprawowe, głównie głęboka orka przedzimowa, izolacja Nałanek kłosiec przestrzenna od łąk i pastwisk zabiegi uprawowe, prawidłowy płodozmian, 5-letnia przerwa w uprawie, Nicienie izolacja przestrzenna od innych roślin zbożowych izolacja przestrzenna od innych roślin zbożowych, późny siew zbóż Niezmiarka paskowana ozimych, zwiększenie normy wysiewu ziarna podorywki, talerzowanie, orka, niszczenie chwastów, zwiększenie normy Pędraki wysiewu ziarna izolacja przestrzenna od łąk, pastwisk, plantacji nasiennych traw, Ploniarka zbożówka zwalczanie chwastów i samosiewów zbóż, opóźniony siew ozimin, przyspieszony siew zbóż jarych zabiegi uprawowe, izolacja przestrzenna od innych roślin zbożowych, Pryszczarki zrównoważone nawożenie izolacja przestrzenna od innych roślin zbożowych oraz krzyżowych Rolnice i warzyw kapustowatych, wczesny siew ziarna, zwalczanie chwastów, zwiększenie normy wysiewu ziarna, zwiększenie nawożenia zabiegi uprawowe, izolacja przestrzenna od innych roślin zbożowych, Skoczek sześciorek wysiew odmian wczesnych, zwiększenie nawożenia zabiegi uprawowe, izolacja przestrzenna od innych roślin zbożowych, Skrzypionki zrównoważone nawożenie, opryskiwanie roślin, zwłaszcza na brzegu pola podorywki, talerzowanie, staranna uprawa roli, wapnowanie gleby, niszczenie chwastów, izolacja przestrzenna od innych roślin zbożowych Ślimaki oraz krzyżowych i warzyw kapustowatych, wczesny i głębszy siew ziarna, zwiększenie normy wysiewu ziarna izolacja przestrzenna od innych roślin zbożowych, wczesny siew ziarna, Śmietki zwiększenie normy wysiewu ziarna zabiegi uprawowe, izolacja przestrzenna od innych roślin zbożowych, Wciornastki zrównoważone nawożenie, opryskiwanie roślin zabiegi uprawowe, izolacja przestrzenna od innych roślin zbożowych, Zwójki zwiększenie nawożenia azotowego zabiegi uprawowe, izolacja przestrzenna od łąk i pastwisk, zwalczanie Żółwinek zbożowy chwastów Głównym założeniem integrowanej ochrony roślin jest wykorzystanie wszystkich dostępnych metod zwalczania szkodników przy jednoczesnym ograniczeniu do minimum zużycia insektycydów. Jest to program kierowania liczebnością szkodników w taki sposób, aby utrzymać liczebność ich populacji na poziomie niższym niż próg ekonomicznej szkodliwości. W integrowanej ochronie zbóż wykorzystuje się w pierwszej kolejności metody niechemiczne, a dopiero w przypadku zagrożenia plonu po przekroczeniu progu szkodliwości stosuje się ochronę insektycydową. Bardzo ważna jest profilaktyka, czyli zapobiegawcze działanie wszystkimi dostępnymi metodami niechemicznymi, które ograniczają liczebność i rozwój szkodników. 7.3.3. Metody monitorowania szkodników w uprawie owsa Monitorowanie obecności szkodników na plantacji to bardzo istotny element integrowanej ochrony roślin. Ciągła obserwacja ułatwia ocenę aktualnej sytuacji na polu, a w razie konieczności pozwala na szybką reakcję. Dlatego konieczne jest systematyczne monitorowanie od momentu wschodów do dojrzewania, minimum raz w tygodniu, występowania szkodników z zastosowaniem właściwych metod. Podstawowym elementem prawidłowo wyznaczonego terminu zwalczania jest monitoring nalotów oraz liczebności szkodników. Monitoring prowadzi się przede wszystkim w oparciu o lustracje wzrokowe, czy w przypadku szkodników glebowych – przesiewanie gleby. Przydatne są również inne metody, takie jak czerpakowanie czy tablice lepowe. Podstawową metodą lustracji plantacji jest lustracja wzrokowa (obchód pieszo). W zależności od kształtu pola, powinna obejmować brzeg oraz dwie przekątne plantacji. W zależności od gatunku agrofaga, należy sprawdzić średnią liczbę szkodników na 1 m2 lub na 100 losowo wybranych roślinach. Obserwacje takie należy przeprowadzić w kilku miejscach plantacji. Pomocną metodą może być czerpakowanie. To łatwy i szybki sposób wstępnej oceny składu gatunkowego oraz liczebności owadów, znajdujących się na danej plantacji. Ten sposób monitoringu, przy prawidłowym zastosowaniu, pozwala w stosunkowo krótkim czasie uzyskać wstępne informacje nie tylko o szkodnikach, ale również o innych owadach, w tym pożytecznych znajdujących się na plantacji. Należy jednak pamiętać, iż metoda ta nie jest precyzyjna i w razie wykrytego zagrożenia powinno się przeprowadzić bardziej szczegółowe lustracje plantacji. Dla potrzeb wstępnej lustracji należy wykonać 25 uderzeń czerpakiem entomologicznym od brzegu plantacji wchodząc w jej głąb. Czerpakowanie należy zawsze przeprowadzić w miejscu najbardziej narażonym na naloty szkodników, na przykład od strony ubiegłorocznej lokalizacji danej uprawy. Obserwacje nad występowaniem szkodników glebowych polegają na przesianiu gleby z kilku miejsc z wykopanych dołków o wymiarach 25 × 25 cm oraz głębokości 30 cm. Istotą właściwej oceny zagrożenia ze strony szkodników jest znajomość podstaw morfologii i biologii danego gatunku szkodnika, np. terminów