Monitoring w IPR – pszenica

7.1.2. Metody monitorowania chwastów w uprawie pszenicy Monitorowanie występowania chwastów jest istotnym elementem integrowanej ochrony przed zachwaszczeniem. Planowanie oraz decyzję w zakresie chemicznego zwalczania chwastów należy podejmować na podstawie aktualnej lustracji plantacji. Chemiczne środki chwastobójcze należy stosować zgodnie z informacjami zawartymi w etykiecie środka ochrony roślin, a dobór dawki herbicydu/-ów odpowiednio do aktualnego stanu zachwaszczenia (gatunki i liczebność chwastów) oraz fazy rozwojowej chwastów i rośliny uprawnej. Planując dobór herbicydu/-ów także istotne jest uwzględnienie historii zachwaszczenia pola w latach wcześniejszych, gdyż w przeciwieństwie do nasion roślin uprawnych, które po wysianiu wschodzą szybko i równomiernie, kiełkowanie diaspor chwastów jest rozłożone w czasie na wiele miesięcy, a nawet lat. Należy to uwzględnić, planując zarówno dobór herbicydu jak i termin oraz dawkę jego zastosowania.

7.2.2. Metody monitorowania sprawców chorób w uprawie pszenicy W nasileniu występowania oraz terminie pojawu chorób znaczną rolę odgrywają warunki pogodowe, zwłaszcza warunki wilgotnościowe oraz ilość i rozkład opadów w czasie wegetacji, temperatura oraz nasłonecznienie. Presja chorób zwiększa się przy uprawie w monokulturze oraz płodozmianach z dużym udziałem zbóż, przy stosowaniu uproszczeń uprawowych, zbyt gęstym siewie, a także przy zachwaszczeniu plantacji. Ważnym czynnikiem ułatwiającym rozwój patogenów jest podatność odmiany na porażenie. Infekcjom chorobowym sprzyja także wysokie nawożenie azotem oraz niedobory makro- i mikroelementów. Wpływ mają również stresy abiotyczne ora uszkodzenie roślin przez szkodniki, co ułatwia porażenie roślin. W integrowanej metodzie wskazana jest znajomość źródeł infekcji oraz warunków, które sprzyjają występowaniu chorób (tab. 22). Jest to pomocne przy precyzyjnym określeniu terminu zabiegu. Pozwala także zmniejszyć nasilenie występowania niektórych chorób w kolejnych latach poprzez działania, np. agrotechniczne, wysiew odmian odpornych na porażanie przez patogeny oraz odmian, które nie wylegają. Tabela 22. Choroby i najważniejsze źródła infekcji chorób oraz sprzyjające warunki dla ich rozwoju Sprzyjające warunki dla rozwoju Choroba Źródła infekcji temperatura wilgotność gleby i (°C) powietrza zwilżenie liści, aby Brunatna plamistość porażone ziarno, resztki 18-28 doszło do liści pożniwne zakażenia resztki pożniwne, zarodniki wysoka wilgotność Czerń zbóż konidialne przenoszone z 15-25 względna deszczem i wiatrem powietrza ciepło, wysoka resztki pożniwne, zarodniki wilgotność Fuzarioza kłosów rozprzestrzeniające się z 15-25 względna kroplami deszczu powietrza resztki pożniwne, zarodniki wysoka wilgotność Fuzarioza liści rozprzestrzeniające się z 0-20 względna kroplami deszczu powietrza wysoka wilgotność Fuzaryjna zgorzel resztki pożniwne, porażone względna ziarniaki, zarodniki podstawy źdźbła i 5-25 powietrza i gleby rozprzestrzeniające się z korzeni lub gleba kroplami deszczu przesuszona wysoka wilgotność Głownia pyląca teliospory (zarodniki grzyba) 16-22 względna pszenicy powietrza Łamliwość źdźbła resztki pożniwne, zarodniki wysoka wilgotność 5-15 zbóż konidialne, askospory powietrza i gleby Mączniak prawdziwy