Monitoring w IPR – jęczmień

7.1.2. Metody monitorowania chwastów w uprawie jęczmienia Monitorowanie występowania chwastów na polach jest istotnym elementem integrowanej ochrony przed zachwaszczeniem. Decyzje w zakresie chemicznego zwalczania chwastów należy podejmować na podstawie aktualnego monitoringu plantacji w celu doboru i dawki herbicydu/-ów odpowiednio do aktualnego stanu zachwaszczenia (gatunki, liczebność, faza rozwoju) i fazy rozwoju rośliny uprawnej.

7.2.2. Metody monitorowania sprawców chorób w uprawie jęczmienia W nasileniu występowania oraz terminie pojawu chorób znaczną rolę odgrywają warunki pogodowe, zwłaszcza warunki wilgotnościowe oraz ilość i rozkład opadów w czasie wegetacji, temperatura oraz nasłonecznienie. Presja chorób zwiększa się przy uprawie w monokulturze oraz płodozmianach z dużym udziałem zbóż, przy stosowaniu uproszczeń uprawowych, zbyt gęstym siewie, a także przy zachwaszczeniu plantacji. Infekcjom chorobowym sprzyja także wysokie nawożenie azotem oraz niedobory makro- i mikroelementów. Wpływ mają również stresy abiotyczne oraz uszkodzenie roślin przez szkodniki, co ułatwia porażenie roślin. W integrowanej produkcji wskazana jest znajomość źródeł infekcji oraz warunków, które sprzyjają występowaniu chorób (tab. 5). Jest to pomocne przy precyzyjnym określeniu terminu zabiegu. Pozwala także zmniejszyć nasilenie występowania niektórych chorób w kolejnych latach poprzez działania, np. agrotechniczne, wysiew odmian odpornych na porażanie przez patogeny oraz odmian, które nie wylegają. Tabela 5. Choroby i najważniejsze źródła infekcji chorób oraz sprzyjające warunki dla ich rozwoju Sprzyjające warunki dla rozwoju Choroba Źródła infekcji Wilgotność gleby Temperatura [°C] i powietrza porażone rośliny - samosiewy, wysoka wilgotność Askochytoza zbóż 12–25 resztki pożniwne względna powietrza Czarna plamistość samosiewy, wysoka wilgotność 15–20 liści jęczmienia resztki pożniwne względna powietrza resztki pożniwne, zarodniki konidialne wysoka wilgotność Czerń zbóż 15–25 przenoszone z deszczem i wiatrem względna powietrza resztki pożniwne, zarodniki ciepło, wysoka wilgotność Fuzarioza kłosów rozprzestrzeniające się z kroplami 15–25 względna powietrza deszczu Fuzaryjna zgorzel resztki pożniwne, porażone ziarniaki, wysoka wilgotność podstawy źdźbła zarodniki rozprzestrzeniające się z 5–25 względna powietrza i gleby i korzeni kroplami deszczu lub gleba przesuszona Głownia pyląca zakażony materiał siewny 16–22 – jęczmienia Głownia zwarta zanieczyszczony materiał siewny 14–25 – jęczmienia Łamliwość źdźbła resztki pożniwne, zarodniki konidialne, wysoka wilgotność 5–15 zbóż askospory powietrza i gleby Mączniak prawdziwy 50–100% wilgotności zarodniki konidialne, askospory 5–22 zbóż i traw względnej powietrza Pasiastość liści zakażone ziarno 15–20 – jęczmienia Plamistość siatkowa zakażone ziarno, samosiewy, wysoka wilgotność 15–25 jęczmienia resztki pożniwne względna powietrza Rdza jęczmienia porażone samosiewy 5–22 wysoka wilgotność ecjospory powstające na żywicielu Rdza źdźbłowa zbóż wysoka wilgotność pośrednim (berberys zwyczajny i około 20 i traw względna powietrza mahonia) 10–15, wysoka wilgotność, urediniospory samosiewów zbóż i Rdza żółta nowe patotypy nowe patotypy - ozimin 10–28 sucho Rynchosporioza zbóż porażone ziarno, zarodniki konidialne 5–20 wysoka wilgotność sklerocja w glebie lub w materiale Sporysz zbóż i traw siewnym, rosa miodowa w czasie 18–25 sucho i ciepło kwitnienia, obecność owadów Zgorzel podstawy wysoka wilgotność, resztki pożniwne 2–25 źdźbła i korzeni gleba wilgotna Zgorzel siewek gleba, materiał siewy 5–25 wysoka Żółta karłowatość zakażone samosiewy, zakażone dzikie umiarkowana wilgotność 10–25 jęczmienia