potencjalnego występowania na uprawie. Monitoring należy prowadzić zarówno w celu określenia momentu nalotu i liczebności owadów szkodliwych na plantację, jak również po zabiegu w celu sprawdzenia skuteczności zwalczania. W przypadku niezadowalającej skuteczności, wystąpienia odporności lub przedłużających się nalotów owadów szkodliwych takie postępowanie daje możliwość szybkiej reakcji i w miarę potrzeby powtórzenia zabiegu. Ze względu na wiele czynników determinujących występowanie szkodników monitoring należy prowadzić na każdej plantacji. Prowadzenie prawidłowych lustracji wymaga wiedzy na temat morfologii i biologii szkodników. Niezależnie od stosowanej metody monitoringu wyniki obserwacji powinny być zapisywane (Tratwal i wsp. 2017). Stały monitoring jest niezbędny przy ustalaniu optymalnego terminu zabiegu z uwagi na ciągłe działanie wielu czynników środowiskowych i tylko obserwacje bezpośrednie pozwalają ocenić rzeczywiste zagrożenie ze strony szkodników. Zagrożenie może być zmienne, w zależności od warunków klimatycznych, ukształtowania terenu, fazy rozwojowej rośliny, liczebności wrogów naturalnych czy nawet poziomu nawożenia. Integrowane programy ochrony roślin wymagają od rolnika sporej wiedzy i doświadczenia, począwszy od identyfikacji szkodnika, przez elementy rozwoju i miejsc bytowania do sposobów jego ograniczania i likwidacji. Informacje o biologii szkodnika, dane z poprzednich lat o jego występowaniu w danym rejonie w powiązaniu z wiedzą o sposobach ograniczania strat mogą pomóc w podjęciu decyzji o zabiegu. Korzyści z wiedzy na temat nowoczesnych metod ochrony roślin mają wymiar nie tylko ekonomiczny. Brak konieczności stosowania zabiegów chemicznego zwalczania szkodników to także zdrowsze środowisko. Jednym z narzędzi ułatwiających wdrożenie zasad integrowanej ochrony roślin są systemy wspomagające podejmowanie decyzji w ochronie roślin. Systemy te są pomocne w określaniu optymalnych terminów wykonywania zabiegów ochrony roślin (w korelacji z fazą wzrostu rośliny, biologią szkodnika i warunkami pogodowymi), a tym samym pozwalają uzyskać wysoką efektywność tych zabiegów przy ograniczeniu stosowania chemicznych środków ochrony roślin do niezbędnego minimum. Internetowa Platforma Sygnalizacji Agrofagów prowadzona przez Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy i instytucje partnerskie zawiera m.in. wyniki monitorowania w wybranych lokalizacjach poszczególnych stadiów rozwojowych agrofagów dla potrzeb prognozowania krótkoterminowego. Jeśli w danym przypadku zostanie przekroczony próg ekonomicznej szkodliwości, system wskazuje na konieczność wykonania zabiegu. Ponadto system zawiera część instruktażową, dzięki której można prawidłowo kontrolować plantacje i podejmować decyzje o optymalnym terminie zabiegu. Dla każdego gatunku agrofaga podano podstawowe informacje o jego morfologii, biologii oraz metodach prowadzenia obserwacji polowych, a także wartości progów ekonomicznej szkodliwości. Progi ekonomicznej szkodliwości stanowią fundamentalną podstawę racjonalnej ochrony. W przypadku owsa szczegółowe progi szkodliwości są opracowane dla niektórych gatunków szkodników. Zasady i terminy ich obserwacji oraz progi szkodliwości przedstawiono w tabeli 13. Tabela 13. Terminy obserwacji i progi ekonomicznej szkodliwości dla szkodników owsa Szkodnik Termin obserwacji Próg szkodliwości Drutowce przed siewem 10–20 larw na 1 m2 jesień – wschody do przerwania 1–2 larwy lub 4 świeżo wegetacji uszkodzone rośliny na 1 m2 Łokaś garbatek 3–5 larw lub 8–10 świeżo wiosna – początek wegetacji uszkodzonych roślin na 1 m2 Mszyce kłoszenie lub zaraz po kłoszeniu 5 mszyc na 1 kłosie 3–5 chrząszczy na 1 m2 Nałanek kłosiec kwitnienie i formowanie ziarna lub 5 pędraków na 1 m2 Paciornica kłoszenie 5–10 owadów na 1 kłosie pszeniczanka Pryszczarek kłoszenie 8 larw na 1 kłosie pszeniczny Pryszczarek wyrzucanie liścia flagowego 15 jaj na 1 źdźble zbożowiec Rolnice przed siewem 6–8 gąsienic na 1 m2 Skrzypionki wyrzucanie liścia flagowego 1–1,5 larwy na źdźble Śmietki na wiosnę 10 roślin uszkodzonych na 30 badanych lub 80 larw na 1 m2 strzelanie w źdźbło do pełni 10 larw na źdźble, 5–10 owadów Wciornastki kwitnienia dorosłych lub larw na 1 kłosie wzrost i krzewienie na wiosnę 2–3 osobniki dorosłe na 1 m2 Żółwinek zbożowy formowanie ziarna, dojrzałość 2 larwy na 1 m2 mleczna 7.3.4. Chemiczne metody ograniczania szkodników Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z aktualnym wykazem środków ochrony roślin zalecanych w uprawie owsa w integrowanej produkcji (IP). Pomocne mogą być komunikaty podawane na Platformie Sygnalizacji Agrofagów (www.agrofagi.com.pl). Przed zastosowaniem należy zapoznać się z ich etykietą stosowania. Wykaz dopuszczonych środków ochrony roślin jest publikowany w rejestrze środków ochrony roślin. Informacje o zakresie stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach zamieszczane są w etykietach. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest wyszukiwarka środków ochrony roślin (https://www.gov.pl/web/rolnictwo/wyszukiwarka-srodkow-ochrony-roslin--- zastosowanie). Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem: https://www.gov.pl/web/rolnictwo/ochrona- roslin. Wykaz dopuszczonych do IP środków ochrony roślin jest dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem: https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow- ochrony-roslin-dla-integrowanej-produkcji.html.

