Materiał siewny i odmiany w IPR – jęczmień

4. DOBÓR ODMIAN JĘCZMIENIA W INTEGROWANEJ PRODUKCJI Wybór odpowiedniej odmiany jest jednym z najważniejszych czynników w integrowanej produkcji. Warto więc wybierając odmianę do siewu przeanalizować wyniki COBORU, aby wybrać najlepszą odmianę, która w danych warunkach klimatyczno – glebowych da najwyższy plon (https://www.coboru.gov.pl/pdo/ipr). Zmiany klimatyczne zachodzące w ostatnich latach w naszym kraju przyczyniają się do zmian struktury zasiewów zbóż, w tym również jęczmienia. Coraz częściej pojawia się susza powodowana wzrostem temperatury powietrza i ograniczonymi opadami. Skutkuje to również obniżonym poziomem wód gruntowych. Jęczmień jary, który wcześniej zajmował największą powierzchnię uprawy spośród wszystkich zbóż jarych w Polsce, traci na znaczeniu i w tej chwili powierzchnia jego uprawy zrównuje się z powierzchnią uprawy jęczmienia ozimego. Według GUS jęczmień jary w roku 2022 uprawiany był na powierzchni 330 tys. ha a ozimy na 310 tys. ha. Również powierzchnia plantacji nasiennych jęczmienia ozimego (5,0 tys. ha) w roku 2023 już nieco przewyższyła powierzchnię rozmnożeń jęczmienia jarego (4,8 tys. ha). Jęczmień jest wykorzystywany głównie na pasze. Służy do sporządzania mieszanek paszowych bezpośrednio w gospodarstwie oraz w przemyśle paszowym. Należy pamiętać, że na cele paszowe uprawia się zarówno odmiany typu pastewnego, jak i typu browarnego jęczmienia. Najważniejszym kryterium wyboru jest w tym przypadku wielkość plonowania. A w ostatnich latach możemy zauważyć postęp w zakresie plenności odmian jęczmienia jarego typu browarnego, które dorównują, a niejednokrotnie przewyższają wielkością plonowania odmiany typu pastewnego. Jęczmień ma również swoje zastosowanie w przemyśle spożywczym. Służy do produkcji kaszy i płatków oraz do produkcji piwa. Na ten cel uprawia się odpowiednie odmiany o dobrej wartości browarnej (patrz: „Metodyka integrowanej produkcji jęczmienia browarnego”). Dotrzymanie optymalnego terminu i gęstości siewu jest ważnym elementem uprawy, determinującym wysokość uzyskiwanych plonów. W doświadczeniach COBORU ilość wysiewanego ziarna ustala się indywidualnie dla każdej odmiany. Uwzględnia się pożądaną obsadę na m2, a także zdolność kiełkowania i masę 1000 ziaren. Zarówno zbyt duża, jak i zbyt mała gęstość siewu powoduje obniżkę plonu. Dla określenia wartości gospodarczej zarejestrowanych odmian jęczmienia zarówno jarego, jak i ozimego prowadzi się doświadczenia w ramach Porejestrowego Doświadczalnictwa Odmianowego (PDO). Odmiany testowane są w nim na dwóch poziomach agrotechniki: przeciętnym i wysokim. Na poziomie przeciętnym (a1) ochrona chemiczna ogranicza się do zaprawiania nasion, stosowania herbicydów i insektycydów. Dawka nawożenia azotowego na poziomie a1 ustalana jest indywidualnie przez prowadzącego dane doświadczenie z uwzględnieniem rodzaju gleby i wartości przedplonu, kierunku użytkowania oraz dotychczasowego przebiegu wegetacji, a w szczególności ilości opadów. Na intensywnym poziomie agrotechniki (a2) stosuje się dodatkowo dwa zabiegi fungicydowe połączone z nawożeniem