zarodniki konidialne, 50-100% 5-30 wilgotności zbóż i traw askospory względnej powietrza Ostra plamistość sklerocja w glebie, resztki ciepło, sucho, brak oczkowa 15-25 pożniwne wilgoci w glebie (rizoktonioza) wilgotno, gleba Pleśń śniegowa gleba, resztki pożniwne 0-5 niezamarznięta okresowy dobowy Rdza brunatna samosiewy, zarodniki w 15-18 wzrost wilgotności pszenicy powietrzu powietrza 10-15, wysoka wilgotność, urediniospory samosiewów Rdza żółta nowe patotypy 10- nowe patotypy zbóż i ozimin 28 sucho ciepło Septorioza paskowana opady deszczu, samosiewy, resztki pożniwne 4-18 liści pszenicy wysoka wilgotność Septorioza plew samosiewy, zarodniki w wysoka wilgotność 10-20 pszenicy (liście, kłosy) powietrzu powietrza i gleby sklerocja w glebie lub w Sporysz zbóż i traw 18-25 sucho i ciepło materiale siewnym, Śnieć cuchnąca teliospory (zarodniki grzyba) 5-10 niska wilgotność pszenicy Zgorzel podstawy wysoka wilgotność resztki pożniwne 12-20 źdźbła powietrza i gleby Zgorzel siewek gleba, materiał siewy umiarkowana wysoka Oprócz znajomości warunków sprzyjających występowaniu danej choroby ważne jest również prawidłowe jej określenie. W tabeli 23 opisane zostały charakterystyczne objawy chorób powodowane przez patogeny występujących w uprawie pszenicy. Grzyby chorobotwórcze pojawiać się mogą na wszystkich częściach pszenicy i występują od fazy kiełkowania, gdy korzeń zarodkowy wyrasta z ziarniaka (BBCH 05) do końca fazy dojrzewania (BBCH 89). Tabela 23. Cechy diagnostyczne najważniejszych chorób pszenicy Choroba Cechy diagnostyczne (sprawca choroby) Wiosną na dolnych liściach pojawiają się małe owalne plamy barwy żółtej z brunatnym punktem w centrum. Plamy te otoczone są wyraźną chlorotyczną obwódką. Choroba może też objawiać się w postaci Brunatna plamistość brunatnych plam otoczonych chlorotyczną obwódką. Objawy nasilają się w liści czasie, gdy w sezonie wegetacyjnym notuje się liczne opady i wysoką wilgotność powietrza. Na starszych liściach opisywane plamy łączą się ze sobą, a liście żółkną i brunatnieją. Porażone liście zasychają. Czerń zbóż Na dojrzałych kłosach lub przedwcześnie zaschniętych częściach roślin pojawia się charakterystyczny czarny nalot przypominający sadzę, który pokrywa cały kłos lub jego część. Grzyby wywołujące chorobę powodują zmianę barwy kłosów i łanu ze złotożółtej na szarobrunatną. Zmiany chorobowe obserwuje się na kłosach i ziarnie. Żółtosłomkowe, częściowe lub całkowite przebarwienie kłosów wskazuje na porażenie przez sprawcę choroby. Przy wysokiej wilgotności zainfekowane kłosy Fuzarioza kłosów pokrywają się białym lub różowym nalotem. Na kłosach widoczne są pomarańczowe skupiska zarodników (sporodochia). Ziarno porażone przez niektóre grzyby z rodzaju Fusarium może zawierać silnie trujące dla ludzi i zwierząt toksyny. Pierwsze objawy choroby mogą być widoczne już jesienią. Początkowo są to zielonoszare, a następnie jasnobrązowe plamy na blaszkach liściowych. Fuzarioza liści W miarę rozwoju grzyba plamy te brunatnieją, co związane jest z zamieraniem porażonej części liścia, na której może być obecna grzybnia sprawcy. Porażeniu grzybami ulegają korzenie i podstawa źdźbła. Pierwsze symptomy choroby widoczne są już jesienią. Mogą mieć postać brunatnych Fuzaryjna zgorzel lub brązowych smug, kresek oraz plam