Monitoring w IPR – burak cukrowy

7.2.2. Metody monitorowania sprawców chorób w uprawie buraka W integrowanej metodzie ochrony ważna jest zarówno znajomość pierwotnych źródeł infekcji, czyli miejsc, w których bytuje patogen, jak i szczegółowe warunki pogodowe, które sprzyjają rozwojowi sprawców chorób (tab.7). Im bardziej dogodne warunki do rozwoju i rozprzestrzeniania się patogena, tym prawdopodobieństwo wystąpienia danej choroby jest większe i większe są związane z tym straty plonu przez nie powodowane. Miejscami, które powinny być specjalnie nadzorowane są fragmenty plantacji sąsiadujące z ubiegłorocznym buraczyskiem lub miejscami, na których były pryzmowane korzenie w ostatnich dwóch latach. Gdy burak uprawiany jest po buraku choroby liści (chwościk) może wystąpić nawet o trzy tygodnie wcześniej, niż miałoby to miejsce na stanowisku prawidłowym. Tabela 7. Najważniejsze źródła infekcji chorób oraz sprzyjające warunki dla rozwoju ich sprawców Sprzyjające warunki dla rozwoju Choroba Źródła infekcji temperatura [°C] wilgotność gleby i powietrza Zgorzel siewek (Aphanomyces Gleba cochlioides, lęgniowce z rodz. 5 - 20 Wysoka Pythium, Rhizoctonia solani, Phoma betae) Zgnilizny korzeni Gleba (Aphanomyces 20 - 30 Wysoka cochlioides, Rhizoctonia solani) Chwościk buraka Gleba, sąsiednie pola buraka (Cercospora 15 - 30 Wysoka beticola) Brunatna plamisość liści Gleba, sąsiednie pola buraka 15 - 17 Wysoka (Ramularia beticola) Mączniak Gleba, sąsiednie pola buraka prawdziwy buraka 20 - 30 Niska (Erysiphe betae) Rdza buraka Gleba, sąsiednie pola buraka 15 - 20 Wysoka (Uromyces betae) Żółtaczka wirusowa Mszyca buraka Mszyca Mozaika wirusowa Gleba – Polymyxa betae Rizomania Powyżej 20 Wysoka W pierwszej kolejności należy wiedzieć, jakie choroby w danej fazie można zaobserwować, a następnie znać objawy powodowane przez ich sprawców (tab. 8). Ważne jest prawidłowe i możliwie wczesne zidentyfikowanie problemu związanego z pojawieniem się na plantacji sprawców chorób. Właściwa diagnoza to niezbędny krok w integrowanej ochronie i produkcji roślin. W integrowanej produkcji buraka wymagane jest prowadzenie od momentu wschodów systematycznego monitoringu występowania chorób przynajmniej 1 raz w tygodniu. Tabela 8. Cechy diagnostyczne najważniejszych chorób buraka Zgorzel Patogeny porażają w najwcześniejszych fazach rozwoju buraka, uszkodzeniom przedwschodowa ulegają kiełki i rośliny do stadium liścieni. Chorobie sprzyjają niskie temperatury, siewek – zaskorupienie gleby, zbyt głęboki siew, opady. Jedynie P. aphanidermatum rozwija Pythium się przy wyższych temperaturach, stąd możliwe jest jego występowanie także w ultimum, P. późniejszych fazach rozwojowych buraka. Efektem wystąpienia zgorzeli irregulare, P. przedwschodowej są ubytki w obsadzie. Choroba może występować placowo. Ze aphanidermatum względu na powszechne zaprawianie nasion, zgorzel przedwschodowa nie stanowi istotnego problemu. Zgorzel siewek – W stadium wyrośniętej siewki lub młodej rośliny (1–2 pary liści właściwych) Aphanomyces pojawiają się wodniste, brązowawe ściemnienia na hypokotylu, który następnie cochlioides czernieje. Hypokotyl traci turgor, siewka „kładzie się” na powierzchni gleby i zasycha. W przypadku porażenia rośliny z wykształconą pierwszą i kolejnymi parami liści, uszkodzona tkanka twórcza czernieje i dochodzi do powstania charakterystycznego przewężenia pod rozetą liściową, a objawy chorobowe często obejmują także nasady liścieni. Zdrowa pozostaje jedynie pierwotna wiązka przewodząca, która utrzymuje rozwijającą się rozetę liściową do momentu, w którym obłamuje się ona na skutek własnego ciężaru. W przypadku suszy tak porażone rośliny zasychają. Moment obłamywania się lub zasychania rozet liściowych jest znacznie opóźniony w stosunku do momentu infekcji i rozwoju choroby na danej roślinie. Niekiedy chore rośliny przeżywają i wtedy w górnej części korzenia obserwowane jest wyraźne przewężenie. Choroba zazwyczaj pojawia się w