Materiał siewny i odmiany w IPR – rzepak ozimy

4. Kierunki hodowli i dobór odmian rzepaku ozimego w integrowanej produkcji Odmiana jest uznawana za jeden z głównych czynników warunkujących wzrost produkcji roślinnej we współczesnym rolnictwie. Postęp odmianowy (hodowlany) osiągany jest poprzez zamierzone zmiany genetyczne, mające na celu poprawę określonych właściwości rolniczych i użytkowych odmian. Najczęściej odnoszony jest do wzrostu plonowania, ale obejmuje również wiele innych cech stanowiących o wartości gospodarczej odmiany. W szczególności dotyczy to jakości plonu oraz odporności lub tolerancji na różne czynniki biotyczne (choroby, szkodniki) i abiotyczne (niskie i wysokie temperatury, niedobór i nadmiar opadów, jakość gleby, itp.) ograniczające plonowanie, a także inne specyficzne cechy, decydujące o właściwościach rolniczych czy użytkowych odmian. Pożądaną właściwością nowych odmian jest również możliwość szybkiej regeneracji po ustąpieniu stresu. Jest to istotne w obliczu zmieniającego się klimatu i coraz częściej występujących ekstremalnych zjawisk pogodowych, znacząco oddziaływujących na wegetacją roślin. Nowe, udoskonalone w pracach hodowlanych odmiany rzepaku powinny odpowiadać na stawiane wymagania dotyczące głównie racjonalizacji (zmniejszenia) poziomu nawożenia mineralnego, oraz ograniczenia liczby zabiegów ochrony roślin, by jak najlepiej spełniać założenia systemu integrowanej ochrony i produkcji. Uprawa odmian odpornych lub tolerancyjnych na organizmy szkodliwe jest jednym z podstawowych założeń integrowanej ochrony rzepaku. Odporność odmian na działanie szkodliwych agrofagów (choroby i szkodniki) ma coraz większe znaczenie w systemach uprawy bardziej przyjaznych naturalnemu środowisku. Z założenia dąży się w nich do zminimalizowania ilości stosowanych środków ochrony roślin w polowych uprawach roślin. W zrównoważonej produkcji roślinnej odmiany odporne/tolerancyjne na choroby są szczególnym i proekologicznym środkiem produkcji. Dlatego hodowla takich odmian ma zasadnicze znaczenie dla upowszechnienia się integrowanej ochrony i produkcji rzepaku. Problem ten ma również ważny aspekt ekonomiczny. Z jednej strony każdy zabieg ochrony roślin zwiększa koszty uprawy, z drugiej  zastosowanie odpowiedniego zabiegu np. fungicydem może poprawić zdrowotność roślin, a tym samym zapobiec utracie części plonu i zrekompensować poniesione nakłady. Postęp w hodowli odmian rzepaku ozimego, zarówno ilościowy, jak i jakościowy, jest duży. Do urzędowych badań w celu wpisania odmiany do Krajowego Rejestru (KR) zgłaszanych jest corocznie około 100 nowych odmian. Spośród nich, po zakończeniu 2- lub 3-letniego okresu badań, ostatecznie rejestruje się jedynie około 15 najwartościowszych, które spełniają określone kryteria odrębności, wyrównani i trwałości (OWT) oraz wykazujące odpowiednią wartość gospodarczą (WGO). Do podstawowych wymagań decydujących o wartości gospodarczej odmiany należą:  wielkość plonu nasion;  stabilność plonowania w latach i w różnych rejonach;  jakość plonu nasion (m.in. zawartość tłuszczu i glukozynolanów w suchej masie oraz białka i włókna w suchej masie beztłuszczowej nasion);  odporność i tolerancja na choroby;  reakcja na warunki stresowe (niska temperatura, susza, opad gradu, inne);  odporność na wyleganie  przystosowanie do różnych warunków uprawy. Po zarejestrowaniu odmiana jest rozmnażana, a jej materiał siewny może być przedmiotem obrotu handlowego i trafiać do uprawy. Zgodnie z przepisami o nasiennictwie w obrocie na terenie naszego kraju może znajdować się także materiał siewny odmian wpisanych do wspólnotowego katalogu lub rejestrów państw członkowskich UE. Ze względu na ciągłe tworzenie przez hodowców wielu nowych odmian następuje dość szybko wypieranie z obrotu i uprawy odmian starszych. Średni okres dostępności odmiany w ofercie handlowej wynosi około 5–7 lat. Dotyczy to zwłaszcza tych firm hodowlanych, których programy hodowlane ukierunkowane są głównie na tworzenie odmian mieszańcowych (tzw. hybrydowych) rzepaku. Uprawa nowych odmian umożliwia