dolistnym oraz chemiczną ochronę przed wyleganiem. Intensywny poziom agrotechniki obejmuje również zwiększone (o 40 kg/ha) nawożenie azotem. Aktualnie wszystkie odmiany do wszystkich doświadczeń zaprawiane są centralnie jedną zaprawą w Laboratorium w Słupi Wielkiej. Warunki jakie zapewnia poziom a1 dla rozwoju roślin wydają się najbardziej zbliżone do wymogów stawianych przez rolnictwo integrowane. W związku z tym wyniki plonowania, odporność na choroby i wyleganie na przeciętnym poziomie agrotechniki powinny być podstawowymi wyznacznikami przy wyborze odmiany dla rolników. Jęczmień to gatunek wrażliwy na różne choroby. Najczęściej na jęczmieniu występuje mączniak prawdziwy, plamistość siatkowa, rdza jęczmienia, rynchosporioza i ciemnobrunatna plamistość. Na jęczmieniu ozimym występuje dodatkowo pleśń śniegowa i pałecznica traw. Można też zaobserwować objawy wirusa żółtej karłowatości jęczmienia (BYDV). W ostatnich latach rzadziej występuje natomiast porażenie głownią pylącą. Ogólnie obserwuje się znaczny postęp w odporności na choroby wśród nowych odmian. Przy doborze odmian w IP należy kierować się ich zwiększoną odpornością/tolerancją na co najmniej jednego sprawcę chorób np. mączniaka prawdziwego zbóż i traw, plamistości siatkowej jęczmienia, rdzy jęczmienia, rynchosporiozy zbóż. Na wielkość plonu wpływ ma także zjawisko wylegania. Występuje ono głównie przy intensywnym nawożeniu i niekorzystnych warunkach pogodowych, takich jak obfite ulewy i intensywne wichury. Wśród zbóż jęczmień charakteryzuje się mniejszą odpornością na wyleganie, ze względu na delikatną budowę źdźbła. Tym bardziej należy więc wybierać odmiany o sprawdzonej, dobrej odporności na wyleganie i bardziej sztywnej słomie. Plusem jęczmienia ozimego jest niewątpliwie jego wczesność i odporność na wiosenne susze. Jęczmień ozimy posiada również znacznie wyższy potencjał plonowania niż jego forma jara, zwłaszcza przy sprzyjających warunkach pogodowych zimą. Największym mankamentem tego gatunku jest stosunkowo mała odporność na wymarzanie, co w dużym stopniu wpływa na ryzyko uprawy. Na szczęście w ostatnich latach zimy miały na ogół łagodny przebieg i nie zanotowano większych strat z powodu wymarzania. Zmiany klimatyczne, które obserwujemy sprzyjają uprawie jęczmienia ozimego i powodują wzrost jego znaczenia. Wyniki badań jęczmienia prowadzone przez COBORU są ogólnie dostępne i należy na bieżąco je śledzić. W praktyce korzystnym rozwiązaniem może okazać się uprawa więcej niż jednej odmiany jęczmienia w danym gospodarstwie, o zróżnicowanej odporności. Zmniejsza to ryzyko strat w przypadku wystąpienia chorób, czy silnych przymrozków dla jęczmienia ozimego. Przy wyborze odmiany do uprawy w danym rejonie dodatkową informację mogą stanowić „Listy zalecanych do uprawy odmian na obszarze województw”. Decyzje dotyczące LZO w poszczególnych województwach są podejmowane przez dyrektorów Stacji Koordynującej PDO, po wcześniejszym zasięgnięciu opinii członków Zespołów Wojewódzkich PDO. Każdego roku tworzone są nowe LZO dla województw, a informacje na ten temat znajdują się na stronie internetowej COBORU (www.coboru.pl).