7.3. OGRANICZANIE STRAT POWODOWANYCH PRZEZ SZKODNIKI 7.3.1. Najważniejsze gatunki szkodników Najważniejszymi szkodnikami, które występują na plantacjach zbóż są mszyce, skrzypionki i pryszczarki. Obserwuje się także lokalnie i w niektórych latach masowe pojawy innych szkodników, takich jak: lednica zbożowa i żółwinek zbożowy, łokaś garbatek, nałanek kłosiec, miniarki, ploniarka zbożówka, śmietka ozimówka oraz szkodniki glebowe – głównie rolnice, pędraki i drutowce. Zboża mogą uszkadzać również ślimaki, gryzonie, wciornastki, ździeblarz pszeniczny, niezmiarka paskowana, nicienie, ptaki i zwierzyna łowna oraz gąsienice zwójek (tab. 9) (Mrówczyński i wsp. 2017; Tratwal i wsp. 2017; Hołubowicz-Kliza i wsp. 2018; Grzebisz i wsp. 2021). Szkodniki mogą powodować uszkodzenia zarówno nadziemnych, jak i podziemnych części roślin (tab. 10 i 11). Niezwykle ważne w integrowanej produkcji owsa jest systematyczne monitorowanie pola od momentu wschodów do początku dojrzewania, minimum 1x w tygodniu, po kątem występowania szkodników (mszyce, skrzypionki, pryszczarki) (bezpośrednia lustracja roślin, żółte naczynia, itp.). Tabela 9. Aktualne i prognozowane znaczenie szkodników owsa Szkodnik Aktualnie Prognoza Drutowce +(+) +++ Lednica zbożowa ++ +++ Lenie + ++ Łokaś garbatek ++(+) +++ Miniarki +(+) ++ Mszyce ++(+) +++ Nałanek kłosiec + ++ Niezmiarka paskowana + ++ Pędraki ++ +++ Ploniarka zbożówka ++ +++ Pryszczarki ++ +++ Rolnice ++ +++ Skoczek sześciorek +(+) ++ Skrzypionki ++(+) +++ Śmietki +(+) ++ Wciornastki +(+) ++ Zwójki + ++ Ździeblarz pszeniczny + ++ Żółwinek zbożowy ++ +++ Gryzonie (+) + Ślimaki + ++ Zwierzyna łowna i ptaki + +(+) + szkodnik o małym znaczeniu, ++ szkodnik ważny, +++ szkodnik bardzo ważny, ( ) szkodnik o znaczeniu lokalnym Tabela 10. Uszkodzenia podziemnych części roślin owsa powodowane przez szkodniki Szkodnik Opis uszkodzenia Uszkodzenia systemu korzeniowego – odgryzione korzenie boczne Drutowce i pogryzienia korzenia głównego. Uszkodzenia systemu korzeniowego – podgryzanie roślin podczas Gryzonie kopania pod nimi nor. Obserwuje się także uszkodzenia liści i łodygi – szczególnie w początkowych fazach rozwoju zbóż. Uszkodzenia systemu korzeniowego – odgryzione korzenie boczne Lenie i pogryzienia korzenia głównego. Uszkadzanie kiełkujących roślin (larwy), w mniejszym zakresie Łokaś garbatek ziarniaków (imago). Rośliny skarlałe, źle rozwijające się, o liściach zaginających się Nicienie i więdnących. Na korzeniach zaobserwować można zniekształcenia i kuleczki – cysty nicieni. Uszkodzenia systemu korzeniowego – odgryzione korzenie boczne Pędraki i pogryziony korzeń główny. Rośliny są podgryzane w okolicach szyjki korzeniowej, co powoduje ich odcięcie od korzeni. Część z nich jest wciągana do otworów uprzednio Rolnice zrobionych przez gąsienice w glebie. Najmłodsze i najstarsze stadia gąsienic mogą żerować na nadziemnych częściach roślin. Śmietka kiełkówka Uszkadzanie kiełkujących ziarniaków, korzeni i tkanek młodych roślin. Śmietka ozimówka Tabela 11. Uszkodzenia nadziemnych części roślin owsa powodowane przez szkodniki Szkodnik Opis uszkodzenia Żerowanie na liściach i źdźbłach – żółknięcie i zasychanie liści. Żerowanie Lednica zbożowa na ziarniakach – bielenie kłosów, redukcja ziarniaków w kłosie, niedorozwój ziarniaków i pogorszenie ich jakości. Wyjadanie miękiszu pomiędzy górną i dolną skórką liścia, najczęściej Miniarki wzdłuż nerwów – ograniczenie powierzchni asymilacyjnej (zwykle liści flagowych i podflagowych). Szkodliwość bezpośrednia (wysysanie soków) – utrata turgoru, skręcanie i więdnięcie liści. Szkodliwość pośrednia (przenoszenie wirusów, głównie Mszyce BYDV) – przebarwienia liści, krzewienie, karłowatość, brak lub mała liczba źdźbeł kłosonośnych. Dodatkowo wtórne porażenia przez sprawców chorób. Uszkadzanie kwiatów i formujących się ziarniaków prowadzące do Nałanek kłosiec bielenia części kłosa (imago), uszkadzanie systemu korzeniowego (larwy). Uszkodzenia młodych siewek i stożków wzrostu prowadzą do Niezmiarka paskowana zahamowania wzrostu, zniekształcenia pędu, nadmiernego krzewienia, żółknięcia liści, skrócenia kłosów lub zamierania całych roślin. Uszkadzanie podstawy pędu mogące skutkować zamieraniem całych