korzystanie z postępu biologicznego, który te odmiany wnoszą. Przejawia się on głównie w bardzo dużym potencjale plonowania, przy czym większość nowych odmian odznacza się ogólnie dobrą zdrowotnością. Innym warunkiem korzystania z postępu biologicznego jest stosowanie kwalifikowanego materiału siewnego odmian. Tylko takie nasiona zapewniają tożsamość odmianową, tj. przejawianie się charakterystycznych dla danej odmiany cech, zarówno morfologicznych, jak i użytkowych, w tym np. odporności na specyficzne patogeny. Nasiona kwalifikowane po zbiorze są oceniane laboratoryjnie, sprawdzana jest ich jakość – oznacza się m.in. czystość, zdolność kiełkowania i masę 1000 nasion, a także zdrowotność. Nasiona, które nie spełniają określonych norm nie są dopuszczane do obrotu. Po uzyskaniu świadectwa kwalifikacji nasiona są zaprawiane, a następnie odpowiednio zapakowane. Znajdujący się w obrocie materiał siewny powinien być zaopatrzony w etykiety urzędowe potwierdzające jego oryginalność. Stosowanie do siewu tylko takiego materiału daje możliwość reklamacji, w przypadku wątpliwości co do jakości i pochodzenia nasion. Używanie do siewu innego materiału niż kwalifikowany, powoduje z reguły znaczące pogorszenie jakości plonu rzepaku. W przypadku odmian populacyjnych (ustalonych) materiałem siewnym kwalifikowanym jest pierwsze rozmnożenie C1, natomiast odmian mieszańcowych zrestorowanych – nasiona mieszańcowe F1. Taki materiał w dużym stopniu umożliwia uzyskanie wysokich plonów nasion o bardzo dobrej jakości. W hodowli tworzone są, a następnie uprawiane odmiany populacyjne i mieszańcowe rzepaku:  odmiana populacyjna (ustalona, liniowa) – heterogeniczny zbiór roślin wyrównany pod względem cech botanicznych i użytkowych, wytworzony przez hodowcę poprzez krzyżowanie i selekcję;  odmiana mieszańcowa F1 (zrestorowana, hybrydowa) – odmiana, której materiał siewny jest wytwarzany za każdym razem przez krzyżowanie stałych komponentów (form rodzicielskich – homozygotycznych linii) zgodnie z formułą mieszańca określoną przez hodowcę (zachowującego odmianę), w wyniku czego uzyskuje się efekt heterozji, który objawia się bujnością mieszańców pierwszego pokolenia (F1). Hodowla odmian mieszańcowych jest także szczególnym sposobem biologicznej ochrony odmian. Materiał siewny takich odmian jest bowiem wytwarzany przez krzyżowanie stałych komponentów, tj. linii i/lub odmian zgodnie z formułą mieszańca, znaną jedynie hodowcy. Warto wiedzieć, że u odmian mieszańcowych efekt heterozji, który przejawia się m.in. zwiększeniem plonowania, występuje tylko w pokoleniu F1 i nie powtarza się w kolejnych rozmnożeniach. Nasiona do siewu takich odmian trzeba zatem każdorazowo zakupić, np. u przedstawicieli handlowych firm hodowlano-nasiennych lub licencjonowanych dystrybutorów. Odmiany mieszańcowe cechują się przede wszystkim większym potencjałem plonowania. Wartościowe są zwłaszcza wysokoproduktywne odmiany o zwiększonej w porównaniu z formami populacyjnymi plenności i możliwie zmniejszonych wymaganiach glebowych. W sezonach wegetacyjnych, w których wystąpiły w większym nasileniu niekorzystne zjawiska klimatyczne, odmiany mieszańcowe reagowały przeważnie mniejszym spadkiem plonowania. Większość tych odmian jest bardziej tolerancyjna na opóźniony termin siewu ze względu na szybszy rozwój początkowy. Rośliny wytwarzają silniejszy, bardziej rozrośnięty system korzeniowy, przez co lepiej pobierają wodę i składniki pokarmowe. Odmiany mieszańcowe wnoszą także postęp w hodowli odpornościowej, w której tworzy się linie syntetyczne w celu wprowadzania do rzepaku genów determinujących odporność np. na kiłę kapusty, suchą zgniliznę kapustnych lub wirusa żółtaczki rzepy. Ogólnie dobór odmian mieszańcowych jest liczniejszy i bardziej zróżnicowany. Odmiany mieszańcowe stanowią główny postęp hodowlany w uprawie rzepaku:  wiele z nich zawiera dodatkowe geny odporności na patogeny np. Rlm9, Rlm7, Rlm3 oraz Apr37 (sucha zgnilizna kapustnych), TuYV (wirus żółtaczki rzepy);  tworzy się odmiany wykazujące tolerancję na porażenie przez sprawcę