trawy, obecność mszyc względna Karłowatość pszenicy zakażone samosiewy, zakażone dzikie umiarkowana wilgotność na jęczmieniu 10–25 trawy, obecność skoczków względna Wirus jęczmienia G zakażone samosiewy, zakażone dzikie umiarkowana wilgotność (barley yellow virus 10–25 trawy, obecność mszyc względna G, BVG) Żółta mozaika obecność infekcyjnego wektora – wysoka wilgotność, do 17 jęczmienia Polymyxa graminis w podłożu gleba wilgotna Oprócz znajomości warunków sprzyjających występowaniu danej choroby ważne jest również prawidłowe jej określenie. W tabeli 6. opisane zostały charakterystyczne objawy chorób powodowane przez patogeny występujące w uprawie jęczmienia. Grzyby chorobotwórcze pojawiać się mogą na wszystkich częściach jęczmienia i występują od fazy kiełkowania, gdy korzeń zarodkowy wyrasta z ziarniaka (BBCH 05) do końca fazy dojrzewania (BBCH 89). Tabela 6. Cechy diagnostyczne chorób jęczmienia Choroba Cechy diagnostyczne Owalne plamy otoczone brązową obwódką, wnętrze plam białe, pergaminowe, na Askochytoza powierzchni plam czarne kuliste owocniki. Objawy występują na liściach, pochwach zbóż liściowych i kłosach. Czarna Objawy na pochwach liściowych występują w postaci ciemnobrązowych, nekrotycznych plamistość uszkodzeń. Na blaszkach liściowych i pochwach liściowych występują owalne, wydłużone liści jęczmienia jasno lub ciemnobrązowe plamy. Porażone kłosy czernieją, a ziarno jest pomarszczone. Na dojrzałych kłosach lub przedwcześnie zaschniętych częściach roślin pojawia się charakterystyczny czarny nalot przypominający sadzę, który pokrywa cały kłos lub jego Czerń zbóż część. Grzyby wywołujące chorobę powodują zmianę barwy kłosów i łanu ze złotożółtej na szarobrunatną. Zmiany chorobowe obserwuje się na kłosach i ziarnie. Żółte, częściowe lub całkowite przebarwienie kłosów wskazuje na porażenie przez sprawcę choroby. Przy wysokiej Fuzarioza wilgotności zainfekowane kłosy pokrywają się białym lub różowym nalotem. Na kłosach kłosów widoczne są pomarańczowe skupiska zarodników (sporodochia). Ziarno porażone przez niektóre grzyby z rodzaju Fusarium może zawierać silnie trujące dla ludzi i zwierząt toksyny. Porażeniu grzybami ulegają korzenie i podstawa źdźbła. Mogą mieć postać brunatnych lub Fuzaryjna zgorzel brązowych smug, kresek oraz plam nieregularnego kształtu. Pochwy liściowe zmieniają podstawy źdźbła barwę z zielonej na brązową. Niekiedy obserwuje się zbrązowienie całej podstawy źdźbła i korzeni. Końcowym etapem choroby jest całkowite, przedwczesne zamieranie i korzeni porażonych pędów i tzw. bielenie kłosów. Kłosy roślin porażonych ukazują się nieco wcześniej niż kłosy roślin zdrowych. Ciemnobrunatne skupienia zarodników głowni, pokrywające w całości kłos mają Głownia pyląca początkowo delikatną, szarobiałą osłonkę w postaci błonki, która wkrótce ulega jęczmienia zniszczeniu, a masa ciemnobrunatnych zarodników (teliospor) rozpyla się pod wpływem wiatru i pozostają tylko kłosy z osadkami kłosków. Kłosy roślin pozostają w pochwach liściowych lub wydostają się z nich tylko częściowo. Kłoski jęczmienia ze zmienionym ziarnem nie zmieniają kształtu i pokryte są cienką, Głownia zwarta srebrzystą błonką, która jest pozostałością plewek i plew. Brunatna masa zarodników jest jęczmienia początkowo miękka, potem twardnieje i rozpada się na grudki. Liście i źdźbła porażonych roślin długo są zielone. Objawy można stwierdzić już jesienią lub wczesną wiosną – mają postać niewielkich, nieco wydłużonych, brązowych plam na powierzchni pochew liściowych. W centralnej części Łamliwość plam tworzą się czarne „łatki”. Przy silnym porażeniu murszeje cała podstawa źdźbła. W źdźbła miejscu porażenia źdźbło jest kruche i łatwo się łamie. Silnie porażone źdźbła