Monitoring w IPR – soczewica

5. INTEGROWANA OCHRONA PRZED AGROFAGAMI 5.1. Ograniczenie występowania chwastów Rośliny soczewicy są bardzo wrażliwe na konkurencyjne oddziaływanie ze strony różnych gatunków chwastów w szczególności w okresie do 4 tygodni od momentu wschodów. Jest to spowodowane głównie biologią soczewicy (powolne tempo wzrostu w pierwszych 4 tygodniach po wschodach). W zależności od regionu, w którym zlokalizowana jest plantacja soczewicy, typu gleby, przedplonu, a zwłaszcza warunków pogodowych zasiewom tego niezwykle cennego gatunku zagraża od kilku do nawet kilkunastu gatunków chwastów. Część z nich (np. fiołek polny czy gwiazdnica pospolita) jest mało konkurencyjna względem roślin soczewicy, ale kilka innych gatunków dwuliściennych (zwłaszcza wieloletnich) oraz jednoliściennych może stanowić bardzo duże zagrożenie dla plantacji soczewicy, jeżeli nie zostaną w odpowiednim momencie skutecznie usunięte z łanu. Obecnie założenia dotyczące integrowanej ochrony roślin uprawnych przed chwastami, koncentrują się głównie na ograniczaniu zachwaszczenia, poprzez kierunkowe i precyzyjne sterowanie ochroną z wykorzystaniem różnych metod (niechemicznych i chemicznych), aby możliwie maksymalnie ograniczyć ich liczebność, tak aby nie stanowiły one zagrożenia dla rośliny uprawnej (Dobrzański 2009, Dobrzański i Adamczewski 2009). 5.1.1. Najważniejsze gatunki chwastów Do najważniejszych rocznych gatunków jednoliściennych występujących w soczewicy należą chwastnica jednostronna i włośnice a z gatunków dwuliściennych - komosa biała, fiołki, przytulia czepna oraz tzw. chwasty rumianowate (np. maruna bezwonna). Czasami problemem (najczęściej lokalnym wynikającym głównie z wadliwej agrotechniki) mogą być taksony wieloletnie, tj. perz właściwy, skrzyp polny czy ostrożeń polny (Paradowski 2013, Paradowski i Czubiński 2018). Chwastnica jednostronna jest to gatunek roczny, jary, ciepłolubny, należący do rodziny wiechlinowatych (Poaceae), osiągający wysokość do 90 cm (średnio 30-60 cm) (rys. 2). Okres jej intensywnych wschodów, przypada na wiosnę do początku lata (od maja do lipca). Kwitnie od lipca do września, wytwarzając od 200 do 1000 ziarniaków, których żywotność w glebie wynosi od 3 do 7 lat. Gatunek ten jest uważany za pospolity chwast większości gatunków roślin uprawnych, jarych ciepłolubnych. Masowo kiełkuje w momencie, gdy gleba ogrzeje się do temperatury około 10-15°C. Chwastnica jednostronna jest gatunkiem wskaźnikowym gleb ciepłych, szybko nagrzewających się i zasobnych w azot, który pobiera w bardzo dużych ilościach. Ekonomiczny próg szkodliwości tego gatunku nie został określony dla soczewicy, jednak przyjmuje się, że próg ten może wynosić 3-6 roślin na 1 m2. Rys. 2. Chwastnica jednostronna Echinochloa crus-galli Włośnica sina jest gatunkiem rocznym, jarym, ciepłolubnym, należącym do rodziny wiechlinowatych (Poaceae), dorastającym do 130 cm wysokości (średnio 10-50 cm) (rys. 3). Intensywne wschody występują późną wiosną do jesieni (od czerwca do września). Kwitnie od lipca do września, wytwarza od 400 do 800 ziarniaków, których żywotność w glebie wynosi od 10 do 15 lat. Gatunek ten jest uważany za problematyczny dla większości roślin uprawnych jarych ciepłolubnych. Ponadto masowo występuje na ścierniskach, ugorach i odłogach. Nasiona kiełkują, gdy gleba ogrzeje się do temperatury około 15-20°C. Włośnica sina jest gatunkiem wskaźnikowym gleb suchych, bardzo ciepłych, szybko się nagrzewających. Ekonomiczny próg szkodliwości tego gatunku nie został określony dla soczewicy, jednak w większości roślin uprawnych wynosi 6 roślin na 1 m2. Rys. 3. Włośnica sina Setaria pumila Perz właściwy jest gatunkiem wieloletnim, należącym do rodziny wiechlinowatych (Poaceae), osiąga wysokość do 200 cm (średnio 30-150 cm) (rys. 4). Okres wschodów przypada na jesień (wrzesień-listopad) i wiosnę (marzec-maj). Kwitnie od czerwca do września, wytwarzając od 100 do 500 ziarniaków, których żywotność w glebie wynosi od 4 do 10 lat. Może rozmnażać się na dwa sposoby: generatywnie (poprzez nasiona) oraz wegetatywnie (poprzez podziemne rozłogi-kłącza). Jest to gatunek bardzo pospolity, spotykany, na wszystkich rodzajach gleb, z wyjątkiem gleb torfowych. Zachwaszcza praktycznie wszystkie uprawy rolnicze i ogrodnicze, występuje powszechnie na ugorach i odłogach. Kłącza perzu potrafią przetrwać podtopienia trwające 30-45 dni oraz mróz dochodzący do -40°C. Pojedyncza roślina może wytworzyć 140 m rozłogów i 200 pędów nadziemnych. Gatunek bardzo ekspansywny, charakteryzuje się wysoką konkurencyjnością dla wszystkich roślin uprawnych. Przyjmuje się, że ekonomiczny próg szkodliwości dla tego gatunku dla większości gatunków roślin uprawnych wynosi 10-15 sztuk na 1 m2. Perz jest hiperakumulatorem makroelementów, gdyż potrafi „ukraść” z pola 100-120 kg azotu, 50-70 kg potasu i 20-30 kg fosforu. Ponadto perz wydziela do gleby związki allelochemiczne (zjawisko allelopatii ujemnej), wywierające niekorzystny wpływ na wzrost i rozwój innych roślin, u których substancje te, zaburzają pobieranie makroelementów, tj. azotu i potasu. Oprócz tego jest czynnym „uczestnikiem” zjawiska określanego mianem „zielonego mostu”. Zjawisko to polega na przenoszeniu przez rośliny perzu (jako wektora) niektórych szkodników (np. mszyc, skrzypionek czy ploniarki) czy chorób (np. mączniaka prawdziwego). Rys. 4. Perz właściwy Elymus repens (syn. Agropyron repens) Komosa biała jest gatunkiem rocznym, jarym, należącym do rodziny szarłatowatych (Amaranthaceae), osiąga