kiły kapusty;  dostępne są odmiany odznaczające się mniejszą podatnością na pękanie łuszczyn i osypywanie nasion (tzw. pod shattering resistance);  hodowane są także odmiany tolerancyjne na substancję czynną z grupy imidazolinonów , stosowaną w herbicydach do zwalczania wielu chwastów, w tym również kapustowatych (tzw. technologia uprawy Clearfied);  w ofercie znajdują się również odmiany półkarłowe. Należy zauważyć również to, że wielu rolników nadal dobrze ocenia przydatność odmian populacyjnych do własnych warunków gospodarowania i uprawia je na swoich polach. Takie odmiany przeważnie są wysiewane w mniejszych gospodarstwach, głównie na małych powierzchniach i na nieco gorszych stanowiskach. Ich podstawową zaletą są stosunkowo mniejsze wymagania oraz łatwiejszy zbiór ze względu na mniejszą masę roślin. Niestety, dobór odmian populacyjnych będzie w najbliższych latach coraz mniej liczny i tym samym odmiany te będą mniej konkurencyjne wobec odmian mieszańcowych. Materiał siewny odmian populacyjnych jest tańszy. Porównanie właściwości rolniczo-użytkowych odmian populacyjnych i mieszańcowych rzepaku ozimego Odmiany populacyjne Odmiany mieszańcowe mniej są wymagające odnośnie sprawdzają się lepiej w warunkach do stanowiska intensywnej uprawy powinny być siane w odpowiednim bardziej tolerancyjne na opóźniony termin terminie siewu norma wysiewu nasion na jednostkę norma wysiewu nasion na jednostkę 2 2 powierzchni jest większa (50–70 szt./m ) powierzchni jest mniejsza (40–50 szt./m ) gorzej znoszą stresowe warunki uprawy lepiej znoszą stresowe warunki uprawy ze względu na większą masę roślin zbiór nasion jest łatwiejszy zbiór może być utrudniony plon nasion w wieloleciu o ok. 14% plon nasion mniejszy większy od plonu odmian populacyjnych Ważnym kierunkiem prac hodowlanych jest hodowla odpornościowa odmian, niezbędna w celu upowszechnienia się integrowanej ochrony i produkcji rzepaku ozimego. Hodowla odmian odpornych na organizmy szkodliwe nie jest łatwa, a wytworzenie nowej odmiany jest procesem złożonym i trwa przeważnie wiele lat, średnio 7-8. Dlatego dostępność nowych odmian odpowiadających oczekiwaniom użytkowników stosujących integrowaną uprawę i ochronę rzepaku będzie następowała stopniowo na przestrzeni wielu lat. Oprócz odmian odpornych na różne czynniki chorobotwórcze ważną rolę w systemach zrównoważonej produkcji mogą spełniać odmiany tolerancyjne na różne stresy i czynniki ograniczające plonowanie. Bardziej wartościowe będą również odmiany, odznaczające się zdolnością do regeneracji różnych uszkodzeń i powrotu do dalszego wzrostu i rozwoju, po wystąpieniu silnego stresu. Dlatego w pracach hodowlanych rzepaku prowadzi się także selekcję materiałów w kierunku zwiększenia tolerancji na stresowe warunki uprawy, m.in. suszę i niską temperaturę oraz zmniejszenia wymagań siedliskowych, w tym zwłaszcza glebowych, a także bardziej efektywnego wykorzystywania nawożenia, głównie azotowego. W hodowli rzepaku należy łączyć w tworzonych odmianach różne korzystne właściwości. Najlepiej jest, gdy w pracach hodowlanych uwzględni się zarówno cechy odpornościowe na patogeny, jak i korzystne cechy użytkowe, np. dobrą zimotrwałość oraz zwiększoną odporność na pękanie łuszczyn i osypywanie nasion. Odmiany odznaczające się takimi właściwościami stabilnie plonują w przypadku wystąpienia skrajnie niekorzystnych warunków pogodowych. Pojawienie się określonej choroby na plantacji rzepaku ozimego uzależnione jest od wielu czynników. Wśród nich są czynniki przyrodnicze, które nie zależą od działań rolnika oraz takie, o których on decyduje, np. stosowana agrotechnika, wybór odmian do uprawy. Przy wyborze odmiany należy postępować według zasady, że po uwzględnieniu podstawowych kryteriów (plon, jakość) warto upewnić się, iż wybrane odmiany są korzystnie oceniane lub różnią się w zakresie innych ważnych cech rolniczych, w tym zwłaszcza pod względem odporności na choroby. Odmiana uprawna jest jednym z głównych czynników warunkujących wzrost produkcji oraz odpowiednią jakość pozyskiwanych nasion rzepaku