mają zbóż zbielałe, płonne kłosy i urywają się łatwo przy wyciąganiu ich z ziemi. W warunkach dużego nasilenia choroby straty w plonie ziarna mogą wynosić około 30%. Na zielonych częściach roślin – liściach, pochwach liściowych, a w późniejszym okresie na Mączniak źdźbłach i plewach pojawiają się skupienia białego nalotu – ektogrzybnia. Początkowo prawdziwy zbóż średnica tych skupień wynosi od jednego do kilku mm i na tym etapie tworzy je luźna, i traw biała grzybnia z trzonkami i zarodnikami konidialnymi. W obrębie starszego, zwartego nalotu powstają ciemnobrunatne owocniki stadium doskonałego, wyglądające jak czarne punkty. Straty wywołane przez mączniaka prawdziwego wynoszą w naszych warunkach średnio około 8% plonu ziarna, niekiedy są one znacznie wyższe i przekraczają 40%. Reakcją odpornościową jest pojawienie się brunatnych plam, na powierzchni których obserwuje się grzybnię. Mogą też być widoczne plamy nekrotyczne – reakcja nadwrażliwości na Blumeria graminis. W fazie strzelania w źdźbło na liściach występują początkowo żółte, a później brunatne, długie smugi między nerwami. Na plamach może pojawić się brunatny nalot Pasiastość liści zarodnikowania konidialnego grzyba. W miejscach przebarwienia liście pękają na wąskie jęczmienia pasma powodując tzw. rzemykowatość liści. Liście stopniowo zamierają przed lub w czasie kłoszenia. Rośliny są niższe i nie wykłaszają się lub wytwarzają poślad lub płonne kłosy. Objawy występują we wszystkich fazach rozwojowych roślin. Na liściach początkowo są to małe brunatne plamki, które składają się z poprzecznych i podłużnych brunatnych nekroz, tworząc wzór „siatki” i mogą występować jednocześnie w kilku miejscach na liściu (objawy typowe – net). Stopniowo w tym miejscu pojawia się chloroza i żółknięcie blaszki liściowej, Plamistość silnie porażone liście zamierają. Niekiedy można też obserwować plamy brunatnoczarne siatkowa lub ciemnobrunatne o nieregularnym kształcie z wąską żółtą obwódką. Mogą to być plamy jęczmienia punktowe lub w postaci smug (objawy nietypowe – spot). Typ objawów zależy od szczepu grzyba i reakcji odmiany. Objawy w postaci brązowych, nieregularnych plam obserwuje się też na pochwach liściowych, źdźbłach, kłosach, na ościach i plewach. Porażone mogą zostać również ziarniaki, które przybierają ciemniejszą barwę. Głównie na górnej stronie liści pod skórką widoczne są uredinia, czyli skupienia urediniospor (zarodników propagacyjnych) w postaci pomarańczowych lub Rdza jęczmienia rdzawobrunatnych poduszeczek. Pod koniec wegetacji widoczne są na dolnej stronie liści czarne skupienia teliospor (zarodniki jesienne). Porażeniu ulegają przede wszystkim źdźbła i pochwy liściowe zbóż. Skupienia zarodników Rdza źdźbłowa tej rdzy rozwijają się początkowo pod skórką. Z czasem skórka pęka, a jej postrzępione zbóż brzegi są dobrze widoczne wśród dojrzałych, ciemnoceglastych urediniów (skupisk i traw zarodników letnich). W nieco późniejszym okresie obserwuje się w miejscach porażenia powstawanie czarnych skupień teliospor (zarodników jesiennych). Objawy są bardzo charakterystyczne i najlepiej widoczne są w maju lub czerwcu. Uredinia (skupiska zarodników letnich) koloru żółtopomarańczowego o wydłużonym kształcie i Rdza żółta lekko wzniesione powstają pod skórką i są ułożone liniowo, między nerwami. Rzędy urediniów tworzą żółte paski o długości kilku milimetrów. Objawy choroby widoczne są od początku fazy strzelania w źdźbło na liściach i pochwach liściowych w postaci owalnych lub soczewkowatych jasnozielonych plam, które z czasem Rynchosporioza przybierają kolor słomkowy lub jasnobrunatny. Wokół plamy występuje wyraźnie zbóż brunatna, niekiedy wyraźnie oddzielona od części zdrowej obwódka. Przy silnym