nieregularnego kształtu. Pochwy podstawy źdźbła i liściowe zmieniają barwę z zielonej na brązową. Niekiedy można korzeni zbóż obserwować zbrązowienie całej podstawy źdźbła i korzeni. Końcowym etapem choroby jest całkowite, przedwczesne zamieranie porażonych pędów i tzw. bielenie kłosów. Kłosy roślin porażonych z objawami chorób ukazują się nieco wcześniej niż kłosy roślin zdrowych. Ciemnobrunatne skupienia zarodników głowni, Głownia pyląca pokrywające w całości kłos mają początkowo delikatną, szarobiałą osłonkę, pszenicy która wkrótce ulega zniszczeniu, a masa zarodników rozpyla się pod wpływem wiatru i pozostają tylko kłosy z osadkami kłosków. Objawy można stwierdzić już jesienią lub wczesną wiosną – mają postać niewielkich, nieco wydłużonych, brązowych plam na powierzchni pochew Łamliwość źdźbła liściowych. W centralnej części plam tworzą się czarne „łatki”. Przy silnym zbóż porażeniu murszeje cała podstawa źdźbła. W miejscu porażenia źdźbło jest kruche i łatwo się łamie. Silnie porażone źdźbła mają zbielałe, płonne kłosy i urywają się łatwo przy wyciąganiu ich z ziemi. Pierwsze objawy choroby można obserwować już jesienią. Na zielonych częściach roślin – liściach, pochwach liściowych, a w późniejszym okresie na źdźbłach i plewach pojawiają się skupienia białego nalotu – Mączniak prawdziwy ektogrzybnia. Początkowo średnica tych skupień wynosi od jednego do zbóż i traw kilku mm i na tym etapie tworzy je luźna, biała grzybnia z trzonkami i zarodnikami konidialnymi. W obrębie starszego, zwartego nalotu powstają ciemnobrunatne otocznie, wyglądające jak czarne punkty. Początkowo pojawiają się na pochwach liściowych plamy o ciemnej obwódce i o bardzo wyraźnych granicach. Plamy te są powierzchniowe i mają spiczaste zakończenia. Środek plam jest jasny, a na tych plamach Ostra plamistość znajduje się często nalot beżowej grzybni oraz małe brązowe struktury oczkowa przetrwalnikowe grzyba – sklerocja. Wyraźne, ostro zakończone plamy występują na podstawie źdźbła. Porażeniu przez grzyb mogą ulegać również korzenie Wiosną, po stajaniu śniegu rozwija się białoróżowy nalot złożony z grzybni i zarodników konidialnych M. nivale. Objawy te mogą występować placowo. Wkrótce nalot ten znika, lecz na porażonych liściach są dobrze Pleśń śniegowa widoczne brązowe plamy mające często różowawy odcień. Jeżeli został zniszczony węzeł krzewienia, rośliny łatwo dają się wyciągnąć z ziemi. Na zamarłej tkance roślinnej mogą pojawiać się otocznie grzyba, widoczne jako brunatne punkty. Objawy porażenia można obserwować we wszystkich fazach rozwoju roślin. Uredinia, czyli skupienia urediniospor (zarodników propagacyjnych) rozwijają się głównie na liściach pod skórką, pojawienie Rdza brunatna się chlorotycznych plam często poprzedza obecność uredinii, które pszenicy początkowo są lekko wzniesione, poduszeczkowate, owalne lub prawie okrągłe, koloru jasnobrązowego. Pod koniec wegetacji widoczne są czarne skupienia teliospor (zarodniki jesienne). Wcześnie i silnie porażone przez rdzę brunatną liście mogą częściowo lub całkowicie zasychać. Objawy są bardzo charakterystyczne i najlepiej widoczne są w maju lub czerwcu. Uredinia (skupiska zarodników letnich) o barwie Rdza żółta żółtopomarańczowej (skupiska zarodników) o wydłużonym kształcie i lekko wzniesione powstają pod