ozimego. Wysokie i stabilne plonowanie w różnych warunkach glebowych i klimatycznych, a także w kolejnych sezonach wegetacyjnych, różniących się przeważnie przebiegiem warunków opadowo- termicznych stanowi o wartości odmiany. Oprócz właściwego wyboru odmiany, dostosowanego do określonych uwarunkowań gospodarstwa, rolnicy muszą w jak największym stopniu uwzględnić elementy prawidłowej agrotechniki. Jednoczesne zastosowanie czynników odmianowego i agrotechnicznych pozwala lepiej wykorzystać potencjał plonotwórczy uprawianych odmian. W ostatnich latach, średnio w produkcji osiągano plon wynoszący 68% wysokości plonu uzyskiwanego w doświadczeniach polowych, przy czym zróżnicowanie tej relacji w poszczególnych latach wynosiło od 59% do 74%, a to wskazuje na możliwość większego wykorzystania potencjału plonotwórczego odmian przez producentów rzepaku (tab. 1). Tabela 1. Średni plon nasion rzepaku ozimego w doświadczeniach PDO (porejestrowe doświadczenia odmianowe) i w produkcji w latach 2015–2021 (dane COBORU i GUS) Plon nasion [dt/ha] Relacja Rok b/a PDO Produkcja [w %] a b 2021 46,2 32,3 70 2020 46,6 31,5 68 2019 38,5 27,9 72 2018 37,6 26,1 69 2017 44,1 29,7 67 2016 36,6 27,0 74 2015 48,5 28,5 59 Precyzyjnie dobrane odmiany są ważnym elementem integrowanej produkcji rzepaku ozimego. Można przyjąć, że przy dobrym rozpoznaniu częstości występowania danego zjawiska oraz znajomości najważniejszych cech odmian, powinno się lepiej dostosować technologię uprawy do konkretnych odmian i tym samym zwiększyć opłacalność produkcji. Dotyczy to zwłaszcza liczby zabiegów ochrony roślin, terminów stosowania lub dawek. Zasadne będzie postępowanie, w którym ogranicza się lub nie stosuje fungicydu w uprawie odmiany odpornej na określonego patogena. Bezcelowe będzie także stosowanie regulatora wzrostu w przypadku uprawy odmiany półkarłowej, która w naturalny sposób wolniej się rozwija. Przeciwnie, dla odmian o mniejszej odporności właściwe będzie zastosowanie wyższej dawki, a nawet wykonanie dwóch zabiegów. W integrowanej ochronie i produkcji zawsze jednak należy uwzględniać zasady dobrej praktyki rolniczej oraz przedkładać zabiegi agrotechniczne nad stosowanie chemicznych środków ochrony roślin. Spośród roślin oleistych, ze względu na znaczenie gospodarcze i powierzchnię uprawy, najbardziej zintensyfikowane prace hodowlane w celu tworzenia nowych, lepszych odmian prowadzone są w rzepaku ozimym. W tym gatunku postęp hodowlany w zakresie wielkości i jakości plonu nasion, a także cech odpornościowych jest duży. Również dobór odmian jest liczny i zróżnicowany. Obecnie w Krajowym Rejestrze wpisanych jest prawie 150 odmian rzepaku ozimego, z których cztery piąte stanowią odmiany mieszańcowe. Zdecydowaną większość zarejestrowanych odmian stanowią odmiany zagraniczne, blisko 90%. Wpisane do Krajowego Rejestru odmiany wykazują zróżnicowanie ważniejszych cech rolniczo-użytkowych, takich jak plenność, jakość plonu nasion, a także wczesność, wysokość roślin oraz odporność na ważniejsze choroby. Plenność, a także bardzo dobra jakość nasion, są stałymi elementami ulepszania odmian rzepaku ozimego w pracach hodowlanych, a także głównymi kryteriami uwzględnianymi w ocenie nowych odmian. Duży plon nasion jest również podstawową przesłanką wyboru odmiany do uprawy przez producentów rzepaku. Cecha plenności jest warunkowana genetycznie, jednak duży wpływ mają na nią warunki siedliskowe (głównie gleba), czynniki agrotechniczne i warunki pogodowe. Wszystko to powoduje, niestety, dość dużą zmienność plonowania w różnych latach, a także rejonach kraju. Wytworzony przez roślinę rzepaku plon uwarunkowany jest wieloma innymi cechami odmianowymi, zwłaszcza wytrzymałością na warunki stresowe (np. niskie temperatury lub niedobór opadów) oraz odpornością na choroby. Przykładowo odmiana podatna na jakiegoś patogena w razie silnego porażenia będzie plonowała gorzej. Natomiast o dobrej jakości nasion odmian decyduje duża zawartość tłuszczu, a uwzględniając paszowe wykorzystanie rzepakowej śruty poekstrakcyjnej, ważne są także takie