Monitoring w IPR – rzepak ozimy

7.3.3. Metody monitorowania szkodników w uprawie rzepaku ozimego i progi szkodliwości Monitorowanie obecności szkodników na plantacji to bardzo istotny element integrowanej ochrony roślin. Systematyczna, ciągła obserwacja ułatwia ocenę aktualnej sytuacji na polu, a w razie konieczności pozwala na szybką reakcję. Na podstawie monitoringu podejmuje się decyzje co do zasadności, terminu i sposobu ograniczania populacji agrofagów. Monitoring jest podstawą progów ekonomicznej szkodliwości, czyli kluczowego elementu ochrony chemicznej (tab. 27). Tabela 27. Progi ekonomicznej szkodliwości dla szkodników rzepaku ozimego Szkodnik Termin obserwacji Próg szkodliwości 10 chrząszczy w żółtym naczyniu Chowacz brukwiaczek początek marca i koniec marca w ciągu kolejnych 3 dni lub 2– 4chrząszczy na 25 roślinach 20 chrząszczy w żółtym naczyniu Chowacz czterozębny przełom marca i kwietnia w ciągu 3 dni lub 6 chrząszczy na 25 roślinach Chowacz podobnik przełom kwietnia i maja 4 chrząszcze na 25 roślinach Gnatarz rzepakowiec wrzesień i październik 1 gąsienica na 1 roślinie Mszyca kapuściana od początku rozwoju łuszczyn 2 kolonie na 1 m2 na brzegu pola Pchełki ziemne wrzesień i październik 1 chrząszcz na 1 mb rzędu od początku opadania płatków Pryszczarek kapustnik 1 owad dorosły na 4 rośliny kwiatowych zwarty kwiatostan 1–2 chrząszcze na roślinie Słodyszek rzepakowy luźny kwiatostan 3–5 chrząszczy na roślinie bezpośrednio po siewie oraz w 2–3 ślimaki średnio na pułapkę okresie wschodów (BBCH 08–11) zniszczenie 5% Ślimaki 4 lub więcej ślimaków średnio na w fazie 1–4 liści i w fazach pułapkę zniszczenie 10% roślin w późniejszych (BBCH 11–15) stopniu silnym lub bardzo silnym 1 muchówka w żółtym naczyniu w Śmietka kapuściana wrzesień–listopad ciągu 3 dni W celu ograniczenia strat w uprawach rzepaku, minimum raz w tygodniu, powinno prowadzić się monitorowanie tych upraw, od momentu wschodów do początku dojrzewania, pod kątem występowania chorób występowania szkodników (śmietka kapuściana, mszyce, pchełki, chowacze, słodyszek rzepakowy, pryszczarek kapustnik i inne) z zastosowaniem właściwych metod (bezpośrednia lustracja roślin, żółte naczynia, itp.).

7.1.2. Metody monitorowania chwastów w uprawie rzepaku Zgodnie z zasadami integrowanej ochrony roślin chemiczne środki ochrony roślin w walce z agrofagami można zastosować po przekroczeniu progu szkodliwości. Obecnie nie ma opracowanych progów szkodliwości dla wszystkich chwastów występujących w rzepaku, a tym samym ekonomicznych progów szkodliwości. Są jednak pewne zbiory danych o progach szkodliwości chwastów w danej uprawie, w związku z czym należy kierować się tymi informacjami podczas podejmowania decyzji o zastosowaniu herbicydów (tab. 10–13). Nie są to oficjalnie opracowane progi szkodliwości, lecz zbiory o charakterze informacyjno- pomocniczym. Najczęściej dane dotyczące progów szkodliwości są przedstawiane w formie liczby osobników danego gatunku chwastu na 1 m2, powodujących spadek plonu o 5%. Dane mogą być także przedstawione w formie procentowego pokrycia powierzchni przez dany gatunek lub dane zbiorowisko. Przedstawia się także wpływ chwastów na wielkość strat plonu. Podczas określania liczebności chwastów uwzględnia się termin siewu rzepaku oraz jesienną i wiosenną ocenę stanu zachwaszczenia. Przed przystąpieniem do odchwaszczania plantacji należy wykonać lustrację pod kątem stanu jej zachwaszczenia. Ocenę stanu zachwaszczenia wykonuje się gdy, plantację odchwaszcza się powschodowo aplikując herbicydy dolistnie. Ocenę stanu zachwaszczenia należy wykonać w kilku, a nawet kilkunastu miejscach na polu. Im większa jest powierzchnia uprawy rzepaku, tym więcej miejsc należy poddać ocenie pod kątem zachwaszczenia. Podczas oceny należy