skórką i są ułożone liniowo, między nerwami. Rzędy urediniów tworzą żółte paski o długości kilku milimetrów. Początkowo jesienią i wczesną wiosną obserwuje się owalne szarozielone plamy, które szybko żółkną, a na powierzchni plam pojawiają się piknidia (owocniki grzyba). Są one ułożone wzdłuż nerwów liści. Plamy na liściach starszych w późniejszych fazach wzrostu są wydłużone, tworzą paski Septorioza paskowana ograniczone nerwami, między którymi rozwijają się piknidia w postaci liści pszenicy czarnych punktów. Plamy w tym czasie mogą mieć kształt nieregularnych prostokątów, a przy silnym porażeniu blaszki liściowej nekroza może obejmować znaczną jej część. Wcześnie i silnie porażone liście mogą zamierać. Plamy na liściach mają początkowo żółtozieloną barwę, a następnie brązowieją i przybierają kształt zbliżony do soczewkowatego. Młode plamy mają często chlorotyczną obwódkę. Starsze plamy są przeważnie jasnobrązowe, zlewają się i mogą obejmować także pochwy liściowe. Silnie porażone liście występują u nas dopiero w czerwcu, lipcu. Na powierzchni plam mogą pojawiać się słabo widoczne piknidia (rozrzucone nieregularnie Septorioza plew na plamie), z których w czasie wilgotnej pogody wydostaje się różowa, pszenicy śluzowata wydzielina, zawierająca zarodniki konidialne. Wcześnie i silnie porażone liście mogą zamierać. Plamy na plewach zielonych kłosów są fioletowobrązowe, często tworzą się od szczytu plew ku dołowi. W obumarłej tkance liści i plew podczas wilgotnej pogody tworzą się brunatnoczarne piknidia, z których w czasie wilgotnej pogody wydostaje się różowa, śluzowata wydzielina zawierająca zarodniki konidialne. W czasie kwitnienia zbóż pojawiają się na zarażonych kłosach kropelki żółtawej gęstej wydzieliny. Wkrótce potem w poszczególnych kłoskach Sporysz zbóż i traw rozwijają się zamiast ziarna sklerocja – rożki sporyszu. Są one wydłużone, wygięte, twarde, a jednocześnie łamliwe. Rośliny pszenicy porażone przez sprawcę śnieci cuchnącej można rozpoznać w polu w okresie dojrzewania. Są one niższe i mają sinozielone zabarwienie. Kłoski są rozpierzchnięte (rozwarte). Między plewkami są Śnieć cuchnąca widoczne torebki śnieciowe. Torebki te są krótsze i bardziej pękate niż pszenicy ziarno. Zawartość niedojrzałych torebek jest mazista, brunatnoczarna i ma zapach śledzi. Zawartość dojrzałych torebek jest pylistą masą brunatnych zarodników, które łatwo można rozgnieść. Porażone rośliny są ciemniejsze i krzewią się silniej niż rośliny zdrowe. Mają one zazwyczaj skrócone źdźbła. Torebki śnieciowe rozwijające się w Śnieć karłowa wyniku porażenia ziarniaków są krótsze niż w przypadku śnieci cuchnącej. pszenicy Zgnieciona, niedojrzała torebka śnieciowa wypełniona jest masą zarodników o brunatnym kolorze i zapachu śledzi. Dojrzałe torebki są twarde i trudno się rozgniatają. Zgorzel podstawy Korzenie martwe, brunatnobrązowe, zahamowanie wzrostu, źdźbła białokłosowość. Zgorzel przedwschodowa objawia się brakiem wschodów roślin – grzyby chorobotwórcze porażają kiełki i korzonki zarodkowe, które brunatnieją, powoduje to zamieranie młodej rośliny. W przypadku zgorzeli Zgorzel siewek powschodowej rośliny kiełkują i ukazują się nad powierzchnią gruntu, ale mają zahamowany wzrost, są słabo wykształcone. Silnie porażone z czasem żółkną i zamierają.