parametry, jak wysoka zawartość białka oraz niska zawartość glukozynolanów i włókna. Średni plon nasion odmian populacyjnych w doświadczeniach porejestrowych odmianowych (PDO) w minionym siedmioleciu wyniósł 38,7 dt z ha, a odmian mieszańcowych 44,1 dt z ha (tab. 2). W poszczególnych latach, odmiany mieszańcowe plonowały przeciętnie o 10–20% powyżej odmian populacyjnych. Średnio plon nasion odmian mieszańcowych był większy o 14% od odmian populacyjnych. Tabela 2. Plon nasion odmian rzepaku ozimego badanych w doświadczeniach PDO w latach 2015–2021 Plon nasion Wyszczególnienie Średnia [dt/ha] 2021 2020 2019 2018 2017 2016 2015 Wszystkie badane odmiany 43,0 46,2 46,6 38,5 37,6 44,2 39,1 48,5 Odmiany mieszańcowe 44,1 47,7 47,5 39,3 38,7 45,5 40,0 49,7 Odmiany populacyjne 38,7 39,9 41,7 34,8 33,4 40,2 35,6 45,0 [dt/ha] 5,4 7,8 5,8 4,5 5,3 5,3 4,4 4,7 Różnica [%] 14,0 19,5 13,9 12,9 15,9 13,2 12,3 10,4 Spośród zarejestrowanych odmian rzepaku ozimego można wyodrębnić takie, które w mniejszym stopniu są porażane przez sprawców suchej zgnilizny kapustnych, zgnilizny twardzikowej, chorób podstawy łodygi i czerni krzyżowych. Jakkolwiek wśród wpisanych do KR odmian, większość stanowią odmiany wykazujące średnią odporność na porażenie przez najczęściej występujące choroby. Nowe odmiany przeważnie mają dobrą ogólną zdrowotność i najczęściej przejawiają podwyższoną odporność na co najmniej jednego sprawcę choroby. Cechy te, nie są niestety trwałe, w związku z czym mogą ulec przełamaniu w wyniku np. silnej presji patogenu. Większa odporność odmian ma szczególne znaczenie w latach o dużym nasileniu występowania sprawców chorób. Z reguły odmiany takie porażane są w mniejszym stopniu i tym samym reagują mniejszą obniżką plonowania. W przypadku niektórych ważnych patogenów rzepaku ozimego, możliwe jest ograniczanie skutków ich występowania, używając do siewu odmian z genami odporności. Na przestrzeni ostatnich lat widać wyraźny postęp w dostępności takich odmian. Począwszy od 2014 roku, gdy zaczęły obowiązywać zasady integrowanej ochrony roślin, wyraźnie przybywa odmian o deklarowanej przez zgłaszających odporności i tolerancji na określonego patogena. Odporność genetyczna obejmuje obecnie takie choroby, jak: kiła kapusty (Plasmodiophora brassicae), sucha zgnilizna kapustnych (Leptosphaeria maculans) i wirus żółtaczki rzepy (TuYV - Turnip yellows virus). Chorobą, która coraz bardziej się rozpowszechnia i powoduje duże straty, zwłaszcza w rejonach intensywnej uprawy rzepaku ozimego, jest kiła kapusty (P. brassicae). Szkodliwość kiły kapusty jest szczególnie duża, ze względu na to, że charakteryzuje się wysoką zmiennością genetyczną i tworzy wiele patotypów. Ponadto, forma przetrwalnikowa P. brassicae zachowuje właściwości infekcyjne w glebie nawet przez ponad 10 lat. Najbardziej efektywną metodą zapobiegania porażeniom roślin jest hodowla odmian odpornych na P. brassicae, a podstawowym sposobem ograniczania skutków wystąpienia choroby na określonym obszarze uprawa takich odmian. Szczególnie ważna jest dostępność odmian tolerancyjnych na kiłę kapusty dla tych producentów rzepaku, u których nastąpiło zainfekowanie pól patogenem, a ze względu na stosowane zmianowanie rzepak jest podstawową rośliną w płodozmianie. Obecnie w Krajowym Rejestrze wpisanych jest czternaście odmian rzepaku ozimego, wykazujących dużą tolerancję na specyficzne patotypy kiły kapusty najczęściej występujące w Polsce: Alasco, Augusta, Crocant, Crocodile, Crotora, DK Platinium, DK Plasma, ES Criterio, LG Alltamira, LG Anarion, LG Scorpion, Pegazzus, SY Alibaba, SY Alister. W ofercie handlowej znajdują się także inne, zagraniczne odmiany pochodzące ze Wspólnotowego Katalogu Odmian Roślin Rolniczych (CCA), które wykazują również podwyższoną tolerancję na porażenie przez sprawcę tej groźnej choroby (m.in. Andromeda, Aristoteles, Cracker, Croquet, Crome, Croozer, DK Platon, DK Player, DK Pliny, ES Cramberio, InVigor Crossfit, Kocazz, LG Alledor, Mendelson, PT235, PT242, PT284, RGT Kocazz, SY Alix). W przypadku zainfekowania pól gospodarstwa