spisać gatunki jakie występują w danym miejscu, ich ilość oraz fazę rozwojową. Na podstawie notatek należy dokonać wyboru substancji czynnej przeznaczonej do odchwaszczania plantacji. Sytuacja wygląda inaczej w przypadku stosowania preparatów przedwschodowych aplikowanych bezpośrednio po siewie rzepaku. W tym przypadku należy sięgnąć po notatki z lat wcześniejszych i sprawdzić jakie chwasty występowały w latach poprzednich. Na podstawie tych informacji należy dokonać wyboru substancji czynnej. Wybór substancji czynnej na podstawie informacji z lat wcześniejszych jest w pełni uzasadniony, gdyż w okresie, kiedy należy wykonać zabieg doglebowy, na polu nie ma chwastów. Tabela 10. Wpływ liczby samosiewów zbóż na wielkość plonu rzepaku ozimego Liczba samosiewów zbóż na 1 m2 Plon nasion [dt/ha] 0 32,0 20–40 29,0 40–60 25,0 60–80 23,0 80–100 19,0 > 100 18,0 Tabela 11. Progi szkodliwości niektórych chwastów lub ich zbiorowisk występujących w rzepaku ozimym Progi szkodliwości wyrażone liczbą chwastów na 1 Chwast lub zbiorowisko chwastów m2 lub procentowym pokryciem powierzchni przez chwasty Ostrożeń polny 1,0 Przytulia czepna 1,0 Rumian polny; rumianek pospolity 3,0 Chwasty dwuliścienne, jesień 20,0* Chwasty dwuliścienne, wiosna 30,0* Chwasty jednoliścienne i samosiewy zbóż 10–15% * brak dominacji jednego gatunku Tabela 12. Procentowe straty plonu rzepaku ozimego powodowane przez chwasty (1 roślina/m2) Gatunek chwastu Starty plonu [%] Przytulia czepna 1,0 Gwiazdnica pospolita 0,3 Rumian polny; rumianek pospolity 0,05 Jasnota różowa 0,03 Niezapominajka polna 0,03 Tasznik pospolity 0,03 Wiechlina roczna 0,03 Tabela 13. Przyczyny powstawania strat plonu przez zachwaszczenie Przyczyna Skutek 5% straty plonu powoduje 100 szt. samosiewów Siew rzepaku ozimego – 25 sierpnia jęczmienia na m2 5% straty powoduje 10 szt. samosiewów jęczmienia Siew rzepaku ozimego – 9 września na m2 150 szt. chwastów dwuliściennych 8% strata plonu Każde 5% pokrycia pola przez chwasty w spadek plonu o 1% okresie wiosennym to próg ekonomicznej szkodliwości obowiązujący we Ok. 20 roślin samosiewów zbóż Francji i Niemczech 5% straty nie jest podstawą do stosowania Im późniejszy siew, tym większe straty plonu herbicydów na terenie Anglii

7.2.2. Metody monitorowania sprawców chorób w uprawie rzepaku ozimego W danej fazie rozwoju rośliny można zaobserwować objawy kilku chorób. Intensywność występowania chorób i potencjalne straty przez nie powodowane zależą od wielu czynników, m.in. od struktury populacji i biologii danego patogena lub patogenów, od formy rzepaku, uprawianych odmian, warunków klimatycznych, a także od stosowanych metod uprawy, ochrony roślin i zależności między tymi czynnikami. W integrowanej metodzie konieczna jest znajomość źródeł pierwotnych infekcji, czyli miejsc, w których bytuje patogen i z których dokonuje pierwotnego porażenia (tab. 18). W glebie, na resztkach pożniwnych lub chwastach znajduje się liczna grupa patogenów w postaci struktur przetrwalnikowych, grzybni czy za rodników zdolnych do porażenia nowych zasiewów rzepaku. Wśród źródeł infekcji ważne miejsce zajmują też nasiona, zwłaszcza jeśli materiał siewny pochodzi z plantacji, na której w poprzednim sezonie choroby występowały w większym nasileniu. Warunkiem prawidłowego określenia zagrożenia ze strony agrofagów jest również wiedza dotycząca orientacyjnych warunków, w których najszybciej rozwijają się sprawcy chorób. Podwyższona wilgotność gleby i powietrza oraz częste oraz obfite opady – to podstawowy warunek wystąpienia patogenów w dużym nasileniu. W latach wilgotnych na znaczeniu zyskują szczególnie zgnilizna twardzikowa, mączniak rzekomy, szara pleśń oraz kiła kapusty, natomiast w sezonach, gdy występują niedobory opadów – w większym nasileniu występuje