wysokość do 150 cm (10-100 cm) (rys. 5). Nasiona intensywnie kiełkują wiosną, wczesnym latem i jesienią (kwiecień-październik). Kwitnienie trwa od czerwca do października, wytwarza od 200 do nawet 20 000 nasion, których żywotność w glebie wynosi od 10 do 15 lat (w skrajnych przypadkach nawet 60 lat). Jest to bardzo pospolity chwast, który zasiedla różne typy gleb, zwłaszcza zasobne w azot i potas. Zachwaszcza wszystkie uprawy rolnicze i ogrodnicze. Ze względu na wysoką produktywność nasion, długo zachowujących zdolność kiełkowania jest bardzo groźnym chwastem pól uprawnych. Ponadto wydziela do gleby allelozwiązki (allelopatia ujemna), które negatywnie oddziaływują na wzrost i rozwój niektórych roślin rolniczych. Charakteryzuje się wysoką konkurencyjnością dla wszystkich gatunków roślin uprawnych. Jest hiperakumulatorem makroelementów, tj. azotu i potasu. Ekonomiczny próg szkodliwości nie został określony dla soczewicy, jednak przyjmuje się, iż już 2 sztuki na 1 m2, stanowią zagrożenie dla roślin soczewicy. Rys. 5. Komosa biała Chenopodium album Fiołek polny jest gatunkiem rocznym, jarym i ozimym, należącym do rodziny fiołkowatych (Violaceae), dorastającym do 50 cm wysokości (średnio 5-35 cm); (rys. 6). Nasiona wschodzą na wiosnę i jesienią (marzec-maj do wrzesień-listopad). Kwitnie od kwietnia do listopada, wytwarzając od 150 do 3000 nasion, których żywotność w glebie wynosi od 2 do 10 lat. Jest to bardzo pospolity chwast występujący na różnych typach gleb. Zachwaszcza wszystkie uprawy polowe, występuje również na ugorach i odłogach. Gatunek ten wykazuje się dużą konkurencyjnością w początkowym okresie rozwoju roślin uprawnych oraz nadmiernie zagęszcza łan, pogarszając warunki fitosanitarne. Fiołek polny może być wektorem dla niektórych chorób grzybowych, np. mączniaka prawdziwego, mączniaka rzekomego czy drobnej plamistości liści. Ekonomiczny próg szkodliwości tego chwastu nie został określony dla soczewicy, jednak dla większości roślin uprawnych wynosi 20-25 roślin na 1 m2. Rys. 6. Fiołek polny, bratek polny Viola arvensis Maruna bezwonna jest gatunkiem rocznym, jarym i ozimym, czasami dwuletnim, należącym do rodziny astrowatych (Asteraceae), wyrasta do 80 cm wysokości (średnio 15- 60 cm) (rys. 7). Nasiona wschodzą na wiosnę i jesienią (marzec-maj do wrzesień- październik). Kwitnie od maja do października, wytwarza od 5 000 do 300 000 nasion, których żywotność w glebie może wynosić od 6 do 10 lat. Występuje pospolicie, szczególnie na glebach piaszczystych i gliniastych, a zwłaszcza próchnicznych i bogatych w składniki pokarmowe o niskiej zawartości wapnia. Występuje w uprawach większości gatunków roślin rolniczych. Ponadto jest gatunkiem bardzo konkurencyjnym. Ekonomiczny próg szkodliwości nie został określony dla soczewicy, jednak w większości upraw rolniczych wynosi od 2 do 5 roślin na 1 m2. Przy dużym nasileniu, silnie zacienia roślinę uprawną, powodując jej wyleganie. Czasami może nawet spowodować zagłuszenie rośliny uprawnej. Ponadto bardzo często powoduje utrudnienia podczas zbioru. Rys. 7. Maruna bezwonna Tripleurospermum inodorum (syn. Matricaria maritima inodora, M. perforata) Gwiazdnica pospolita jest to gatunek roczny, jary i ozimy, czasami dwuletni, zimozielony, należący do rodziny goździkowatych (Caryophyllaceae), osiąga wysokość od 60 do 90 cm (średnio 10-30 cm) (rys. 8). Okres wschodów może odbywać się teoretycznie przez cały rok, praktycznie jednak wschodzi od lutego do listopada. Kwitnie również prawie przez cały rok, z wyjątkiem okresu silnych zimowych mrozów, najczęściej jednak od kwietnia do października, wytwarzając od 1 000 do 25 000 nasion, których żywotność w glebie może wynosić od 5 do 70 lat. Może rozmnażać się dwoma sposobami: generatywnie (nasiona) i wegetatywnie (z części łodygi w węzłach pędu wytwarzając korzenie przybyszowe). Występuje pospolicie na glebach zasobnych w makroelementy, zachwaszcza głównie pola uprawne, może również występować w warzywach oraz na ugorach czy odłogach. Na glebach intensywnie nawożonych makroelementami bardzo silnie się rozrasta, wyczerpując glebę ze składników pokarmowych (głównie azotu). Ważną cechą nasion gwiazdnicy jest możliwość kiełkowania w temperaturze 1-2°C. Gatunek ten może wydać w ciągu roku od 2 do 5 pokoleń. Próg ekonomicznej szkodliwości tego gatunku dla soczewicy nie został określony, jednak przyjmuje się, iż 40-60 roślin na 1 m2 może stanowić istotną konkurencję dla roślin soczewicy. Rys. 8. Gwiazdnica pospolita Stellaria media Przytulia czepna to gatunek roczny, jary i ozimy, należący do rodziny marzanowatych (Rubiaceae), którego łodyga może osiągać wysokość 200 cm (średnio 30-150 cm) (rys. 9). Nasiona wschodzą na jesień (wrzesień-listopad) oraz wiosną (marzec-maj). Kwitnie od maja do października, wytwarzając od 100 do 500 rozłupek, których żywotność w glebie może wynosić od 5 do 10 lat. Jest to bardzo pospolity, uciążliwy chwast, występujący głównie na glebach zasobnych w azot o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego. Zachwaszcza przeważnie uprawy rolnicze, czasami ogrodnicze. Występowanie przytulii w łanie sprzyja wyleganiu oraz utrudnia zbiór kombajnem. Nasiona tego gatunku chwastu zanieczyszczają nasiona do siewu soczewicy jadalnej. Gatunek ten jest bardzo konkurencyjny, wybitnie azotolubny. Jego sztywne i haczykowate włoski powodują, że „czepia” się innych roślin, tworząc uciążliwe do usunięcia gęste „zarośla”. Przy bardzo dużym nasileniu (powyżej 100 roślin na 1 m2), gatunek ten może całkowicie