zarodnikami sprawcy kiły kapusty, oprócz zaprzestania uprawy rzepaku, alternatywną możliwością jest uprawa odmian odpornych. Uprawiając takie odmiany, konieczna jest również odpowiednia przerwa (co najmniej 4 lata) w uprawie rzepaku i innych roślin z rodziny kapustowatych na tym samym polu, także po to, aby nie nastąpiło szybkie przełamanie odporności. W ostatnich latach, w wielu ośrodkach hodowlanych, z powodzeniem wprowadzane są do nowych odmian geny Rlm9, Rlm7, Rlm3 oraz Apr37, determinujące zwiększoną odporność na określone patotypy sprawców suchej zgnilizny kapustnych, zwłaszcza L. maculans. Obecnie ponad jedna trzecia wszystkich zarejestrowanych w naszym kraju odmian posiada specyficzny gen odporności na suchą zgniliznę, w zdecydowanej większości jest to gen Rlm7 (odmiany: Absolut, Acapulco, Advocat, Aganos, Akilah, Alvaro KWS, Amazon, Ambasador, Anderson, Angelico, Anniston, Arkansas, Artemis, Augusta, Aurelia, Condor, Desperado, DK Exalte, DK Exaura, DK Excentric, DK Exotter, DK Expansion, DK Expiro, DK Exporter, DK Exspose, DK Expression, DK Exstorm, DK Extract, Dominator, Duke, Dynamic, ES Barroco, ES Cesario, ES Imperio, INV1188, Jurek, Kicker, LG Apollonia, LG Areti, LG Arnold, LG Auckland, LG Aviron, LG Scorpion, Luciano KWS, Manhattan, Nairobi, Pirol, Riccardo KWS, Roberto KWS, Sergio KWS, Stefano KWS, SY Florida, SY Iowa, Tuba, Zeus). W KR znajdują się także odmiany odznaczające się dobrą polową odpornością na suchą zgniliznę kapustnych, m.in. Atora, Bonanza, Popular, SY Cassidy. Należy mieć na względzie to, że odmiany rzepaku zawierające specyficzny gen odporności, nie zabezpieczają całkowicie roślin przed porażeniem i warunkach polowych skuteczność takiej odporności jest przeważnie ograniczona. Dlatego w uzasadnionych sytuacjach niezbędne jest zastosowanie fungicydów zalecanych do zwalczania tej choroby. Należy wcześniej zapoznać się sygnalizacją zagrożenia suchą zgnilizną kapustnych (np. SPEC), a także uwzględnić progi ekonomicznej szkodliwości. Od kilku lat na plantacjach rzepaku ozimego obserwowana jest dość często infekcja roślin wirusem żółtaczki rzepy (TuYV). Wektorem przenoszącym wirusa są mszyce, głównie mszyca brzoskwiniowa (Myzus persicae), a także mszyca kapuściana (Brevicoryne brassicae). Ochrona upraw rzepaku przed tą chorobą wymaga skutecznego zwalczania mszycy, a to nie jest łatwe przy aktualnie dostępnych i zalecanych preparatach chemicznych. Innym, bardziej efektywnym sposobem ograniczania skutków porażenia przez wirusa żółtaczki rzepy jest hodowanie odmian odpornych na TuYV, które następnie muszą być powszechnie stosowane w uprawie. Odmiany z genetycznie uwarunkowaną odpornością na wirusa żółtaczki rzepy, w warunkach dużej presji mszycy i tym samym zagrożenia infekcją, wytwarzają plon nasion większy i bardziej stabilny niż odmiany nieodporne. Pierwsze dwie tego typu odmiany zostały wpisane do KR w roku 2017, a w kolejnych latach następne, natomiast wiele nowych znajduje się w badaniach rejestrowych. Aktualnie do KR wpisane są następujące odmiany o deklarowanej odporności na TuYV: Absolut, Advocat, Aganos, Akilah, Albrecht, Ambassador, Angelico, Anniston, Architect, Artemis, Aspect, Astana, Aurelia, Batis, Chopin, Condor, Crocant (odmiana z tolerancją na kiłę kapusty), Daktari, Desperado, DK Excentric, DK Excited, DK Exaura, DK Expose, Dominator, Duke, Dynamic, Herakles, Jurek, Kepler, Leona, LG Alltamira (odmiana z tolerancją na kiłę kapusty), LG Anarion (odmiana z tolerancją na kiłę kapusty), LG Apollonia, LG Areti, LG Arnold, LG Auckland, LG Avirion, LG Scorpion (odmiana z tolerancją na kiłę kapusty), Manhattan, Metropol, Nairobi, Pirol, Prince, Ragnar, Smaragd, SY Floretta, Temptation, Tuba, Zeus. Ważnym elementem wyboru odmiany rzepaku ozimego do uprawy są również cechy warunkujące lepszą produktywność w warunkach stresowych dla roślin. Odmiany tolerancyjne na niskie temperatury, suszę oraz inne stresy abiotyczne są coraz częściej wybierane do uprawy przez producentów rzepaku, zwłaszcza w kontekście postępujących zmian klimatu. Powszechne