Ploniarka zbożówka roślin lub nadmiernym krzewieniem z małą liczbą (lub brakiem) źdźbeł kłosonośnych (charakterystyczny żółknący liść sercowy). Osłabienie i skrócenie źdźbła, nieprawidłowy rozwój kłosów i ziarniaków, Pryszczarki obniżenie jakości i zdolności kiełkowania ziarniaków. Skoczki Na skutek wysysania soków – osłabienie wzrostu, więdnięcie i zasychanie fragmentów roślin. Podobnie jak mszyce, skoczki mogą być wektorami wirusów (m.in. WDV). Wyjadanie tkanki wzdłuż nerwów liści – redukcja powierzchni Skrzypionki asymilacyjnej i fotosyntezy, wtórne porażenia przez sprawców chorób. Siewki po wschodach zjadane są w całości lub ścinane przez ślimaki tuż Ślimaki nad powierzchnią gleby. Deformacje liści, niewychodzenie kłosów z pochew liściowych, bielenie Wciornastki szczytowych części kłosów, deformacje ziarniaków i pogorszenie ich jakości. Wyjadanie ziarniaków lub kiełkujących roślin podczas wschodów (ptaki) Zwierzęta łowne oraz zgryzanie roślin w późniejszych fazach rozwojowych (zwierzyna i ptaki łowna). Największe straty mają miejsce w przypadku żerowania gąsienic na Zwójki kłosach – niszczą zwykle 3–4 ziarniaki. Żerowanie larw powoduje niedorozwój kłosów lub ich niewłaściwe Ździeblarz pszeniczny wypełnienie ziarnem. Rośliny uszkodzone u podstawy źdźbła łatwo ulegają złamaniu. Żerowanie na liściach i źdźbłach – żółknięcie i zasychanie liści. Żerowanie Żółwinek zbożowy na ziarniakach – bielenie kłosów, redukcja ziarniaków w kłosie, niedorozwój ziarniaków i pogorszenie ich jakości. 7.3.2. Agrotechniczne metody ograniczania szkodników Jednym z podstawowych założeń integrowanej ochrony owsa przed szkodnikami są działania prewencyjne, oparte przede wszystkim na agrotechnice (tab. 12). Prawidłowa agrotechnika i uzupełnienie ewentualnych składników mineralnych poprawi kondycję roślin w początkowych fazach wzrostu, gdy są wyjątkowo wrażliwe na atak ze strony poszczególnych gatunków agrofagów. Dodatkowo szybszy wzrost pozwoli zagłuszyć chwasty, które często stanowią bazę pokarmową dla niektórych szkodników. Właściwa uprawa przedsiewna i pożniwna ogranicza zagrożenie ze strony szkodników, szczególnie glebowych i tych, których stadia zimują w glebie. Bardzo duże znaczenie ma stosowanie prawidłowego płodozmianu. Wiele szkodników zimuje w wierzchniej warstwie gleby lub pozostawionych resztkach roślinnych. W przypadku monokultur, szkodniki po przezimowaniu mają ułatwiony dostęp do bazy pokarmowej. Z tego samego względu zaleca się stosowanie izolacji przestrzennej, także od roślin żywicielskich szkodników wielożernych. Izolacja przestrzenna pozwala także wydłużyć przelot niektórych szkodników. Odpowiednie kroki ograniczające potencjalne szkody powodowane przez poszczególne gatunki agrofagów można podjąć także na etapie wysiewania nasion. Szybsza początkowa wegetacja roślin pozwala wyprzedzić okres największego zagrożenia ze strony szkodników, szczególnie groźnych dla wschodów. Istotna jest także obsada roślin. Zbyt gęsty siew ułatwia szkodnikom rozprzestrzenianie się, natomiast siew zbyt rzadki sprzyja chwastom, na których rozwijają się np. mszyce. Bardzo ważny jest także termin zbioru – zbyt późny stwarza ryzyko powstawania większych strat, zwłaszcza w jakości plonu. Po zbiorach ważną rzeczą jest wykonanie zespołu uprawek pożniwnych, mających na celu dokładne rozdrobnienie pozostałości roślinnych (miejsc zimowania niektórych szkodników) i ograniczenie nasion chwastów, w tym wieloletnich. Uprawę pożniwną powinna kończyć głęboka orka jesienna, która ma zadanie fitosanitarne. Gruba warstwa gleby przykrywa zimujące stadia szkodników, nasiona chwastów i zarodniki grzybów. Wydobywa także na powierzchnię te znajdujące się głębiej, wystawiając je na działanie niekorzystnych warunków atmosferycznych. Przy okazji mechanicznie niszczone są szkodniki glebowe (Mrówczyński i wsp. 2017; Tratwal i wsp. 2017). Integrowana ochrona roślin polega na wykorzystaniu wszelkich dostępnych metod, które do minimum ograniczają stosowanie chemicznych środków ochrony roślin. Taki system ochrony pozwala regulować liczebność szkodników do poziomu poniżej progu ekonomicznej szkodliwości, czyli niezagrażającego uprawie, w przeciwieństwie do wszystkich innych metod, które zapobiegają masowemu występowaniu szkodników przez ich totalne niszczenie. Opracowanie proekologicznych zasad ochrony roślin przed agrofagami jest szczególnie ważne, ponieważ wszelkie próby rozwiązywania problemów fitosanitarnych w oparciu tylko o metodę chemiczną stały się nieracjonalne i mniej efektywne. Proekologiczne zasady i metody ochrony większości upraw przed agrofagami (w tym szkodnikami) obejmują m.in. metody agrotechniczne, które są elementem prawidłowo prowadzonej ochrony upraw. Tabela 12. Agrotechniczne metody i sposoby ochrony owsa przed szkodnikami Szkodnik Metody i sposoby ochrony prawidłowy