werticilioza oraz mączniak prawdziwy. Tabela 18. Najważniejsze źródła infekcji oraz sprzyjające warunki dla rozwoju sprawców chorób Sprzyjające warunki dla rozwoju Choroba Źródła infekcji temperatura wilgotność Biała plamistość resztki pożniwne, wysoka wilgotność optymalnie 13–18°C liści samosiewy, nasiona powietrza nasiona, resztki 10–30°C, wysoka wilgotność Czerń krzyżowych pożniwne, chwasty optymalnie 20–25°C powietrza Cylindrosporioza resztki pożniwne, 8–24°C, wysoka wilgotność roślin kapustowatych nasiona optymalnie 16°C gleby i powietrza 6–35°C, wysoka wilgotność Kiła kapusty gleba, woda optymalnie 20–24°C gleby Mączniak niska wilgotność chwasty, samosiewy 17–25°C prawdziwy rzepaku powietrza wysoka (szczególnie w Mączniak rzekomy resztki pożniwne, 8–20°C, okresie kiełkowania i krzyżowych samosiewy, nasiona optymalnie 15°C rozwoju siewek) Sucha zgnilizna resztki pożniwne, wysoka wilgotność 5–25°C kapustnych samosiewy, nasiona gleby i powietrza resztki pożniwne, 10–18°C, wysoka wilgotność Szara pleśń samosiewy, chwasty, optymalnie 15°C powietrza nasiona, gleba resztki pożniwne, grzybnia, Werticilioza rzepaku 16–25°C niska wilgotność gleby mikrosklerocja w glebie Zgnilizna gleba i materiał 5–25°C, wysoka wilgotność twardzikowa siewny (sklerocja) optymalnie 16–22°C gleby i powietrza wysoka wilgotność Zgorzel siewek gleba, materiał siewy umiarkowana gleby Fylloidoza rzepaku (Chroba czynniki sprzyjające występowaniu wektorów, inne gatunki roślin fitoplazmatyczna głównie skoczków rzepaku) inne gatunki roślin Mozaika rzepaku kapustowatych inne gatunki roślin czynniki sprzyjające występowaniu wektorów Wirus żółtaczki uprawnych (np. wirusów, czyli mszyc rzepy ziemniak, burak) i kapustowate Wszystkie części roślin są porażane przez sprawców chorób. Redukcja plonu wiąże się z tym, że porażone liście mają ograniczone procesy asymilacji, natomiast zwiększa się ich intensywność transpiracji. Porażenie łodyg powoduje ograniczenie przewodzenia substancji pokarmowych i wody, skutkujące więdnięciem i zamieraniem roślin. Porażeniu ulegają również łuszczyny, co często bezpośrednio powoduje redukcję plonu na skutek osypywania się nasion. Jakość plonu z chorych roślin jest niezadowalająca, bowiem nasiona są drobne, niedorozwinięte, uzyskuje się z nich mniej oleju, o gorszej jakości. Nasiona z porażonych łuszczyn są często zanieczyszczone przez grzyby w postaci zarodników, grzybni lub sklerocjów. Dotkliwość strat wywołanych przez patogeny zależy również od momentu infekcji, im wcześniejsza tym jej następstwa są większe. Właściwa diagnoza choroby to niezbędny krok w integrowanej ochronie roślin. Istotna jest wiedza, jakie choroby w danej fazie można zaobserwować i objawy powodowane są przez ich sprawców (tab. 19, rys. 4.) Tabela 19. Cechy diagnostyczne najważniejszych chorób rzepaku ozimego Choroba Cechy diagnostyczne Podobne objawy nieregularne lub owalne, białawe plamy z ciemnymi Biała plamistość brzegami; plamy w miarę upływu czasu ciemnieją do liści szarych, stopniowo zlewają się, a liście żółkną i zasychają; owalne, wklęsłe plamy o barwie od jasnobrunatnej do mączniak rzekomy, czarnej z żółtą obwódką, na większych plamach często sucha zgnilizna Czerń krzyżowych koncentryczne strefowanie; plamy stopniowo zlewają kapustnych, szara się; pleśń na liściach koncentrycznie ułożone białe punkty mączniak (owocniki-acerwulusy), które powodują pękanie skórki, prawdziwy, sucha Cylindrosporioza zmiany te są szarobiałe, nieregularne, pojawia się zgnilizna kapustnych, roślin deformacja oraz zamieranie liści; na łodygach białe lub szara pleśń, otarcia kapustowatych szare punkty z czarnymi cętkami na obwodzie, potem mechaniczne, ślady podłużne, jasnobrunatne plamy z ciemną obwódką o po nawożeniu chropowatej i popękanej powierzchni; zgorzele