stosowanie w uprawie odmian odpornych lub tolerancyjnych na różne niekorzystne czynniki spowoduje korzyści zarówno gospodarcze, jak i środowiskowe przez obniżenie poziomu chemizacji w produkcji. Hodowcy odmian dostrzegają potrzebę zwiększenia odporności na pękanie łuszczyn i osypywanie się nasion. Ta naturalna właściwość roślin rzepaku może powodować częściową utratę plonu (szacuje się, że średnio strata wynosi 10%), zwłaszcza przy opóźnionym zbiorze. W przypadku niekorzystnych warunków pogodowych, np. wystąpienia silnych wiatrów połączonych z ulewnym deszczem, również umiarkowanym gradobiciem, straty nasion mogą być zwielokrotnione. Część osypanych nasion zalega kilka lat w glebie, powodując zachwaszczenie samosiewami. Od kilku lat udaje się efektywnie zmniejszyć podatność niektórych odmian na pękanie łuszczyn, zwłaszcza przez wykorzystanie genów rzodkwi warunkujących odporność na pękanie oraz prowadzenie selekcji materiałów hodowlanych, wybierając te, których łuszczyny lepiej znoszą naprężenia mechaniczne. Dzięki temu wydłuża się okres możliwego zbioru, minimalizuje straty plonu na skutek działania niekorzystnych zjawisk pogodowych i w rezultacie poprawia się wielkość oraz stabilność plonowania odmian. Poza tym, uprawa takich odmian pozwala uniknąć dodatkowego zabiegu chemicznego, jakim jest sklejanie łuszczyn. W większości nowych odmian wpisywanych do KR w ostatnich latach cecha ta jest wyraźnie poprawiona. Ze względów rolniczych bardzo ważną cechą rzepaku ozimego jest jego zimotrwałość, a zwłaszcza wytrzymałość na mróz. W zimie wymarzanie stanowi główną przyczynę strat roślin. Ubytki roślin na polu mogą być spowodowane także przez inne niekorzystne zjawiska, takie jak wysmalanie i wymakanie, a niekiedy także wyprzenie. Odporność na wymarzanie jest warunkowana genetycznie i ma złożony sposób determinacji. W dużym stopniu zależy także od właściwego rozwoju roślin przed zimą. Powszechnie uważa się, że lepiej zimują rośliny dobrze rozwinięte, które wytworzyły 8–10 dużych liści rozetowych, a ich szyjka korzeniowa ma grubość około 10 mm. Tak wyrośnięte rośliny mają z reguły dobrze i głęboko rozwinięty system korzeniowy. Zarówno zbyt małe, jak i nadmiernie wyrośnięte rośliny jesienią stwarzają ryzyko gorszego przezimowania. Należy zwrócić uwagę na fakt, że w skrajnych warunkach wystąpienia silnego mrozu przy braku pokrywy śniegowej, gdy nastąpi przekroczenie granicy biologicznej wytrzymałości gatunku na niską temperaturę, wymarzają rośliny rzepaku ozimego niezależnie od uprawianej odmiany. Czynnikiem, który chroni rośliny przed przemarznięciem jest śnieg. Większość odmian wykazuje się średnią mrozoodpornością. Natomiast dużą mrozoodpornością cechują się następujące odmiany: Abakus, Advocat, Anderson, Architect, Atora, Chrobry, DK Exotter, ES Barocco, ES Cesario, INV1165, Kuga, Minerva, Monolit, Popular, Ragnar, Stefano KWS. Zimą, a zwłaszcza na przedwiośniu może dochodzić także do rozrywania korzeni wskutek ruchów gleby ulegającej rozmarzaniu i zamarzaniu. W tym okresie rozhartowane już rośliny niekiedy ulegają uszkodzeniu w wyniku dużych różnic temperatury między dniem i nocą. Występujące dość często silne przymrozki wiosną mogą powodować pękanie łodygi, przemarzanie kwiatów, a także zawiązków łuszczyn. Na te zjawiska szczególnie narażone są odmiany o wcześniejszym terminie rozpoczynania wegetacji, pąkowania i kwitnienia. Firmy hodowlano-nasienne w ostatnich latach polecają do uprawy odmiany półkarłowe rzepaku ozimego. Są to odmiany mieszańcowe zawierające gen warunkujący niższą wysokość roślin. Informacje o tych odmianach wskazują na wiele pozytywnych właściwości. Do najważniejszych należą: niskie osadzenie szyjki korzeniowej i pąka wierzchołkowego rozety liściowej w okresie jesiennej wegetacji ułatwiające przezimowanie; inny pokrój roślin, w którym pęd główny jest skrócony, natomiast pędy boczne są nisko osadzone, dobrze rozrośnięte i mają duży udział w plonie; bardziej równomierne kwitnienie i dojrzewanie łanu roślin, co ułatwia zbiór nasion. Odmiany półkarłowe wytwarzają o