zagłuszyć roślinę uprawną. Ekonomiczny próg szkodliwości dla soczewicy nie został określony, jednak przyjmuje się, iż już 1-5 roślin na 1 m2 może istotnie wpłynąć na obniżenie plonowania i spowodować utrudnienia podczas zbioru soczewicy. Rys. 9. Przytulia czepna Galium aparine Ostrożeń polny jest gatunkiem wieloletnim, czasami może być dwuletni, należy do rodziny astrowatych (Asteraceae), dorasta do 180 cm wysokości (średnio 40-150 cm) (rys. 10). Nasiona wschodzą jesienią (wrzesień-październik) oraz wiosną (marzec-maj). Kwitnie od lipca do października, wytwarzając od 3 000 do 40 000 nasion, których żywotność w glebie może wynosić od 5 do 20 lat. Podobnie jak wiele innych gatunków chwastów może rozmnażać się dwoma sposobami, generatywnie (nasiona – głównie wiosną) i wegetatywnie (z odrostów korzeniowych, przez cały okres wegetacji). Ostrożeń polny jest bardzo uciążliwym chwastem, który występuje w uprawach wszystkich gatunków roślin uprawnych, a także na użytkach zielonych i ścierniskach. Rośnie na wszystkich typach gleb, a najlepiej rozwija się na glebach przewiewnych, zasobnych w składniki pokarmowe, a najintensywniej pobiera azot, potas i wapń. Odznacza się bardzo dużą konkurencyjnością względem rośliny uprawnej. Ekonomiczny próg szkodliwości w większości upraw rolniczych wynosi od 0,5 do 1-2 roślin na 1 m2. Przy dużym nasileniu może zagłuszyć roślinę uprawną, ponadto utrudnia mechaniczny zbiór soczewicy. Rys. 10. Ostrożeń polny Cirsium arvense Skrzyp polny jest gatunkiem wieloletnim, należącym do rodziny skrzypowatych (Equisetaceae), może osiągać do 40 cm wysokości (średnio 15-30 cm) (rys. 11). Nasiona kiełkują na wiosnę (marzec-kwiecień), a kwitnienie (zarodnikowanie) trwa od marca do kwietnia czasami do maja, podczas którego skrzyp polny wytwarza olbrzymie ilości zarodników rozsiewanych przez wiatr. Gatunek ten może rozmnażać się dwoma sposobami, generatywnie (poprzez zarodniki przenoszone przez wiatr, tylko wiosną) i wegetatywnie (za pomocą bulwek kłączowych i podziemnych kłączy, przez cały okres swojej wegetacji). Może występować na wszystkich typach gleb, a szczególnie na stanowiskach wilgotnych, o odczynie lekko kwaśnym lub kwaśnym. Występuje pospolicie w uprawach wszystkich gatunków rolniczych i ogrodniczych, a także na ugorach i odłogach. Jest to chwast o bardzo dużej sile konkurencyjnej, a zarazem niezwykle trudny do zniszczenia (mechanicznie, chemicznie). Ekonomiczny próg szkodliwości dla tego gatunku nie został jednoznacznie zdefiniowany, jednak przyjmuje się, iż już 5-8 sztuk na 1 m2 może stanowić istotną konkurencję dla roślin soczewicy. Przy dużym, tak zwanym placowym występowaniu, może bardzo silnie wpływać konkurencyjnie, nawet zagłuszając roślinę uprawną. Rys. 11. Skrzyp polny Equisetum arvense 5.1.2. Niechemiczne metody regulacji zachwaszczenia W niechemicznym ograniczaniu zachwaszczenia plantacji soczewicy bardzo duże znaczenie mają działania o charakterze prewencyjnym. Istotny jest wybór odpowiedniego stanowiska pod uprawę (w dobrej kulturze) oraz stosowanie dobrej jakości nasion. Ważny jest właściwy płodozmian oraz dobrze i starannie wykonana uprawa gleby, a także zastosowanie odpowiednich zabiegów mechanicznych (np. pielęgnacyjnych) (Dobrzański i Adamczewski 2009, Zbytek 2009). Ograniczenie zachwaszczenia soczewicy zabiegami mechanicznymi następuje już podczas przygotowania stanowiska do siewu oraz po jej wschodach. Przedsiewnie należy ograniczyć zachwaszczenie chwastami wieloletnimi. Po wschodach można przeprowadzić bronowanie, gdy rośliny soczewicy osiągną wysokość około 6-7 cm. Zabieg należy wykonać prostopadle do kierunku siewu najlepiej w godzinach południowych. 5.1.3. Chemiczne metody regulacji zachwaszczenia Asortyment substancji czynnych herbicydów, zalecanych do ochrony plantacji soczewicy przed chwastami jest ograniczony, jednak z roku na rok się zwiększa. Przed wschodami możliwe jest skuteczne zwalczanie zarówno chwastów jednoliściennych jak i dwuliściennych (warunkiem jest odpowiednio wilgotna gleba!). Natomiast w terminie powschodowym (czyli nalistnie), można stosować jedynie graminicydy czyli herbicydy, zwalczające jedynie chwasty jednoliścienne. Lista dopuszczonych do obrotu środków ochrony roślin jest publikowana w rejestrze środków ochrony roślin. Informacje o zakresie stosowania pestycydów zamieszczane są w etykietach. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest wyszukiwarka środków ochrony roślin (https://www.gov.pl/web/rolnictwo/wyszukiwarka-srodkow- ochrony-roslin). Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem: https://www.gov.pl/web/rolnictwo/ochrona- roslin. Wykaz dopuszczonych do IP środków ochrony roślin dla upraw rolniczych jest dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem: https://www.agrofagi.com.pl/133,wykaz-srodkow-ochrony-roslin-do-integrowanej- produkcji-w-uprawach-rolniczych. 