czasie, gdy nie występuje już ochronne działanie fungicydów zawartych w otoczce. Sprzyja jej zbyt częste występowanie buraka w płodozmianie i zakwaszenie gleby. Zazwyczaj też wczesny kontakt rośliny z patogenem może zaowocować rozwojem zgnilizny korzenia w późniejszych stadiach rozwojowych buraka (zgnilizna wierzchołkowa). Zgorzel siewek – Hypokotyl porażonych siewek początkowo brązowieje, następnie brunatnieje, a R. solani, porażona roślina przewraca się. Zmiany chorobowe mogą obejmować korzeń, Rhizoctonia spp. hypokotyl lub mogą rozciągać się na obu tych częściach siewki. Część siewek wykazuje obecność brązowawych plamek na korzonku. Grzyb występuje w wielu formach, spośród których tylko niektóre porażają buraka. Zmiany chorobowe początkowo obejmują hipokotyl, w końcu cała roślina ciemnieje i zasycha. Zgnilizna Chore rośliny występują przeważnie placowo. Pierwsze widoczne na plantacji brunatna objawy choroby to utrata turgoru przez liście. Objawy te występują na silnie korzenia – zniszczonych przez chorobę roślinach. Natomiast na korzeniach pierwsze zmiany Rhizoctonia chorobowe to pojawiające się na ich bocznych powierzchniach brunatne solani przebarwienia. W miarę rozwoju choroba opanowuje coraz głębsze tkanki, które czernieją. Chore tkanki lekko zapadają się i pękają. W miarę rozwoju choroby uszkodzeniu ulega także głowa i nasady ogonków liściowych, które także gniją. Natomiast wierzchołek korzenia najdłużej pozostaje zdrowy. Korzenie z plantacji silnie porażonych przez zgnilizny nie powinny być długo magazynowane, gdyż stanowią źródło infekcji i gnicia korzeni w pryzmie. Zgnilizna Infekcje powodowane przez A. cochlioides pojawiają się na bocznych wierzchołkowa powierzchniach korzeni, tuż poniżej głowy buraka, często w obrębie bruzdy. korzenia – Porażona tkanka początkowo brązowieje, w miarę rozwoju choroby ciemnieje, Aphanomyces patogen opanowuje tkanki głębiej położone, zniszczona powierzchnia pęka i cochlioides murszeje. Wielokrotnie obserwowane jest także gnicie korzeni od wierzchołka w kierunku głowy. Gniciu może ulec cała podziemna część korzenia, natomiast niezniszczona pozostaje część znajdująca się ponad powierzchnią gleby. Korzenie po wykopaniu wykazują znaczne uszkodzenia części znajdującej się w glebie i łatwo obłamują się. W takim przypadku rozeta liściowa może tracić turgor, żółknąć i zasychać lub, gdy w glebie jest wystarczająca ilość wilgoci, długo nie wykazywać żadnych zmian chorobowych. W przypadku ustąpienia warunków sprzyjających aktywności patogena na wczesnym etapie rozwoju choroby, proces ten może ulec zatrzymaniu. W takich przypadkach w miejscach wnikania patogena tworzy się skorkowaciała tkanka pokrywająca miejsce infekcji, rany ulegają zabliźnieniu, a powierzchnia korzenia zwykle wykazuje pofałdowania i zniekształcenia. Początkowo pojawia się nekroza na brzegu blaszki liściowej. W miarę rozwoju choroby objawy postępują w głąb blaszki liściowej wzdłuż wiązek przewodzących. Niekiedy obejmują znaczną część powierzchni liścia i sięgają aż do głównego Bakteryjna nerwu. Na powierzchni liścia, pomiędzy nerwami pojawiają się przyżółcenia oraz plamistość liści plamistości o bardzo zróżnicowanych kształtach, od niewielkich, nieomal kolistych (Pseudomonas do dużych i niekształtnych. Plamy są brunatno zabarwione, niekiedy otoczone syringae var. lekko czerwieniejącą lub brunatną obwódką (duże podobieństwo do plamistości aptata) powodowanych przez chwościka lub brunatną plamistość liści). Tkanka wewnątrz plam jest wilgotna i sprawia wrażenie gnijącej. Fragmenty blaszki zniszczone przez bakterie w późniejszym okresie czasu wysychają i wykruszają się, co prowadzi do zmian w kształcie liścia. Pierwsze objawy chwościka pojawiają się na liściach zewnętrznych okółków buraka. Są to brunatnoszare, okrągłe plamki o średnicy 0,5–6 mm (najczęściej od 2–5 mm) otoczone czerwoną, brunatnoczerwoną, niekiedy brunatną obwódką. W miarę rozwoju choroby porażane są kolejne, coraz młodsze