porażeniu plamy zlewają się ze sobą i tworzą nieregularną nekrozę. Gdy plamy występują u nasady liścia, liść zasycha. W czasie kwitnienia zbóż pojawiają się na zarażonych kłosach kropelki żółtawej gęstej Sporysz zbóż wydzieliny. Wkrótce potem w poszczególnych kłoskach rozwijają się zamiast ziarna i traw sklerocja – fioletowoczarne rożki sporyszu. Są one wydłużone, wygięte, twarde, a jednocześnie łamliwe. Zgorzel podstawy źdźbła Korzenie martwe, brunatnobrązowe, zahamowanie wzrostu, białokłosowość. i korzeni Zgorzel przedwschodowa objawia się brakiem wschodów roślin – grzyby chorobotwórcze porażają kiełki i korzonki zarodkowe, które brunatnieją, powoduje to zamieranie młodej Zgorzel siewek rośliny. W przypadku zgorzeli powschodowej rośliny kiełkują i ukazują się nad powierzchnią gruntu, ale mają zahamowany wzrost, są słabo wykształcone. Silnie porażone z czasem żółkną i zamierają. Żółta Porażone rośliny są zahamowane we wzroście i mają przebarwione liście. Liście jęczmienia karłowatość przebarwiają się na kolor intensywnie żółty, widoczne są też skarłowacenia. Zmiany barwy jęczmienia powstają początkowo na wierzchołkach liści, a następnie obejmują całą powierzchnię blaszki liściowej. Liście stają się kruche i sztywne, a nasilenie krzewienia powoduje zmianę pokroju rośliny na krzaczasty. Porażone rośliny widoczne są na polu przeważnie zahamowane we wzroście, skupione są w ogniskach, choć zdarzają się porażenia rozproszone. Dla rozwoju objawów bardzo istotna jest faza rozwoju w momencie zakażenia, im jest ona wcześniejsza tym objawy są silniejsze i chore rośliny mają silnie zredukowane źdźbła kłosonośne. Wpływ na postać symptomów mają też takie czynniki, jak: gatunek wirusa, temperatura, a nawet natężenie światła, reakcja odmianowa. Pomimo pewnego zróżnicowania reakcji odmian jęczmienia, nie zdołano jak dotąd uzyskać zadowalającego poziomu odporności/tolerancji na żółtą karłowatość. Porażone rośliny są bardziej podatne na wtórne zakażenia przez grzyby. Analogicznie, tak jak w przypadku innych patogenów wirusowych, objawy porażenia jęczmienia przez WDV pojawiają się zwykle wczesną wiosną. Głównym i dominującym objawem choroby jest karłowatość spowodowana skracaniem międzywęźli oraz ograniczonym rozwojem korzeni zainfekowanych roślin. Ponadto, podczas obserwacji zakażonych roślin można stwierdzić także marszczenie i skręcanie się młodych liści, na których niekiedy pojawia się mozaika, a w końcowych fazach choroby także żółcenie i brązowienie całych blaszek. Zakażenia roślin we wczesnej fazie ich rozwoju (BBCH 11-12), prowadzą do szybkiego rozwoju choroby, do nekrotyzacji i przedwczesnego zamierania Karłowatość całych roślin. Pomimo dość charakterystycznych objawów porażenie jęczmienia przez pszenicy na WDV może być mylone z objawami ŻKJ. Szkodliwość choroby jest spowodowana głównie jęczmieniu przez ograniczenie kłoszenia oraz wykształcaniem płonnych kłosów u porażonych roślin. Straty plonu mogą sięgać 80, a nawet 100%. Do niedawna WDV na jęczmieniu występował w naszym kraju w niewielkim nasileniu i choroba ta nie stanowiła poważnego zagrożenia dla upraw. Zainfekowane i zamierające pojedyncze rośliny występowały głównie na obrzeżach lub wzdłuż ścieżek technologicznych pól. Jednakże w ostatnich latach choroba ta nabiera coraz większego znaczenia. Porażone rośliny stanowiły liczną grupę obejmującą zasięgiem całe pola, co w skrajnych przypadkach prowadziło nawet do przesiewania takich upraw. Poza tym obserwujemy wzrost zasięgu występowania wirozy. Obecnie należy przyjąć, że wirusy BYDV i WDV mogą wystąpić na uprawach jęczmienia ozimego na terenie całej Polski. Porażone rośliny są bardziej podatne na wtórne zakażenia przez grzyby. Wirus wywołuje żółte