płodozmian, podorywki, talerzowanie, głęboka orka jesienna, Drutowce wczesny siew i zwiększenie normy wysiewu, zwalczanie chwastów, izolacja przestrzenna od innych zbóż, okopowych i kapustowatych izolacja przestrzenna od innych roślin zbożowych, wczesny siew ziarna, Lenie zwiększenie normy wysiewu ziarna zabiegi uprawowe, izolacja przestrzenna od łąk i pastwisk, zwalczanie Lednica zbożowa chwastów izolacja przestrzenna od innych roślin zbożowych, zwiększenie normy Łokaś garbatek wysiewu ziarna, wczesny wysiew ziarna Miniarki izolacja przestrzenna od innych roślin zbożowych, łąk i nieużytków izolacja przestrzenna od innych roślin zbożowych, wczesny siew ziarna, Mszyce zrównoważone nawożenie, opryskiwanie roślin selektywnymi insektycydami, zwłaszcza brzegów plantacji zabiegi uprawowe, głównie głęboka orka przedzimowa, izolacja Nałanek kłosiec przestrzenna od łąk i pastwisk zabiegi uprawowe, prawidłowy płodozmian, 5-letnia przerwa w uprawie, Nicienie izolacja przestrzenna od innych roślin zbożowych izolacja przestrzenna od innych roślin zbożowych, późny siew zbóż Niezmiarka paskowana ozimych, zwiększenie normy wysiewu ziarna podorywki, talerzowanie, orka, niszczenie chwastów, zwiększenie normy Pędraki wysiewu ziarna izolacja przestrzenna od łąk, pastwisk, plantacji nasiennych traw, Ploniarka zbożówka zwalczanie chwastów i samosiewów zbóż, opóźniony siew ozimin, przyspieszony siew zbóż jarych zabiegi uprawowe, izolacja przestrzenna od innych roślin zbożowych, Pryszczarki zrównoważone nawożenie izolacja przestrzenna od innych roślin zbożowych oraz krzyżowych Rolnice i warzyw kapustowatych, wczesny siew ziarna, zwalczanie chwastów, zwiększenie normy wysiewu ziarna, zwiększenie nawożenia zabiegi uprawowe, izolacja przestrzenna od innych roślin zbożowych, Skoczek sześciorek wysiew odmian wczesnych, zwiększenie nawożenia zabiegi uprawowe, izolacja przestrzenna od innych roślin zbożowych, Skrzypionki zrównoważone nawożenie, opryskiwanie roślin, zwłaszcza na brzegu pola podorywki, talerzowanie, staranna uprawa roli, wapnowanie gleby, niszczenie chwastów, izolacja przestrzenna od innych roślin zbożowych Ślimaki oraz krzyżowych i warzyw kapustowatych, wczesny i głębszy siew ziarna, zwiększenie normy wysiewu ziarna izolacja przestrzenna od innych roślin zbożowych, wczesny siew ziarna, Śmietki zwiększenie normy wysiewu ziarna zabiegi uprawowe, izolacja przestrzenna od innych roślin zbożowych, Wciornastki zrównoważone nawożenie, opryskiwanie roślin zabiegi uprawowe, izolacja przestrzenna od innych roślin zbożowych, Zwójki zwiększenie nawożenia azotowego zabiegi uprawowe, izolacja przestrzenna od łąk i pastwisk, zwalczanie Żółwinek zbożowy chwastów Głównym założeniem integrowanej ochrony roślin jest wykorzystanie wszystkich dostępnych metod zwalczania szkodników przy jednoczesnym ograniczeniu do minimum zużycia insektycydów. Jest to program kierowania liczebnością szkodników w taki sposób, aby utrzymać liczebność ich populacji na poziomie niższym niż próg ekonomicznej szkodliwości. W integrowanej ochronie zbóż wykorzystuje się w pierwszej kolejności metody niechemiczne, a dopiero w przypadku zagrożenia plonu po przekroczeniu progu szkodliwości stosuje się ochronę insektycydową. Bardzo ważna jest profilaktyka, czyli zapobiegawcze działanie wszystkimi dostępnymi metodami niechemicznymi, które ograniczają liczebność i rozwój szkodników. 7.3.3. Metody monitorowania szkodników w uprawie owsa Monitorowanie obecności szkodników na plantacji to bardzo istotny element integrowanej ochrony roślin. Ciągła obserwacja ułatwia ocenę aktualnej sytuacji na polu, a w razie konieczności pozwala na szybką reakcję. Dlatego konieczne jest systematyczne monitorowanie od momentu wschodów do dojrzewania, minimum raz w tygodniu, występowania szkodników z zastosowaniem właściwych metod. Podstawowym elementem prawidłowo wyznaczonego terminu zwalczania jest monitoring nalotów oraz liczebności szkodników. Monitoring prowadzi się przede wszystkim w oparciu o lustracje wzrokowe, czy w przypadku szkodników glebowych – przesiewanie gleby. Przydatne są również inne metody, takie jak czerpakowanie czy tablice lepowe. Podstawową metodą lustracji plantacji jest lustracja wzrokowa (obchód pieszo). W zależności od kształtu pola, powinna obejmować brzeg oraz dwie przekątne plantacji. W zależności od gatunku agrofaga, należy sprawdzić średnią liczbę szkodników na 1 m2 lub na 100 losowo wybranych roślinach. Obserwacje takie należy przeprowadzić w kilku miejscach plantacji. Pomocną metodą może być czerpakowanie. To łatwy i szybki sposób wstępnej oceny składu gatunkowego oraz liczebności owadów, znajdujących się na danej plantacji. Ten sposób monitoringu, przy prawidłowym zastosowaniu, pozwala w stosunkowo krótkim czasie uzyskać wstępne informacje nie tylko o szkodnikach, ale również o innych owadach, w