liście. Plamki łączą się i powodują zasychanie fragmentów blaszki. Powstające nekrozy z czasem obejmują całą powierzchnię liścia. Także na ogonkach liściowych mogą wystąpić Chwościk nekrotyczne plamy.. Przy dłuższych okresach pochmurnej pogody, mimo porażenia buraka liści przez C. beticola, ekspresja objawów i rozwój choroby są spowolnione. W (Cercospora przypadku silnych infekcji i braku ochrony dochodzi do zniszczenia ulistnienia, beticola) które porażone rośliny zaczynają intensywnie odbudowywać. Dzieje się to kosztem wzmożonego rozkładu zgromadzonego w korzeniu cukru, który odtransportowany jest do tworzących się liści. Postępujący proces zakażania i zasychania kolejnych liści oraz tworzenia nowych prowadzi do powstania charakterystycznej, stożkowatej głowy korzeni. W rezultacie następuje zahamowanie przyrostu ich masy, przy jednoczesnym obniżaniu się zawartości cukru i jakości technologicznej soku. Początkowo na najstarszych, a potem na kolejnych okółkach liści, pojawiają się brunatnoszare, nieregularne plamistości o średnicy 4–7 mm (niekiedy do 15 mm). Brunatna Na skutek rozwoju choroby następuje zasychanie fragmentów, a następnie całych plamisość liści blaszek liściowych. Zamarła tkanka wewnątrz plam może pękać i wykruszać się. (Ramularia Masowo tworzone w obrębie plam konidia pokrywają ich powierzchnię beticola) delikatnym, białym nalotem. Chore rośliny zwykle występują w skupieniach po kilka, kilkanaście sztuk. Na liściach pojawiają się drobne, białe skupiska grzybni. Występują one zarówno Mączniak na dolnej jak i na górnej powierzchni liści. Początkowo na starszych okółkach, prawdziwy potem także na młodych. Plamy łączą się w większe skupienia, by po pewnym buraka czasie pokryć całą powierzchnię liścia. Porażone rośliny buraka wyglądają jakby (Erysiphe betae) były obsypane mąką. Początkowo na liściach porażonych przez rdzę pojawiają się żółtawe plami, które Rdza buraka następnie nabrzmiewają i przybierają postać rudych, lekko wystających nad (Uromyces powierzchnią blaszki liściowej krost. Dojrzałe pękają i wysypuje się z nich rdzawy betae) pył – zarodniki – uredospory. Początkowo blaszki liści chorych buraków ciemnieją i sztywnieją, następnie żółkną od brzegów, a proces może objąć całą blaszkę liściową. Kolejnym etapem rozwoju Żółtaczka wirozy jest pojawienie się na liściach brunatnych, nekrotycznych plam i po czym wirusowa buraka zaczyna się proces ich zamierania. Zesztywnienie blaszek liściowych powoduje, że podczas zgniatania charakterystycznie pękają i chrzęszczą. Pozwala to na łatwe wskazanie żółtaczki jako przyczyny objawów chorobowych Na liściach sercowych obserwuje się pojaśnienie nerwów oraz pojawianie się Mozaika powierzchni o jasnozielonej barwie na przemian z fragmentami ciemniejszymi, co wirusowa sprawia wrażenie mozaikowatości. Buraki cukrowe porażone przez rizomanię wykazują szereg objawów chorobowych, z których objawem specyficznym jest jedynie pożółknięcie wiązek przewodzących na blaszkach liściowych i tkanki do nich bezpośrednio przylegającej. Rośliny porażone przez rizomanię mają słabej wybarwione i niekiedy żółknące liście. Objaw ten może być mylony z niedokarmieniem roślin spowodowanym brakiem azotu w glebie. Rośliny chore szybko tracą turgor w słoneczne dni. Objawy te są podobne do obserwowanych w przypadku zasiedlania korzeni przez mątwika lub spowodowane niedoborem potasu w glebie. Korzenie Rizomania chorych roślin rozwijają się wolniej i są mniejsze. Jednocześnie obserwowany jest silny rozwój korzonków bocznych prowadzący do powstania brody podobnej do powstającej na skutek pasożytowania mątwika. Wiązki przewodzące są zdrewniałe, a na przekrojach korzeni widoczne jest ich pociemnienie. Pociemnienie takie może być efektem porażenia korzeni przez Fusarium oxysporum oraz działaniem niektórych herbicydów wprowadzonych na pole w efekcie złego wypłukania zbiornika opryskiwacza lub pomyłki plantatora. Korzenie roślin silnie porażonych mogą murszeć i gnić.