5.2. Siew Ważnym elementem integrowanej produkcji jęczmienia ozimego i jarego są zasady siewu, na które składa się jakość materiału siewnego, termin oraz gęstość siewu. Wysoka wartość materiału siewnego decyduje o pełnych i wyrównanych wschodach, prawidłowym wzroście i rozwoju roślin. Nasiona przeznaczone do siewu powinny charakteryzować się: czystością nie mniejszą niż 98%, odpowiednią masą 1000 ziaren, dobrą zdrowotnością i zdolnością kiełkowania nie mniejszą niż 95%. Materiał siewny w IP musi być kwalifikowany oraz zaprawiony zgodnie z systemem ESTA. Wyniki badań nad terminem siewu jęczmienia ozimego wskazują na zależność tego czynnika głównie od warunków klimatyczno–glebowych, a ponadto od doboru odmiany. W dawnych podręcznikach zalecano siew jęczmienia ozimego przy końcu sierpnia, a potem zweryfikowano to na I dekadę września. W doświadczeniach IUNG – PIB przeprowadzonych w niedawnym okresie stwierdzono zależność reakcji jęczmienia ozimego na termin siewu od jakości gleby. Na glebach zwięźlejszych należących do kompleksu pszennego dobrego i żytniego bardzo dobrego, plony ziarna przy terminie siewu w I dekadzie września były podobne jak przy terminie w II dekadzie września. Na glebach kompleksu żytniego dobrego wystąpiła nieduża zniżka plonu, a w przypadku kompleksu żytniego słabego znaczna zniżka plonu przy terminie w II dekadzie września. Przy terminie w III dekadzie września plony ziarna były istotnie niższe niezależnie od gleby. Dodatni wpływ odleżenia się gleby silniej zaznaczył się przy późnym terminie siewu. Reakcja jęczmienia ozimego na termin siewu zależy w dużym stopniu od warunków pogodowych. Wyższe plony ziarna przy wczesnym terminie siewu (I dekada września) osiągano w sezonach o krótkiej jesieni, natomiast w przypadku długiej jesieni oraz długo zalegającej pokrywy śnieżnej w czasie zimy jęczmień wysiany wcześnie plonował niżej niż wysiany później. Przyczyną słabszego plonowania wczesnych zasiewów jęczmienia ozimego w przypadku długiej i ciepłej jesieni jest nadmierny wzrost roślin i tworzenie dużej masy liści, przez co jęczmień staje się bardziej podatny na wymarzanie w przypadku braku pokrywy śnieżnej w zimie, a w warunkach długiego zalegania śniegu często ulega porażeniu przez pleśń śniegową. Ponadto jęczmień wysiany wcześnie bywa przy ciepłej jesieni atakowany przez szkodniki (ploniarka zbożówka, skoczek sześciorek i inne) lub przez sprawcę mączniaka prawdziwego zbóż i traw, a w przypadku małej powierzchni zasiewu jego wczesne wschody mogą być niszczone przez ptactwo. Jęczmień siany późno w warunkach krótkiej jesieni rośnie wolno, słabo się krzewi i niedostatecznie hartuje przed zimą. Gorsze w takim przypadku jego przezimowanie, wykształcenie mniejszej liczby kłosów wskutek krótszego okresu wegetacji, jest powodem słabszego plonowania. Im dłuższa i cieplejsza jest jesień w danym rejonie, przy korzystnym rozkładzie opadów, tym później przypada optymalny termin siewu jęczmienia ozimego. Również na lepszych glebach jego siew może być wykonany później niż na słabszych, ponieważ gleba lekka jest bardziej podatna na przemarzanie i na takiej glebie rośliny słabiej się krzewią. Większej tolerancyjności na opóźnienie siewu sprzyja lepsza zimotrwałość niektórych odmian oraz ich zdolność do silniejszego krzewienia się. Optimum terminu siewu jęczmienia ozimego jest więc trudne do ustalenia, ze względu na jego ścisły związek z długością trwania jesieni, która nie jest przewidywalna. W przypadku wczesnego nadejścia zimy, wyższe plony jęczmienia otrzymuje się z wczesnych jego zasiewów (5 – 10 września). W warunkach długiej i ciepłej jesieni wysoki plon jęczmienia można uzyskać z późnych jego zasiewów (20 – 25 września). Najlepiej więc wysiewać jęczmień w terminie średniowczesnym tj. 10 – 15 września w rejonach wschodnich, 12 – 18 w rejonie centralnym i 16 – 20 września w rejonach zachodnich. Termin wysiewu jęczmienia jarego typu pastewnego może być późniejszy niż jęczmienia typu browarnego. Zaleca się koniec marca lub w pierwszej dekadzie kwietnia (w przypadku wydłużenia