tym pożytecznych znajdujących się na plantacji. Należy jednak pamiętać, iż metoda ta nie jest precyzyjna i w razie wykrytego zagrożenia powinno się przeprowadzić bardziej szczegółowe lustracje plantacji. Dla potrzeb wstępnej lustracji należy wykonać 25 uderzeń czerpakiem entomologicznym od brzegu plantacji wchodząc w jej głąb. Czerpakowanie należy zawsze przeprowadzić w miejscu najbardziej narażonym na naloty szkodników, na przykład od strony ubiegłorocznej lokalizacji danej uprawy. Obserwacje nad występowaniem szkodników glebowych polegają na przesianiu gleby z kilku miejsc z wykopanych dołków o wymiarach 25 × 25 cm oraz głębokości 30 cm. Istotą właściwej oceny zagrożenia ze strony szkodników jest znajomość podstaw morfologii i biologii danego gatunku szkodnika, np. terminów potencjalnego występowania na uprawie. Monitoring należy prowadzić zarówno w celu określenia momentu nalotu i liczebności owadów szkodliwych na plantację, jak również po zabiegu w celu sprawdzenia skuteczności zwalczania. W przypadku niezadowalającej skuteczności, wystąpienia odporności lub przedłużających się nalotów owadów szkodliwych takie postępowanie daje możliwość szybkiej reakcji i w miarę potrzeby powtórzenia zabiegu. Ze względu na wiele czynników determinujących występowanie szkodników monitoring należy prowadzić na każdej plantacji. Prowadzenie prawidłowych lustracji wymaga wiedzy na temat morfologii i biologii szkodników. Niezależnie od stosowanej metody monitoringu wyniki obserwacji powinny być zapisywane (Tratwal i wsp. 2017). Stały monitoring jest niezbędny przy ustalaniu optymalnego terminu zabiegu z uwagi na ciągłe działanie wielu czynników środowiskowych i tylko obserwacje bezpośrednie pozwalają ocenić rzeczywiste zagrożenie ze strony szkodników. Zagrożenie może być zmienne, w zależności od warunków klimatycznych, ukształtowania terenu, fazy rozwojowej rośliny, liczebności wrogów naturalnych czy nawet poziomu nawożenia. Integrowane programy ochrony roślin wymagają od rolnika sporej wiedzy i doświadczenia, począwszy od identyfikacji szkodnika, przez elementy rozwoju i miejsc bytowania do sposobów jego ograniczania i likwidacji. Informacje o biologii szkodnika, dane z poprzednich lat o jego występowaniu w danym rejonie w powiązaniu z wiedzą o sposobach ograniczania strat mogą pomóc w podjęciu decyzji o zabiegu. Korzyści z wiedzy na temat nowoczesnych metod ochrony roślin mają wymiar nie tylko ekonomiczny. Brak konieczności stosowania zabiegów chemicznego zwalczania szkodników to także zdrowsze środowisko. Jednym z narzędzi ułatwiających wdrożenie zasad integrowanej ochrony roślin są systemy wspomagające podejmowanie decyzji w ochronie roślin. Systemy te są pomocne w określaniu optymalnych terminów wykonywania zabiegów ochrony roślin (w korelacji z fazą wzrostu rośliny, biologią szkodnika i warunkami pogodowymi), a tym samym pozwalają uzyskać wysoką efektywność tych zabiegów przy ograniczeniu stosowania chemicznych środków ochrony roślin do niezbędnego minimum. Internetowa Platforma Sygnalizacji Agrofagów prowadzona przez Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy i instytucje partnerskie zawiera m.in. wyniki monitorowania w wybranych lokalizacjach poszczególnych stadiów rozwojowych agrofagów dla potrzeb prognozowania krótkoterminowego. Jeśli w danym przypadku zostanie przekroczony próg ekonomicznej szkodliwości, system wskazuje na konieczność wykonania zabiegu. Ponadto system zawiera część instruktażową, dzięki której można prawidłowo kontrolować plantacje i podejmować decyzje o optymalnym terminie zabiegu. Dla każdego gatunku agrofaga podano podstawowe informacje o jego morfologii, biologii oraz metodach prowadzenia obserwacji polowych, a także wartości progów ekonomicznej szkodliwości. Progi ekonomicznej szkodliwości stanowią fundamentalną podstawę racjonalnej ochrony. W przypadku owsa szczegółowe progi szkodliwości są opracowane dla niektórych gatunków szkodników. Zasady i terminy ich obserwacji oraz progi szkodliwości przedstawiono w tabeli 13. Tabela 13. Terminy obserwacji i progi ekonomicznej szkodliwości dla szkodników owsa Szkodnik Termin obserwacji Próg szkodliwości Drutowce przed siewem 10–20 larw na 1 m2 jesień – wschody do przerwania 1–2 larwy lub 4 świeżo wegetacji uszkodzone rośliny na 1 m2 Łokaś garbatek 3–5 larw lub 8–10 świeżo wiosna – początek wegetacji uszkodzonych roślin na 1 m2 Mszyce kłoszenie lub zaraz po kłoszeniu 5 mszyc na 1 kłosie 3–5 chrząszczy na 1 m2 Nałanek kłosiec kwitnienie i formowanie ziarna lub 5 pędraków na 1 m2 Paciornica kłoszenie 5–10 owadów na 1 kłosie pszeniczanka Pryszczarek kłoszenie 8 larw na 1 kłosie pszeniczny Pryszczarek wyrzucanie liścia flagowego 15 jaj na 1 źdźble zbożowiec Rolnice przed siewem 6–8 gąsienic na 1 m2 Skrzypionki wyrzucanie liścia flagowego 1–1,5 larwy na źdźble Śmietki