7.3.2. Metody monitorowania szkodników w uprawie pszenicy Monitorowanie obecności szkodników na plantacji to bardzo istotny element integrowanej ochrony roślin. Systematyczna, ciągła obserwacja ułatwia ocenę aktualnej sytuacji na polu, a w razie konieczności pozwala na szybką reakcję. Na podstawie monitoringu podejmuje się decyzje co do zasadności, terminu i sposobu ograniczania populacji agrofagów. Monitoring jest podstawą progów ekonomicznej szkodliwości, czyli kluczowego elementu ochrony chemicznej. Warto również monitorować uprawę po zabiegu zwalczania, w celu określenia jego skuteczności czy podjęcia decyzji o ewentualnym powtórzeniu zabiegu. Aktualnie opracowano szereg metod monitorowania plantacji – od najprostszych (bezpośrednia lustracja, żółte naczynia, tablice lepowe, pułapki feromonowe i przynętowe), do wymagających odpowiednich narzędzi i sprzętu (czerpakowanie, przesiewanie gleby, pułapki świetlne, mikroskop). Ochronę chemiczną należy zastosować wówczas, jeżeli wcześniejsze metody nie przyniosły oczekiwanego skutku oraz został przekroczony próg ekonomicznej szkodliwości dla danego szkodnika (tab. 29). Są to wartości orientacyjne i zależą m.in. od warunków klimatycznych, agrotechnicznych, nawożenia, odmiany, poziomu dotychczasowej ochrony czy obecności wrogów naturalnych – dlatego konieczna jest systematyczna obserwacja własnej plantacji. Podstawową i najbardziej skuteczną metodą monitoringu pojawu, nasilenia liczebności czy stopnia uszkodzeń roślin jest systematyczny monitoring uprawy. W zależności od gatunku szkodnika polega on na przesiewaniu gleby przed siewem czy obserwacji roślin w trakcie ich wegetacji. Jako metody wspomagające w sygnalizacji często stosuje się żółte naczynia, tablice lepowe czy pułapki gruntowe. Pomocne są również informacje z ośrodków doradczych oraz komunikaty zamieszczane na Platformie Sygnalizacji Agrofagów (www.agrofagi.com.pl). Tabela 29. Terminy obserwacji i progi ekonomicznej szkodliwości dla szkodników pszenicy Szkodnik Termin obserwacji Próg szkodliwości Drutowce przed siewem 10–20 larw na 1 m2 jesień – wschody do przerwania 1–2 larwy lub 4 świeżo wegetacji uszkodzone rośliny na 1 m2 Łokaś garbatek 3–5 larw lub 8–10 świeżo wiosna – początek wegetacji uszkodzonych roślin na 1 m2 Mszyce kłoszenie lub zaraz po kłoszeniu 5 mszyc na 1 kłosie 3–5 chrząszczy na 1 m2 lub 5 Nałanek kłosiec kwitnienie i formowanie ziarna pędraków na 1 m2 Paciornica kłoszenie 5–10 owadów na 1 kłosie pszeniczanka Pryszczarek kłoszenie 8 larw na 1 kłosie pszeniczny Pryszczarek wyrzucanie liścia flagowego 15 jaj na 1 źdźble zbożowiec Rolnice przed siewem 6–8 gąsienic na 1 m2 Skrzypionki wyrzucanie liścia flagowego 1–1,5 larwy na źdźble 10 roślin uszkodzonych na 30 Śmietki na wiosnę badanych lub 80 larw na 1 m2 strzelanie w źdźbło do pełni 10 larw na źdźbło, 5–10 owadów Wciornastki kwitnienia dorosłych lub larw na 1 kłosie wzrost i krewienie na wiosnę 2–3 osobniki dorosłe na 1 m2 Żółwinek zbożowy formowanie ziarna, dojrzałość 2 larwy na 1 m2 mleczna