5.2. Ograniczenie chorób grzybowych 5.2.1. Najważniejsze choroby występujące na roślinach soczewicy Soczewica, podobnie jak inne gatunki roślin uprawnych narażona jest na porażenie przez sprawców chorób. Jednak ze względu na niewielki areał jej zasiewów, zagrożenie ze strony wielu grzybów chorobotwórczych i innych sprawców chorób jest niewielkie. W zależności od rejonu uprawy, przebiegu pogody w sezonie wegetacyjnym oraz fazy rozwojowej soczewicy można zaobserwować występowanie takich chorób jak: zgorzel siewek powodowana przez Pythium sp., Rhizoctonia sp., Fusarium spp., Alternaria alternata i Cladosporium oraz Phoma pinodella. Na pędzie mogą występować sprawcy zgnilizny twardzikowej – Sclerotinia sclerotiorum, szarej pleśni – Botrytis cinerea i fuzaryjnego uwiądu soczewicy – Fusarium spp. Na liściach może pojawić się askochytoza soczewicy (Ascochyta lentis). Po zawiązaniu strąków w przypadku występowania wymienionych grzybów mogą one zasiedlać nasiona soczewicy. Największe prawdopodobieństwo przenoszenia przez nasiona występuje w przypadku gatunków należących do rodzajów Alternaria, Cladosporium, Botrytis i Fusarium. Znaczenie chorób w uprawie soczewicy przedstawia tab. 6, a tab. 7 - cechy diagnostyczne wymienionych chorób (Kirk i in. 2008, Kryczyński i Weber 2010, 2011, Nyvall 1989). Na roślinach soczewicy mogą występować też choroby wirusowe. Często są to choroby wywoływane przez wirusy znane i opisane w uprawach innych gatunków, np. łubinu, grochu. Na tym gatunku mogą występować również niektóre bakterie. Tabela 6. Znaczenie gospodarcze wybranych chorób i ich sprawców w uprawie soczewicy Choroba Sprawca(y) Znaczenie Zgorzel siewek Pythium sp., Rhizoctonia sp., Fusarium sp., Alternaria ++ sp., Cladosporium sp., Phoma sp. Zgnilizna Sclerotinia sclerotiorum + twardzikowa Szara pleśń Botrytis cinerea + Fuzaryjny uwiąd Fusarium spp. ++ soczewicy Askochytoza liści Ascochyta lentis ++ soczewicy + - małe znaczenie ++ - większe znaczenie Tabela 7. Cechy diagnostyczne wybranych chorób soczewicy Choroba Cechy diagnostyczne Zgorzel siewek Po wschodach soczewicy już w fazie liścieni i fazie początkowego rozwoju liści rośliny mają zahamowany wzrost, żółkną i więdną, a 2-3 tygodnie po wschodach zamierają całkowicie, korzenie są brunatne i zgniłe. Fuzaryjny uwiąd Rośliny w fazie początku kwitnienia do fazy wytworzenia strąków tracą soczewicy turgor i więdną. Porażone rośliny mają poczerniałe lub brunatne korzenie i podstawę łodygi. Choroba nasila się, gdy w fazie kwitnienia, zawiązywania strąków w glebie występuje niedobór wody. Rośliny żółkną, zasychają i nie wytwarzają w strąkach nasion. Zgnilizna Na łodygach pojawiają się białe lub szare plamy, które tworzy grzybnia twardzikowa sprawcy choroby. Plamy są owalne i szybko otaczają cały obwód łodygi. Pęd z czasem zasycha a roślina szybciej dojrzewa i kończy wegetację. Porażona łodyga ma barwę białą, a na jej powierzchni można zauważyć czarne przetrwalniki sprawcy choroby. Szara pleśń Na szyjce korzeniowej i łodydze tworzy się szary luźny nalot grzybni z trzonkami konidialnego sprawcy choroby. Grzybnia może być też obecna na liściach i strąkach. Roślina więdnie i zamiera po kilkunastu dniach od opanowania rośliny przez grzyb. Askochytoza liści Na liściach pojawiają się brązowe a później brunatne plamy, na których soczewicy mogą być widoczne ciemne punkty (owocniki grzyba). Po pewnym czasie owalne plamy łączą się i powstają rozległe nekrozy na powierzchni liści. Chore liście szybko zamierają. 5.2.2. Niechemiczne metody ochrony W ograniczaniu sprawców chorób w integrowanej produkcji i ochronie w pierwszej kolejności wykorzystywane są wszystkie niechemiczne metody. W uzasadnionych przypadkach, gdy metody te okażą się niedostatecznie skuteczne, wykorzystuje się chemiczną walkę z patogenami. Zastosowanie metod niechemicznych ma charakter zapobiegawczy. W uprawie soczewicy powinny być one wykorzystywane w walce z patogenami roślin, a plantator może wykorzystywać metodę hodowlaną, biologiczną i agrotechniczną (Mrówczyński 2013). 5.2.2.1. Metoda hodowlana Słabo poznana jest odporność soczewicy na porażanie przez patogeny. Prowadząc obserwacje plantacji można ocenić, czy uprawiana soczewica jest odporna na występujące grzyby w czasie wegetacji tego gatunku. Zwracać należy uwagę na zapisy w charakterystyce odmiany soczewicy, która jest uprawiana. Jeśli rośliny wykazują zwiększoną odporność lub tolerancję na porażanie przez np. grzyby powodujące zgorzel siewek, fuzaryjny uwiąd, zgniliznę twardzikową, to taką odmianę należy wówczas uprawiać. 5.2.2.2. Metoda agrotechniczna Metodą agrotechniczną można zmniejszyć porażenie soczewicy przez wiele patogenów głównie poprzez takie przygotowanie gleby, aby zapewnić optymalne warunki wschodów nasion soczewicy. Szybkie wschody i dostępność składników pokarmowych zwiększa odporność roślin na porażenie przez patogeny znajdujące się w glebie i w powietrzu. Istotne znaczenie mają następujące elementy agrotechniki: • odpowiednie zmianowanie i dobór stanowiska; • prawidłowe przygotowanie gleby pod zasiew (jesienne przyoranie resztek pożniwnych); • przestrzeganie zasad nawożenia mineralnego, terminu i gęstości siewu. 5.2.3. Chemiczna metoda ochrony Jednym z celów wprowadzenia integrowanej produkcji i ochrony roślin jest zapewnienie bezpieczeństwa konsumentom płodów rolnych. Stosując chemiczne środki ochrony roślin powinno się dążyć do zminimalizowania zagrożenia dla organizmów występujących w agrocenozie. W związku z tym w integrowanej produkcji nie może być zastosowany środek sklasyfikowany jako toksyczny dla ludzi. Fungicydy należy stosować zgodnie z aktualnym wykazem środków ochrony roślin zalecanych w integrowanej produkcji soczewicy. Wykaz dopuszczonych do obrotu środków ochrony roślin jest publikowany w rejestrze środków ochrony roślin. Informacje o zakresie stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach zamieszczane są w etykietach. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest wyszukiwarka środków ochrony roślin (https://www.gov.pl/web/rolnictwo/wyszukiwarka-srodkow-ochrony-roslin--- zastosowanie). Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem: https://www.gov.pl/web/rolnictwo/ochrona- roslin. Wykaz dopuszczonych do IP środków ochrony roślin jest dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem: https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow- ochrony-roslin-dla-integrowanej-produkcji. 5. 3. Ograniczenie występowania szkodników 5.3.1. Najważniejsze szkodniki występujące na soczewicy Soczewica nie jest gatunkiem szczególnie narażonym na działanie szkodników, głównie ze względu na niewielki areał uprawy. Rośliny bobowate mogą być uszkadzane przez wiele gatunków szkodników, jednak w przypadku soczewicy rzadko powodują one straty o znaczeniu ekonomicznym. Niemniej na plantacjach soczewicy może pojawiać się wiele gatunków szkodników (Hołubowicz-Kliza i in. 2018, Tratwal i in. 2018) (tab. 8). Tabela 8. Najważniejsze gatunki szkodników soczewicy Szkodnik Znaczenie Zmieniki (Lygus spp.) (++) Ozdobnik lucernowiec (Adelphocoris lineolatus Goeze) (++) Oprzędziki (Sitona spp., Charagmus spp.) (++) Rolnice (Agrotis spp.), pędraki (Scarabaeidae) (++) Wciornastki (Thysanoptera) (+) Mączliki (Aleyrodidae) (+) Mszyce (Aphididae) (+) Skoczki (Cicadellidae) (+) Pachówka strąkóweczka (Laspeyresia nigricana) (+) Przędziorek chmielowiec (Tetranychus urticae) (+) Miniarki (Phytomyza spp.) (+) Bleskotki (Bruchophagus spp.) (+) Śmietki (Delia spp.) (+) Strąkowce (Bruchidius spp.) (+) Nicienie (Nematoda) (+) Ślimaki (Molusca) (+) (+) – szkodnik o niewielkim znaczeniu, (++) – szkodnik o znaczeniu lokalnym Oprzędziki – głównie pręgowany, koniczynowy, wilżynowy, szary oraz wielożerny. Są to chrząszcze z rodziny ryjkowcowatych, długości 4-8 mm. Na plantacji pojawiają się jako jedne z pierwszych szkodników. Najgroźniejsze dla roślin bobowatych są uszkodzenia powodowane przez chrząszcze w okresie wiosny na młodych, wschodzących roślinach. Największe straty wyrządzają w fazie kiełkowania nasion i wschodów do fazy 6 liści, szczególnie w warunkach suszy i niskiej temperatury. W liściach wygryzają charakterystyczne ząbki (tzw. żer zatokowy), co zmniejsza powierzchnię asymilacyjną roślin oraz zwiększa podatność roślin na porażenia chorobami. Rośliny starsze są zwykle mniej uszkadzane i bardziej odporne na żerowanie chrząszczy i potrafią rekompensować straty w miarę wzrostu. Larwy uszkadzają korzenie włośnikowe i brodawki korzeniowe, w których rozwijają się bakterie wiążące wolny azot z powietrza. Uszkodzone rośliny są zahamowane we wzroście, co w końcowej fazie powoduje obniżenie plonu nasion. Mszyce – głównie burakowa, lucernowo-grochodrzewowa i grochowa wysysają soki z tkanek, powodując zamieranie fragmentów, a nawet całych roślin. W miejscach żerowania i w wyniku osłabienia rośliny może dojść do wtórnego porażenia bakteryjnego lub grzybowego. Mszyce mogą również przenosić wirusy. Podobne spektrum szkodliwości charakteryzuje pojawiające się na uprawach skoczki, mączliki, a także przędziorka chmielowca, a zwłaszcza w latach bezdeszczowych i upalnych. Wśród szkodników soczewicy występują także pluskwiaki różnoskrzydłe, wysysające soki z tkanek. Ponadto lokalnie mogą dość licznie pojawić się zmieniki oraz ozdobnik lucernowiec, żerujące głównie na liściach, pędach i kwiatach. Pluskwiaki (zarówno osobniki dorosłe, jak i larwy) bezpośrednio szkodzą roślinie wysysając soki, powodując deformacje i usychanie jej fragmentów, a w skrajnych przypadkach zamieranie całych roślin. Osłabione rośliny są bardziej wrażliwe na niekorzystne warunki klimatyczno-glebowe, a w wyniku mechanicznych uszkodzeń tkanek bardziej podatne na wtórne porażenia przez czynniki chorobotwórcze. W przypadku wciornastków szkodnikami są zarówno osobniki dorosłe, jak i larwy wysysające soki z tkanek liści, pąków kwiatowych i strąków. Przy dużym nasileniu szkodnika na uszkodzonych liściach widoczne są małe, nekrotyczne plamki (na kwiatach białe, na młodych strąkach srebrzyste), w końcu organy te usychają i opadają, a strąki ulegają skarłowaceniu. Motyle pachówki strąkóweczki pojawiają się od maja do lipca. Gąsienice żerują wewnątrz strąków, ale mogą też żerować na liściach i kwiatach. Rozwojowi pachówki sprzyjają wyższe temperatury i sucha, bezwietrzna pogoda. Z kolei w okresie zbioru nasion wilgotne warunki powodują zmiękczanie strąków i nasion, co ułatwia wgryzanie się gąsienic i dalszy rozwój. Larwy śmietki kiełkówki z rodziny śmietkowatych atakują wschodzące rośliny. Na skutek uszkodzenia nasion, liścieni i stożków wzrostu wschodzące rośliny czernieją i zamierają, bądź nie kiełkują wcale. Składaniu jaj przez śmietkę sprzyjają uproszczenia stosowane w uprawie roli. Lokalnie szkody mogą wyrządzać nicienie, które są groźne przede wszystkim na glebach próchniczych i wilgotnych. Larwy inwazyjne zimują w materiale roślinnym, dlatego ważne jest dokładne usuwanie resztek pożniwnych. Lokalnie straty mogą także powodować miniarki, których larwy żerując w liściach ograniczają ich powierzchnię asymilacyjną oraz ślimaki. Od kilku lat obserwuje się wzrost zagrożenia ze strony szkodników glebowych, głównie rolnic (gąsienic motyli sówkowatych), drutowców i pędraków. Przy silnym opanowaniu upraw przez szkodniki glebowe obserwuje się powstawanie tzw. łysin w zasiewach. Szczególnego znaczenia nabierają rolnice, którym sprzyjają uproszczenia agrotechniczne, monokultury i bliskie sąsiedztwa roślin bobowatych, pozostawianie resztek pożniwnych, brak lub późna orka zimowa oraz ocieplanie się klimatu. Uszkodzenia powodowane przez szkodniki glebowe mogą być źródłem wtórnych porażeń grzybowych lub bakteryjnych. Wzrost