na wiosnę 10 roślin uszkodzonych na 30 badanych lub 80 larw na 1 m2 strzelanie w źdźbło do pełni 10 larw na źdźble, 5–10 owadów Wciornastki kwitnienia dorosłych lub larw na 1 kłosie wzrost i krzewienie na wiosnę 2–3 osobniki dorosłe na 1 m2 Żółwinek zbożowy formowanie ziarna, dojrzałość 2 larwy na 1 m2 mleczna 7.3.4. Chemiczne metody ograniczania szkodników Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z aktualnym wykazem środków ochrony roślin zalecanych w uprawie owsa w integrowanej produkcji (IP). Pomocne mogą być komunikaty podawane na Platformie Sygnalizacji Agrofagów (www.agrofagi.com.pl). Przed zastosowaniem należy zapoznać się z ich etykietą stosowania. Wykaz dopuszczonych środków ochrony roślin jest publikowany w rejestrze środków ochrony roślin. Informacje o zakresie stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach zamieszczane są w etykietach. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest wyszukiwarka środków ochrony roślin (https://www.gov.pl/web/rolnictwo/wyszukiwarka-srodkow-ochrony-roslin--- zastosowanie). Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem: https://www.gov.pl/web/rolnictwo/ochrona- roslin. Wykaz dopuszczonych do IP środków ochrony roślin jest dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem: https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow- ochrony-roslin-dla-integrowanej-produkcji.html.

7.2.1. Najważniejsze choroby Owies może być porażany przez grzyby chorobotwórcze (tabela 6.), podobnie jak inne gatunki zbóż, mogą one występować na liściach, źdźbłach oraz wiechach, co prowadzić może do uzyskania niższego i gorszej jakości plonu ziarna (Kolenda i Mroczkowski 2013, Korbas i wsp. 2018). Do najważniejszych chorób występujących na roślinach owsa powodowanych przez grzyby zaliczyć należy: rdzę koronową owsa, helmintosporiozę liści owsa, mączniaka prawdziwego zbóż i traw, rdzę źdźbłową i fuzariozę wiech owsa (Harder i Haber 1992, Langaro i wsp. 2001, Kiecana i wsp. 2005, Korbas i wsp. 2015, Menzies i wsp. 2019). W integrowanej ochronie pierwszeństwo mają niechemiczne metody zwalczania, najczęściej są to agrotechniczne i hodowlane metody zwalczania sprawców chorób. Jeśli zastosowanie niechemicznych metod zwalczania nie spowodowało obniżenia występowania danego agrofaga poniżej progu ekonomicznej szkodliwości wówczas należy zastosować metodę chemiczną. Tabela 6. Znaczenie gospodarcze wybranych sprawców chorób owsa Choroba Sprawca (y) Znaczenie Fusarium graminearum Schwabe Fuzarioza wiech (teleomorfa: Gibberella zeae (Schwein.) Petch), + Fusarium spp. Głownia pyląca owsa Ustilago avenae (Pers.) Rostr. + Ustilago segetum (Bull.: Pers.) Roussel Głownia zwarta owsa + syn. Ustilago kolleri Wille , syn. Ustilago levis Drechslera avenacea (M.A. Curtis ex Cooke) Shoemaker = Helminthosporium avenaceum M.A. Curtis ex Cooke Helmintosporioza liści ++ D. avenae (Eidam) Scharif = H. avenae Eidam (teleomorfa: Pyrenophora avenae Ito & Kuribayashi) Blumeria graminis DC. f. sp. avenae Em. Marchal, B. Mączniak prawdziwy zbóż i graminis DC., ++ traw (anamorfa: Oidium monilioides (Nees) Link) Rdza owsa Puccinia coronata Corda ++ (koronowa, wieńcowa) Rdza źdźbłowa zbóż Puccinia graminis Pers. f. sp. avenae Ericks ++ i traw Sporysz zbóż Claviceps purpurea (Fr.) Tul + Bipolaris sorokiniana (Sacc.) Shoemaker, Drechslera avenae (Eidam) Scharif, Zgorzel siewek ++ Fusarium spp. (Wm. G. Sm.) Sacc., Pythium spp., Rhizoctonia solani Kühn + małe, ++ średnie W integrowanej produkcji przydatne mogą okazać się informacje dotyczące źródeł pierwotnych i wtórnych infekcji, czyli miejsc, w których bytuje patogen i sposób w jaki choroby przenoszą się w trakcie wegetacji owsa. Grzyby do swojego rozwoju potrzebują określonych warunków, tj. odpowiedniej wilgotności i temperatury. W tabeli 7. zestawiono warunki sprzyjające występowaniu poszczególnych chorób owsa oraz źródła ich infekcji. Tabela 7. Najważniejsze źródła infekcji chorób owsa oraz sprzyjające warunki dla rozwoju ich sprawców Sprzyjające warunki dla rozwoju Choroba Źródła infekcji temperatura wilgotność gleby [ C] o i powietrza materiał siewny, resztki wysoka duża wilgotność Fuzarioza wiech pożniwne, zarodniki temperatura powietrza w powietrzu mała wilgotność Głownia pyląca owsa materiał siewny 16–19 gleby Głownia zwarta owsa materiał siewny 15–20 umiarkowana materiał siewny, resztki Helmintosporioza liści chłodno wysoka pożniwne Mączniak prawdziwy materiał siewny, gleba powyżej 15 sucho zbóż i traw Rdza owsa (koronowa, resztki pożniwne, umiarkowana 20–22 wieńcowa) samosiewy wilgotność Rdza źdźbłowa zbóż i resztki pożniwne, 15–24 wilgotno traw samosiewy Sporysz zbóż przetrwalniki (sklerocja) 20–25 wysoka wilgotność Zgorzel siewek materiał siewny, gleba chłodno wilgotna wiosna Podjęcie działań mających na celu ograniczenie występowania organizmów