się zimy). Generalnie jęczmień jary jest najbardziej tolerancyjny na opóźnienie siewu spośród zbóż jarych. Do siewu należy używać wyłącznie zaprawionego materiału siewnego kategorii kwalifikowany oraz przechowywać do kontroli dowody zakupu nasion i etykiety urzędowe, w które zaopatrzony jest materiał siewny. Norma wysiewu Wpływ gęstości siewu na plonowanie jęczmienia ozimego jest zależny głównie od jakości gleby, zwłaszcza od jej składu granulometrycznego i kwasowości, a ponadto od terminu siewu i warunków pogodowych. Istotny wpływ gęstości siewu na plon ziarna jęczmienia wynika stąd, że decyduje ona o stopniu konkurencji między roślinami o światło, wodę i składniki pokarmowe. W miarę zwiększania zagęszczenia roślin w łanie zmniejsza się penetracja światła, ogranicza krzewistość roślin, wzrasta ich wypadanie oraz podatność na wyleganie i porażenie przez grzyby chorobotwórcze. Nadmiernemu zwiększaniu obsady roślin i kłosów towarzyszy spadek liczby ziaren w kłosie i masy 1000 ziaren. Zbyt mała ilość wysiewu nie pozwala na uzyskanie dużego plonu, z powodu niewystarczającej obsady kłosów, pomimo dużej w tych warunkach produkcyjności kłosa. Opóźnienie terminu siewu jęczmienia ozimego jest powodem skrócenia fazy krzewienia się roślin i tym samym zmniejszenia liczby kłosów na jednostce powierzchni, szczególnie w przypadku wczesnego nadejścia zimy. Wówczas racjonalne jest stosowanie większej ilości wysiewu. W latach o długiej jesieni można uzyskać odpowiednią liczbę kłosów także przy opóźnionym terminie siewu. Współdziałanie gęstości siewu z terminem siewu jęczmienia ozimego jest więc słabsze niż w przypadku jęczmienia jarego. W rejonach o większym nasileniu chorób i częstszym zjawisku wylegania roślin (przy obfitych opadach deszczu o charakterze burzowym) zaleca się stosowanie rzadszego siewu jęczmienia ozimego. Na ogół większej ilości wysiewu wymagają odmiany tolerancyjniejsze na wzajemne zacienianie się roślin, słabiej krzewiące się, odporniejsze na wyleganie i choroby. Zróżnicowanie wymagań odmian jęczmienia ozimego co do gęstości siewu jest mniejsze niż wśród odmian jęczmienia jarego. Norma wysiewu jęczmienia ozimego zależy głównie od jakości gleby, przedplonu i terminu siewu. Gęściej powinno się wysiewać zboża na gorszych glebach, po słabszym przedplonie i przy opóźnieniu terminu siewu. Rozstawa rzędów wynosi 12 cm, a głębokość siewu 3 – 4 cm. W słabszych warunkach glebowych (gorsza żyzność, luźniejszy skład granulometryczny gleby, kwaśny odczyn) powinno się siać jęczmień jary gęściej niż na lepszych glebach. Na glebach żyznych występuje silniejsze krzewienie roślin i bujniejszy ich wzrost w efekcie dobrego zaopatrzenia w składniki pokarmowe i wodę, co potęguje stopień wylegania (szczególnie najwrażliwszego na to jęczmienia) w przypadku dużej obsady roślin. Nadmierne zagęszczenie łanu i słabe jego przewietrzenie sprzyjają nasileniu się porażenia zbóż przez choroby, które wraz z wyleganiem przyczyniają się do znacznych strat plonu ziarna. Uzasadnia to potrzebę rzadszego siewu jęczmienia na lepszych glebach. W miarę podwyższania poziomu nawożenia azotem, słabnie efektywność dużej gęstości siewu, gdyż wysokie dawki N potęgują rozkrzewienie zbóż. Nadmierne zwarcie łanu sprzyja ponadto rozprzestrzenianiu się chorób (wskutek gorszego przewietrzenia łanu) oraz nasileniu wylegania roślin. W takich warunkach obniża się dorodność ziarna i zwiększają się straty podczas zbioru. W warunkach niedoboru azotu rośliny słabo się krzewią i występuje niedostateczna liczba kłosów na jednostce powierzchni będąca przyczyną niskiego plonowania zbóż i sprzyjająca rozwojowi chwastów napotykających na słabszą konkurencję zbóż w rzadszym ich łanie. W takich warunkach skuteczne jest zagęszczenie łanu poprzez stosowanie większej ilości wysiewu. Przy opóźnieniu terminu siewu obserwuje się słabe rozkrzewienie roślin i niedostateczną liczbę kłosów w łanie, co rekompensuje się większą gęstością siewu. Większe podwyższenie normy wysiewu stosuje się przy dużym opóźnieniu siewu (do 20 kwietnia) i na słabszych glebach.