około 25% mniejszą biomasę, a to pozwala także na mniejsze zużycie nawozów, przede wszystkim azotowych. Ciągle jednak, potencjał plonotwórczy tych odmian jest mniejszy od odmian mieszańcowych o normalnym wzroście. Odmiany półkarłowe są przydatne w systemie integrowanej ochrony, ponieważ nie wymagają stosowania regulatorów wzrostu, a ogólne koszty uprawy tych odmian mogą być mniejsze od ponoszonych w uprawie odmian tradycyjnych. W roku 2015 do KR została wpisana odmiana półkarłowa Thure. W naszym kraju oferowane są do uprawy również inne odmiany półkarłowe pochodzące z katalogu wspólnotowego – CCA (m.in. Allberich KWS, DK Sephor, DK Sequel, PR44D06, PX126, PX128 i PX131). Od kilku lat możliwa jest w Polsce uprawa rzepaku ozimego w tzw. technologii „CL”, która umożliwia skuteczną regulację zachwaszczenia. Wspomniana technologia polega na zastosowaniu w uprawie dwóch produktów:  herbicydu zawierającego określone substancje czynne;  odmiany mieszańcowej cechującej się odpornością (tolerancją) na określone substancje czynne . Dodatkowym elementem podnoszącym efektywność zastosowanego herbicydu jest użycie adiuwantu. Odmiany wyhodowane z przeznaczeniem do uprawy w tej technologii oznaczone są dodatkowo literami „CL”. Większość odmian rzepaku ozimego oferowanych do uprawy w tej technologii pochodzi ze Wspólnotowego Katalogu Odmian Roślin Rolniczych (CCA) – m.in. DK Immortal CL, DK Impression CL, DK Implement CL, Edimax CL, ES Aquarel CL, ES Decibel CL, Himalaya CL, InV1166 CL, InV1266 CL, KWS Cyrill CL, LG Conrad CL, LG Consrtuctor CL, Phoenix CL, PX125 CL, PT228 CL, PT240 CL i PT279 CL, RGT Nizza CL, Vetsal CL, natomiast jedna wpisana jest do Krajowego Rejestru – DK Impression CL. Istotnym problemem, który może się pojawić w przyszłości to ewentualna kompensacja zachwaszczenia pól samosiewami odmian rzepaku „CL”. W uprawie rzepaku, z reguły przed zbiorem i w trakcie zbioru, następuje częściowe osypywanie się nasion, a to stwarza ryzyko stosunkowo dużego zachwaszczenia roślin uprawianych po rzepaku. Ze względu na żywotność nasion w glebie, „chwasty” roślin rzepaku wyrastają na polu w kolejnych latach. Dlatego konieczne będzie wskazanie rolnikom możliwości zwalczania (w tym chemicznego) samosiewów roślin odmian „CL” w stosowanym zmianowaniu. Rozwiązaniem jest stosowanie herbicydów o innym mechanizmie działania niż inhibitory enzymu ALS (czyli innych niż z grupy B wg klasyfikacji HRAC). Na przestrzeni wielu lat, prace hodowlane nad rzepakiem ozimym uwzględniały także zmianę jego budowy morfologicznej. Obejmowały one zarówno część nadziemną rośliny, jak i system korzeniowy. Stałym elementem tych prac jest zwiększanie liczby łuszczyn na roślinie i nasion w łuszczynach, stanowiących podstawowe parametry plonotwórcze. W przypadku pędu, w dużym stopniu zmieniono jego pokrój na tzw. parasolowaty, w którym pędy boczne są dobrze wyrośnięte posiadają dużo łuszczyn i mają znaczący udział w tworzeniu plonu ogólnego. Rośliny nowych odmian rzepaku mają mniej dominujący pęd główny, natomiast wytwarzają wiele pędów bocznych, które wypełniają przestrzeń wokół siebie, tworząc zwartą architekturę łanu na polu. Rośliny takiego pokroju są predysponowane do uprawy w rzadszej rozstawie, dlatego możliwy jest wysiew nasion rzepaku w szerokie rzędy i bardziej precyzyjnie (punktowo). Taki sposób uprawy będzie umożliwiał prowadzenie pielęgnacji międzyrzędowej we wczesnych fazach rozwoju roślin. Natomiast łan roślin rzadziej, ale równomiernie rozmieszczonych będzie lepiej przewietrzany, a rośliny mniej narażone na infekcję przez różne potogeny. W pracach hodowlanych i selekcyjnych hodowcy zwracają uwagę również na to, aby rośliny rzepaku wytwarzały mocny, dobrze rozrośnięty i głęboko sięgający system korzeniowy. Rośliny, które mają taki korzeń intensywnie pobierają składniki pokarmowe, także z głębszych warstw gleby i lepiej zaopatrują część nadziemną w wodę również w przypadku jej niedoboru. Szczegółowe informacje na temat odmian rekomendowanych przez COBORU w ramach PDO można znaleźć na stronie www.coboru.gov.pl.