siewek, na korzeniach początkowo kremowobiałe, twarde chowacz galasówek, narośla o różnym kształcie i wielkości, które następnie Kiła kapusty niedobory brunatnieją, gniją i rozpadają się; narośla występują na pokarmowe, wirus korzeniu głównym i korzeniach bocznych; żółtaczki rzepy początkowo niewielkie, okrągłe skupiska grzybni w Mączniak postaci mączystego, białego nalotu, który stopniowo cylindrosporioza, prawdziwy rzepaku się powiększa; blaszki liściowe żółkną i zamierają; na szara pleśń, sucha łodygach pod nalotem grzybni - brunatnofioletowe zgnilizna kapustnych plamy; delikatny, szarobiały nalot struktur patogena na dolnej sucha zgnilizna stronie blaszki; na górnej stronie blaszki liściowej (w kapustnych, szara Mączniak rzekomy miejscu wystąpienia nalotu) żółte plamy z pleśń, czerń krzyżowych nieregularną, brunatną obwódką; liście żółkną oraz krzyżowych, zamierają; cylindrosporioza na liścieniach i liściach owalne, jasnobrązowe lub beżowe nekrozy często z żółtą (chlorotyczną) otoczką; na powierzchni plam skupiska piknidiów (czarne, mączniak rzekomy, Sucha zgnilizna kuliste punkty); na łodygach i łuszczynach podłużne, czerń krzyżowych, kapustnych rozległe plamy w kolorze jasnobrunatnym z brunatną cylindrosporioza obwódką; na powierzchni plam skupiska piknidiów; na szyjkach korzeniowych początkowo ciemnobrunatne plamy, które stopniowo korkowacieją i murszeją; sucha zgnilizna zagłębione, nieregularne plamy o barwie sinozielonej, kapustnych, pokryte szarobrązowym nalotem grzybni i zarodników Szara pleśń zgnilizna konidialnych; porażone liście, łodygi lub łuszczyny twardzikowa, deformują się i zamierają; mączniak rzekomy żółknięcie połowy liścia; na pędzie głównym oraz sucha zgnilizna pędach bocznych żółtobrązowa, potem brunatna kapustnych, Werticilioza smuga; pod koniec dojrzewania wewnątrz oraz na zgnilizna rzepaku powierzchni łodyg małe, czarne mikrosklerocja twardzikowa, szara grzyba; skórka łodygi pęka pasami; korzeń jest pleśń, fizjologiczne ciemnoszary lub czarny; stopniowo zamiera. zamieranie łodyg na łodygach i łuszczynach białoszare, niekiedy koncentrycznie strefowane plamy pokryte gęstą, białą Zgnilizna grzybnią przerastająca również wnętrze łodygi; w szara pleśń twardzikowa obrębie grzybni tworzą się czarne, owalne przetrwalniki grzyba (sklerocja). uszkodzenia przez Zgorzel siewek owalne nekrozy o barwie brunatnej na szyjce szkodniki lub użycie korzeniowej oraz (lub) na korzeniu; na liściach niewłaściwego brunatne plamistości; roślina więdnie i zamiera; herbicydu miotlasty pokrój rośliny; zamiast pędu głównego uszkodzenia przez powstaje kilka równorzędnych łodyg; pędy oraz łodyga herbicydy, maszyny, niekiedy staśmione (płaskie); z kwiatów powstają szkodniki oraz Fylloidoza rzepaku twory przypominające strąki (fyllody – formy podobne zmiany do liści w miejscu kwiatostanów); roślina kwitnie słabo fizjologiczne i i nierównomiernie; mutacje wyraźna mozaika na młodych liściach; na starszych brzegi plam się rozmywają; liście drobne i niedobór składników Mozaika rzepaku pomarszczone; przedwczesne opadanie pąków pokarmowych kwiatowych; niedobór wody i składników początkowo starsze liście zmieniają kolor na czerwony pokarmowych, Wirus żółtaczki lub fioletowy następnie objawy pojawiają się również wpływ mrozu, rzepy na młodszych liściach. starzenie się roślin, uszkodzenia przez herbicydy Rys. 4. Występowanie najważniejszych sprawców chorób podczas wegetacji rzepaku ozimego. W celu ograniczenia strat w uprawach rzepaku, minimum raz w tygodniu, powinno prowadzić się monitorowanie tych upraw, od momentu wschodów do początku dojrzewania, pod kątem występowania chorób (sucha zgnilizna kapustnych, czerń krzyżowych, kiła kapusty, szara pleśń, zgnilizna twardzikowa, wirus żółtaczki rzepy i in.).