7.3.2. Metody monitorowania szkodników w uprawie buraka cukrowego Lustracje pola są niezbędne, by poprawnie oszacować ilość agrofagów na konkretnej plantacji i sprawdzić czy został przekroczony próg szkodliwości, co stanowi podstawę do przeprowadzenia zabiegu chemicznego. Najpopularniejsze metody i narzędzia stosowane do odłowu i sygnalizowania pojawu agrofagów to: - lupa - czerpak entomologiczny - żółte naczynia - barwne tablice lepowe - pułapki feromonowe - aspirator Johnsona - różnego typu pułapki żywołowne Rozpoznanie liczebności agrofagów opiera się na analizach gleby lub obserwacji całych roślin w poszukiwaniu szkodników bądź uszkodzeń przez nie wywoływanych. W integrowanej produkcji buraka wymagane jest prowadzenie od momentu wschodów systematycznego monitoringu występowania chorób przynajmniej 1 raz w tygodniu. Szkodniki glebowe Próby gleby do analiz na liczebność mątwika burakowego należy pobierać z głębokości warstwy ornej. Najlepiej użyć świdra, ewentualnie laski glebowej. Próba ogólna musi być reprezentatywna i powinna składać się z odpowiedniej ilości próbek pojedynczych, rozmieszczonych systematycznie na badanej powierzchni. Po dokładnym wymieszaniu pobranej gleby, sporządza się próbę ogólną o masie około jednego kilograma, którą odpowiednio zabezpieczoną, zapakowaną i oznakowaną należy możliwie szybko przekazać do laboratorium zajmującego się oznaczaniem nicieni. W celu zbadania liczebności szarka komośnika, pędraków, drutowców oraz rolnic należy wykopać i przesiać glebę z kilkudziesięciu odkrywek o wymiarach 25 × 25 cm i głębokości 30 cm. Przyjmuje się, że dla uzyskania reprezentatywnych wyników z 1 ha należy wykopać glebę z co najmniej 32 miejsc, a na każdy następny hektar zwiększyć ich liczbę o 2, czyli 2 ha = 34 odkrywki, 3 ha = 36, itd. Miejsca poboru gleby powinny być rozmieszczone równomiernie na całej plantacji. Następnie oblicza się liczbę szkodników. Szkodniki nalistne Liczebność szkodników nalistnych określa się na podstawie obserwacji agrofagów lub uszkodzeń przez nie wywoływanych, na kilkudziesięciu roślinach w kilku losowo wybranych miejscach plantacji, najlepiej po przekątnej pola. Liczba zlustrowanych roślin decyduje o wiarygodności i reprezentatywności uzyskanych wyników. Do wychwycenia momentu pojawienia się niektórych szkodników można również użyć pułapek feromonowych lub świetlnych tzw. samołówek. Zagęszczenie szkodników najczęściej podaje się w postaci:  średniej liczby jaj lub innych stadiów rozwojowych przypadających na jedną roślinę,  średniej liczby jaj lub innych stadiów rozwojowych przypadających na 1 metr bieżący rzędu lub 1 m2 pola,  liczby owadów przypadającej na określoną liczbę zagarnięć czerpakiem,  procenta roślin opanowanych przez szkodniki.