areału uprawy roślin bobowatych, zmiany w technologii uprawy, powszechne stosowanie herbicydów, fungicydów, nawożenia dolistnego i uproszczenia płodozmianu przy jednocześnie postępującym ociepleniu klimatu, stwarzają warunki do zmian w rozwoju szkodników, a także do pojawienia się masowo gatunków niemających dotychczas znaczenia w ochronie roślin. Następstwem żerowania szkodników jest nie tylko redukcja zielonej masy, ale także obniżenie zdolności kiełkowania nasion oraz ich wartości handlowej. Integrowana ochrona i produkcja roślin skupiają się na działaniach prewencyjnych, dopuszczając działania interwencyjne w ostateczności. Dlatego konieczna jest ciągła, systematyczna obserwacja roślin i notowanie pojawiania się szkodników. Najbardziej efektywna jest bezpośrednia lustracja roślin w poszukiwaniu uszkodzeń czy zasiedlenia przez agrofagi. Należy korzystać również z metod uzupełniających, takich jak np. żółte naczynia lub tablice lepowe w przypadku mszyc. Ważna jest również umiejętność rozpoznawania gatunku szkodnika, znajomość jego biologii oraz potencjalnych terminów pojawu na plantacji (rys. 12). ZMIENIKI, OZDOBNIK LUCERNOWIEC, PRZĘDZIOREK CHMIELOWIEC PACHÓWKA STRĄKÓWECZKA OPRZĘDZIKI MSZYCE, SKOCZKI, MĄCZLIKI WCIORNASTKI ROLNICE ŚMIETKI PĘDRAKI, DRUTOWCE ŚLIMAKI NICIENIE Rozwój Wzrost Rozwój Rozwój Rozwój Dojrzewanie Wschody pędów pędu Kwitnienie liści kwiatostanu strąków nasion (BBCH bocznych głównego (BBCH (BBCH (BBCH (BBCH (BBCH 00-09) (BBCH (BBCH 60-69) 10-19) 50-59) 71-79) 80-89) 20-29) 30-39) Rys. 12. Potencjalne terminy występowania najważniejszych szkodników podczas wegetacji soczewicy 5.3.2. Niechemiczne metody ochrony Po zbiorach istotne jest wykonanie zespołu uprawek pożniwnych, mających na celu dokładne rozdrobnienie pozostałości roślinnych (miejsc zimowania i rozwoju niektórych szkodników), ograniczenie banku nasion chwastów, w tym wieloletnich. Jesienią zaleca się wykonać orkę głęboką, która ma zadanie fitosanitarne. Gruba warstwa gleby przykrywa zimujące stadia szkodników, nasiona chwastów i zarodniki grzybów. Wydobywa także na powierzchnię te znajdujące się głębiej, wystawiając je na działanie niekorzystnych warunków atmosferycznych. Ponadto przy okazji mechanicznie niszczone są szkodniki glebowe. Jednym z podstawowych założeń integrowanej ochrony roślin przed szkodnikami są działania prewencyjne, których ważnym elementem jest prawidłowa agrotechnika (Pruszyński i Wolny 2009, Pruszyński i in. 2012, Pruszyński 2016). Jest to szczególne ważne w początkowych fazach wzrostu, gdy rośliny są wyjątkowo wrażliwe na atak ze strony poszczególnych gatunków agrofagów. Prawidłowo prowadzona ochrona soczewicy powinna zakładać szerokie spektrum metod agrotechnicznych. Coraz powszechniej stosowane uproszczenia w uprawie w powiązaniu ze zmianami klimatycznymi, stwarzają sprzyjające warunki dla rozwoju szkodników. Właściwe przestrzeganie podstawowych zaleceń agrotechnicznych jest kluczowym elementem programu ochrony przed szkodnikami (Mrówczyński 2013) (tab. 9). Tabela 9. Niechemiczne metody ograniczania liczebności szkodników soczewicy Szkodnik Metody i sposoby ochrony właściwy płodozmian, podorywka, izolacja przestrzenna od innych Zmieniki bobowatych, zwalczanie chwastów, wczesny zbiór, niskie koszenie Ozdobnik lucernowiec przed zimą właściwy płodozmian, wczesny siew, izolacja przestrzenna od innych Wciornastki bobowatych, zrównoważone nawożenie, zwalczanie chwastów, głęboka orka jesienna Mszyca grochowa wczesny siew, zrównoważone nawożenie (głównie N), izolacja Skoczki przestrzenna od innych bobowatych, w tym wieloletnich Mączliki Strąkowce możliwie wczesny zbiór, głęboka orka jesienna właściwy płodozmian, możliwie wczesny siew, izolacja przestrzenna od Pachówka strąkóweczka innych bobowatych, w tym wieloletnich ograniczanie zachwaszczenia i resztek roślinnych, zrównoważone Przędziorek chmielowiec nawożenie, izolacja przestrzenna, głównie od okopowych i sadowniczych Miniarki podorywka, zrównoważone nawożenie, zwalczanie chwastów właściwy płodozmian, podorywka, talerzowanie, zwalczanie chwastów, Drutowce, pędraki, rolnice większa norma wysiewu nasion, głęboka orka jesienna wczesny siew, większa norma wysiewu nasion, zwalczanie chwastów, Śmietki dokładne przyoranie obornika właściwy płodozmian, podorywka, talerzowanie, wczesny i głębszy Ślimaki siew, zwalczanie chwastów, rozdrobnienie resztek pożniwnych, głęboka orka jesienna Nicienie usuwanie resztek roślinnych W przypadku soczewicy, podobnie jak u innych gatunków roślin bobowatych, bardzo duże znaczenie ma stosowanie prawidłowego płodozmianu. Wiele szkodników zimuje w wierzchniej warstwie gleby lub pozostawionych resztkach roślinnych. Z tego samego względu zaleca się stosowanie izolacji przestrzennej od innych roślin bobowatych (nie uprawiać po sobie) oraz innych roślin żywicielskich poszczególnych szkodników, np. wieloletnich bobowatych w przypadku mszycy grochowej czy zmieników. Izolacja przestrzenna pozwala także wydłużyć przelot niektórych szkodników. W ograniczaniu szkodników znaczenie mają także organizmy pożyteczne bytujące w agrocenozie, tworzące tzw. naturalny opór środowiska (Boczek i Lipa 1978, Fiedler 2007, Pruszyński 2007, Sosnowska i Fiedler 2013). Przygotowanie stanowiska pod uprawę tego gatunku, właściwe nawożenie wpływa korzystnie na kondycję roślin, bowiem ma to szczególne znaczenie w początkowej fazie wzrostu roślin, gdy są wyjątkowo wrażliwe na atak ze strony poszczególnych gatunków agrofagów. Odpowiednie działania ograniczające