przebarwienia szczytów i brzegów liści. Z uwagi na powszechne Wirus jęczmienia występowanie BVG w infekcjach mieszanych z innymi wirozami zbóż (np. BYDV i WDV) nie G (barley yellow można oszacować jego bezpośredniej szkodliwości. Niemniej jednak należy podkreślić, że virus G, BVG) synergistyczne działanie kilku wirusów w infekcjach mieszanych może prowadzić do silniejszych objawów choroby i stanowić poważne zagrożenie dla porażonych roślin. Porażone rośliny są bardziej podatne na wtórne zakażenia przez grzyby. Objawy pojawiają się wczesną wiosną tylko przy niskich temperaturach, powyżej 15°C zanikają. Są mniej specyficzne i występują w postaci drobnych plamek, smug, które rozszerzając się prowadzą do żółknięcia liści, a nawet do ich nekrotyzacji. Może również Żółta mozaika dochodzić do zahamowania wzrostu i rozwoju porażonych roślin i ich korzeni. jęczmienia Zainfekowane, w słabszej kondycji rośliny zazwyczaj można znaleźć na polach w naturalnych zagłębieniach terenu oraz wzdłuż cieków wodnych, ale choroba może przebiegać również bezobjawowo. Porażone rośliny są bardziej podatne na wtórne zakażenia przez grzyby. Z uwagi na brak możliwości bezpośredniego chemicznego zwalczania wirusów przez użycie środków ochrony roślin, jedynym sposobem ograniczania wywoływanych przez nie chorób są działania prewencyjne. Dlatego tak ważną sprawą jest monitorowanie upraw jęczmienia od samego początku ich wegetacji, pod kątem występowania owadzich wektorów chorób wirusowych, a więc różnych gatunków mszyc i skoczków. W takich sytuacjach pomocne stają się nowoczesne narzędzia takie jak np. Platforma Sygnalizacji Agrofagów (https://www.agrofagi.com.pl) dostępna m.in. na stronie internetowej IOR–PIB (https://www.ior.poznan.pl). Znajdziemy tam alerty na temat bieżących zagrożeń ze strony różnych patogenów roślin uprawnych jak np. wyniki badań nad infekcyjnością głównych wektorów wiroz zbóż, czy dane o występowaniu poszczególnych wirusów na uprawach. Ponadto, można tam znaleźć bieżące wyniki m. in. z sieci aparatów ssących Johnsona rejestrujących loty i odławiających owady z powietrza, w tym tak ważne dla porażeń wirusowych - mszyce. Sygnalizacja lotów mszyc jest bardzo pomocna, gdyż aparaty odławiają owady z kilkudniowym wyprzedzeniem zanim pojawią się one na polach i zasiedlą młode rośliny. Inną alternatywną metodą, wykorzystywaną bezpośrednio do celów lokalnych na konkretnych polach, może być wystawianie pułapek na owady w postaci żółtych naczyń wypełnionych wodą. Niezależnie od obserwacji pojawu wektorów owadzich należy prowadzić lustrację pól i zwracać szczególną uwagę na wszelkiego rodzaju anomalie związane z prawidłowym wzrostem i pokrojem roślin w danej uprawie, a w przypadku wystąpienia podejrzanych objawów zlecić analizę laboratoryjną.

7.3.2. Metody monitorowania szkodników w uprawie jęczmienia Monitorowanie obecności szkodników na plantacji to bardzo istotny element integrowanej ochrony roślin. Systematyczna, ciągła obserwacja ułatwia ocenę aktualnej sytuacji na polu, a w razie konieczności pozwala na szybką reakcję. Na podstawie monitoringu podejmuje się decyzje co do zasadności, terminu i sposobu ograniczania populacji agrofagów. Monitoring jest podstawą progów ekonomicznej szkodliwości, czyli kluczowego elementu ochrony chemicznej. Warto również monitorować uprawę po zabiegu zwalczania, w celu określenia jego skuteczności czy podjęcia decyzji o ewentualnym powtórzeniu zabiegu. Aktualnie opracowano szereg metod monitorowania plantacji – od najprostszych (bezpośrednia lustracja, żółte naczynia, tablice lepowe, pułapki feromonowe i przynętowe), do wymagających odpowiednich narzędzi i sprzętu (czerpakowanie, przesiewanie gleby, pułapki świetlne, mikroskop).