szkodliwych powinno być poprzedzane monitorowaniem występowania tych organizmów i uwzględnianiu aktualnej wiedzy z zakresu ochrony roślin przed agrofagami, w tym jeżeli jest to uzasadnione, z uwzględnieniem m.in. wskazań wynikających z opracowań naukowych umożliwiających określenie optymalnych terminów wykonania chemicznych zabiegów ochrony roślin, w szczególności w oparciu o dane meteorologiczne oraz znajomość biologii organizmów szkodliwych. Dlatego oprócz znajomości źródeł infekcji oraz warunków sprzyjających danej chorobie pomocne przy określeniu choroby na plantacji owsa jest poznanie cech diagnostycznych (tab. 8). Pomocne mogą być również dane zawarte w rysunku 1., w którym przedstawiono fazy rozwojowe owsa, w których dana choroba może wystąpić oraz w jakich terminach może być zwalczana. Tabela 8. Cechy diagnostyczne chorób owsa Możliwość Choroba Cechy diagnostyczne pomylenia objawów Głownia pyląca U porażonych roślin wszystkie części kwiatowe, jeszcze głownia zwarta owsa przed wykłoszeniem przekształcają się w czarną pylącą owsa masę zarodników (teliospor). Początkowo część ziarniaków pokrywa białoszara osłonka. Po jej zniszczeniu zarodniki rozpyla wiatr, pozostawiając zniszczone wiechy. Porażone rośliny są często niższe i mogą być trudne do wyszukania na plantacji. Występuje ona rzadziej niż głownia pyląca owsa. W kłoskach wiechy zamiast ziarniaków formują się czarne, twarde zwarte skupiska o kształcie ziarniaka, stanowiące masę zarodników sprawcy choroby, Głownia zwarta głownia pyląca osłonięte ocalałymi plewkami i plewami. Rozsiewanie owsa owsa zarodników w polu w czasie kwitnienia jest utrudnione. Dopiero podczas omłotu następuje masowe uwalnianie zarodników (teliospor), które dostają się na plewki i porażają ziarno. Powodowana jest m.in. przez szereg gatunków grzybów takich jak: Pythium, Bipolaris oraz następujące gatunki rodzaju Fusarium: F. graminearum, F. culmorum, F. aveanceum oraz Microdochium nivale (F. nivale). U wschodzących roślin owsa grzyby te mogą powodować Zgorzel siewek – przedwschodowe zamieranie roślin (zgorzel przedwschodowa). Na plantacji widoczne są miejsca bez roślin. W przypadku zgorzeli powschodowej porażone rośliny wschodzą, jednak są osłabione, a chlorotyczne liście są spiralnie skręcone. Objawy występują na liściach, pochwach liściowych, wiechach i źdźbłach. Na porażonych organach występują uredinia w postaci okrągłych pomarańczowo-żółtych Rdza owsa poduszeczek. Porażone źdźbła mogą być wiotkie rdza źdźbłowa zbóż (koronowa, i wylegać. W miarę starzenia się roślin wokół urediniów i traw wieńcowa) tworzą się czarne telia (zarodniki zimowe), które kształtem przypominać mogą koronę (stąd dawna nazwa choroby). Poraża przede wszystkim źdźbła i pochwy liściowe. Początkowo skupienia zarodników rozwijają się pod skórką, która z czasem pęka i wyraźnie odstaje od rdza owsa Rdza źdźbłowa powierzchni źdźbła. Na źdźbłach widoczne są wtedy (koronowa, zbóż i traw rdzawobrunatne skupienia urediniospor. Następnie wieńcowa) w miejscu urediniospor tworzą się czarne błyszczące teliospory. Na liściach i pochwach liściowych widoczny jest biały Mączniak nalot złożony z grzybni, trzonków i zarodników prawdziwy zbóż konidialnych grzyba. W późniejszym okresie objawy – i traw choroby mogą występować na źdźbłach oraz wiechach. Z czasem biały nalot szarzeje i widoczne są na nim ciemne owocniki – klejstotecja. W wyniku silnego porażenia liście mogą przedwcześnie zamierać. Występuje już od najwcześniejszych faz rozwojowych. Na młodych siewkach powoduje występowanie brązowo- czerwonych plam. Porażone siewki mogą posiadać zdeformowany kształt. Na starszych liściach początkowo Helmintosporioza widoczne są czerwono-brązowe plamki, które – liści w późniejszym czasie przyjmują formę wydłużonych plam otoczonych czerwoną lub brązową obwódką. Plamy często łączą się i tworzą duże nekrozy powodując zamieranie części blaszek liściowych. Wiechy porażone przez sprawców choroby są częściowo białe, a w razie silnego porażenia przebarwiona jest cała wiecha. Na ziarniakach widoczne są czasami pomarańczowe skupiska zarodników - sporodochia grzyba. Grzyby rodzaju Fusarium mogą powodować duże Fuzarioza wiech – problemy w uprawie owsa, ponieważ wytwarzać mogą metabolity wtórne – mikotoksyny. Do toksyn produkowanych przez grzyby rodzaju Fusarium zalicza się: m.in. deoksyniwalenol, niwalenol, toksyna T-2, toksyna HT-2, diacetoksyscirpenol i zearalenon. Na wiechach widoczne są kropelki rosy miodowej o żółtym zabarwieniu i klejącej konsystencji. Wkrótce potem w poszczególnych kłoskach wiechy zamiast ziarna rozwijają się przetrwalniki sporyszu w kształcie rożków, Sporysz zbóż – o barwie purpurowoczerwonej. Sklerocja są twarde, ale łatwo ulegają złamaniu, zawierają także szkodliwe dla ssaków alkaloidy takie jak: ergometryna, ergotamina, ergotyna i inne.