potencjalne szkody powodowane przez poszczególne gatunki agrofagów można podjąć już w czasie siewu nasion. Szybsza początkowa wegetacja roślin pozwala wyprzedzić okres największego zagrożenia ze strony wszystkich szkodników, szczególnie groźnych dla wschodów. Dodatkowo szybszy wzrost pozwala zagłuszyć chwasty, które mogą stanowić bazę pokarmową dla niektórych szkodników. Istotna jest także obsada roślin, gdyż zbyt gęsty siew ułatwia szkodnikom rozprzestrzenianie się, natomiast siew zbyt rzadki sprzyja zachwaszczeniu. Chwasty oprócz konkurencji o wodę, światło i składniki pokarmowe są także bazą pokarmową dla niektórych szkodników, np. mszyc. Bardzo ważny jest także termin zbioru plonu: zbyt późny stwarza ryzyko powstawania większych strat, szczególnie jakościowych, powodowanych przez owady mogące uszkadzać strąki. 5.3.3. Chemiczne metody ochrony Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z aktualnym wykazem środków ochrony roślin do integrowanej produkcji zalecanym w uprawie soczewicy. Wykaz dopuszczonych do IP środków ochrony roślin jest dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem: https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow-ochrony-roslin- dla-integrowanej-produkcji. W systematycznym monitorowaniu agrofagów pomocne mogą być komunikaty podawane na Platformie Sygnalizacji Agrofagów (www.agrofagi.com.pl). Przed zastosowaniem środka ochrony roślin należy zapoznać się z jego etykietą stosowania, która zawiera informacje o zakresie stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach. Wykaz dopuszczonych do obrotu środków ochrony roślin jest publikowany w rejestrze środków ochrony roślin. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest wyszukiwarka środków ochrony roślin (https://www.gov.pl/web/rolnictwo/wyszukiwarka-srodkow-ochrony-roslin--- zastosowanie). Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem: https://www.gov.pl/web/rolnictwo/ochrona- roslin. 5.3.4.Metody określania liczebności szkodników i progi szkodliwości Monitorowanie obecności szkodników na plantacji to bardzo istotny element integrowanej ochrony roślin. Systematyczna, ciągła obserwacja ułatwia ocenę aktualnej sytuacji na polu, a w razie konieczności pozwala na szybką reakcję. Dlatego konieczne jest systematyczne monitorowanie od momentu wschodów do początku dojrzewania, minimum raz w tygodniu, występowania szkodników glebowych, oprzędzików, mszyc, pachówki strąkóweczki z zastosowaniem właściwych metod. Podstawowym elementem prawidłowo wyznaczonego terminu zwalczania jest monitoring nalotów oraz liczebności szkodników. Monitoring prowadzi się przede wszystkim w oparciu o lustracje wzrokowe lub ‒ w przypadku szkodników glebowych ‒ przesiewanie gleby. Przydatne są również inne metody, np. czerpakowanie czy tablice lepowe. Podstawową metodą lustracji plantacji jest lustracja wzrokowa (obchód pieszo). W zależności od kształtu pola, obserwacja powinna obejmować brzeg oraz dwie przekątne plantacji. W zależności od gatunku agrofaga, należy sprawdzić średnią liczbę szkodników na 1 m2 lub na 100 losowo wybranych roślinach. Obserwacje takie należy przeprowadzić w kilku miejscach plantacji. Natomiast obserwacje występowania szkodników glebowych polegają na przesianiu gleby z kilku miejsc z wykopanych dołków o wymiarach 25×25 cm oraz głębokości 30 cm. Monitoring należy prowadzić zarówno w celu określenia momentu nalotu i liczebności owadów szkodliwych na plantację, jak również po zabiegu, w celu sprawdzenia skuteczności zwalczania. W przypadku niezadowalającej skuteczności, wystąpienia odporności lub przedłużających się nalotów owadów szkodliwych, takie postępowanie daje możliwość szybkiej reakcji i w miarę potrzeby, powtórzenia zabiegu (Malinowski 2003, Węgorek i in. 2013). Prowadzenie prawidłowych lustracji wymaga wiedzy na temat morfologii i biologii szkodników. Niezależnie od stosowanej metody monitoringu, wyniki obserwacji powinny być zapisywane. Progi ekonomicznej szkodliwości powinny stanowić fundamentalną podstawę racjonalnej ochrony. W przypadku soczewicy szczegółowe progi szkodliwości nie są opracowane. Przyjmuje się, że wykonanie zabiegu chemicznego należy przeprowadzić po wystąpieniu szkodników na więcej niż 5% badanych roślin, gdyż wówczas strata w plonie jest istotna i ma ekonomiczne znaczenie. Niemniej dla niektórych gatunków szkodników bobowatych istnieją ogólne zasady i terminy ich obserwacji (tab. 10). Tabela 10. Zasady prowadzenia obserwacji szkodników w uprawach roślin bobowatych Termin obserwacji Szkodnik Zasada obserwacji (faza rozwojowa w skali BBCH) lustracja upraw pod kątem uszkodzeń wschody i rozwój liści Oprzędziki – żer zatokowy (BBCH 10-19) obecność kolonii mszyc na wzrost i kwitnienie Mszyce wszystkich organach (BBCH 30-69) wegetatywnych obserwacja pojawu gąsienic rozwój kwiatostanu Pachówka strąkóweczka i powodowanych przez nie i kwitnienie uszkodzeń; pułapki feromonowe (BBCH 51-65) lustracja upraw pod kątem uszkodzeń korzeni, zarodków, liścieni wschody i rozwój liści Szkodniki glebowe (charakterystyczne łysiny (BBCH 09-15) w zasiewach) lustracja upraw pod kątem rozwój pędu do Zmienik lucernowiec występowania imago i larw oraz dojrzewania strąków Ozdobnik lucernowiec uszkodzeń liści, kwiatów i strąków (BBCH 21-75) Stały monitoring jest niezbędny przy ustalaniu optymalnego terminu zabiegu z uwagi na ciągłe działanie wielu czynników środowiskowych i tylko obserwacje bezpośrednie pozwalają ocenić rzeczywiste zagrożenie ze strony szkodników. Zagrożenie może być zmienne, w zależności od warunków klimatycznych, ukształtowania terenu, fazy rozwojowej rośliny, liczebności wrogów naturalnych czy nawet poziomu nawożenia. Integrowane programy ochrony roślin wymagają od rolnika dużej wiedzy i doświadczenia, począwszy od identyfikacji szkodnika, przez elementy rozwoju i miejsc bytowania do sposobów jego ograniczania i likwidacji. Informacje o biologii szkodnika, dane z poprzednich lat o jego występowaniu w danym rejonie w powiązaniu z wiedzą o sposobach ograniczania strat mogą pomóc w podjęciu decyzji o zabiegu. Korzyści z wiedzy na temat nowoczesnych metod ochrony roślin mają wymiar nie tylko ekonomiczny, a niestosowanie zabiegów chemicznych wpływa korzystnie na stan środowiska (Doruchowski i Hołownicki 2009, Dominik i Schönthaler 2012). Jednym z narzędzi ułatwiających wdrożenie zasad integrowanej ochrony roślin są systemy wspomagające podejmowanie decyzji w ochronie roślin. Systemy te są pomocne w określaniu optymalnych terminów wykonywania zabiegów ochrony roślin (w korelacji z fazą wzrostu rośliny, biologią szkodnika i warunkami pogodowymi), a tym samym pozwalają uzyskać wysoką efektywność tych zabiegów przy ograniczeniu stosowania chemicznych środków ochrony roślin do niezbędnego minimum. Internetowa Platforma Sygnalizacji Agrofagów, prowadzona przez Instytut Ochrony Roślin ‒ Państwowy Instytut Badawczy i instytucje partnerskie, zawiera między innymi wyniki monitorowania w wybranych lokalizacjach poszczególnych stadiów rozwojowych agrofagów dla potrzeb prognozowania krótkoterminowego (https://www.agrofagi.com.pl/lang,pl).

5.2.1. Najważniejsze choroby występujące na roślinach soczewicy Soczewica, podobnie jak inne gatunki roślin uprawnych narażona jest na porażenie przez sprawców chorób. Jednak ze względu na niewielki areał jej zasiewów, zagrożenie ze strony wielu grzybów chorobotwórczych i innych sprawców chorób jest niewielkie. W zależności od rejonu uprawy, przebiegu pogody w sezonie wegetacyjnym oraz fazy rozwojowej soczewicy można zaobserwować występowanie takich chorób jak: zgorzel siewek powodowana przez Pythium sp., Rhizoctonia sp., Fusarium spp., Alternaria alternata i Cladosporium oraz Phoma pinodella. Na pędzie mogą występować sprawcy zgnilizny twardzikowej – Sclerotinia sclerotiorum, szarej pleśni – Botrytis cinerea i fuzaryjnego uwiądu soczewicy – Fusarium spp. Na liściach może pojawić się askochytoza soczewicy (Ascochyta lentis). Po zawiązaniu strąków w przypadku występowania wymienionych grzybów mogą one zasiedlać nasiona soczewicy. Największe prawdopodobieństwo przenoszenia przez nasiona występuje w przypadku gatunków należących do rodzajów Alternaria, Cladosporium, Botrytis i Fusarium. Znaczenie chorób w uprawie soczewicy przedstawia tab. 6, a tab. 7 - cechy diagnostyczne wymienionych chorób (Kirk i in. 2008, Kryczyński i Weber 2010, 2011, Nyvall 1989). Na roślinach soczewicy mogą występować też choroby wirusowe. Często są to choroby wywoływane przez wirusy znane i opisane w uprawach innych gatunków, np. łubinu, grochu. Na tym gatunku mogą występować również niektóre bakterie. Tabela 6. Znaczenie gospodarcze wybranych chorób i ich sprawców w uprawie soczewicy Choroba Sprawca(y) Znaczenie Zgorzel siewek Pythium sp., Rhizoctonia sp., Fusarium sp., Alternaria ++ sp., Cladosporium sp., Phoma sp. Zgnilizna Sclerotinia sclerotiorum + twardzikowa Szara pleśń Botrytis cinerea + Fuzaryjny uwiąd Fusarium spp. ++ soczewicy Askochytoza liści Ascochyta lentis ++ soczewicy + - małe znaczenie ++ - większe znaczenie Tabela 7. Cechy diagnostyczne wybranych chorób soczewicy Choroba Cechy diagnostyczne Zgorzel siewek Po wschodach soczewicy już w fazie liścieni i fazie początkowego rozwoju liści rośliny mają zahamowany wzrost, żółkną i więdną, a 2-3 tygodnie po wschodach zamierają całkowicie, korzenie są brunatne i zgniłe. Fuzaryjny uwiąd Rośliny w fazie początku kwitnienia do fazy wytworzenia strąków tracą soczewicy turgor i więdną. Porażone rośliny mają poczerniałe lub brunatne korzenie i podstawę łodygi. Choroba nasila się, gdy w fazie kwitnienia, zawiązywania strąków w glebie występuje niedobór wody. Rośliny żółkną, zasychają i nie wytwarzają w strąkach nasion. Zgnilizna Na łodygach pojawiają się białe lub szare plamy, które tworzy grzybnia twardzikowa sprawcy choroby. Plamy są owalne i szybko otaczają cały obwód łodygi. Pęd z czasem zasycha a roślina szybciej dojrzewa i kończy wegetację. Porażona łodyga ma barwę białą, a na jej powierzchni można zauważyć czarne przetrwalniki sprawcy choroby. Szara pleśń Na szyjce korzeniowej i łodydze tworzy się szary luźny nalot grzybni z trzonkami konidialnego sprawcy choroby. Grzybnia może być też obecna na liściach i strąkach. Roślina więdnie i zamiera po kilkunastu dniach od opanowania rośliny przez grzyb. Askochytoza liści Na liściach pojawiają się brązowe a później brunatne plamy, na których soczewicy mogą być widoczne ciemne punkty (owocniki grzyba). Po pewnym czasie owalne plamy łączą się i powstają rozległe nekrozy na powierzchni liści. Chore liście szybko zamierają.

5.3.1. Najważniejsze szkodniki występujące na soczewicy Soczewica nie jest gatunkiem szczególnie narażonym na działanie szkodników, głównie ze względu na niewielki areał uprawy. Rośliny bobowate mogą być uszkadzane przez wiele gatunków szkodników, jednak w przypadku soczewicy rzadko powodują one straty o znaczeniu ekonomicznym. Niemniej na plantacjach soczewicy może pojawiać się wiele gatunków szkodników (Hołubowicz-Kliza i in. 2018, Tratwal i in. 2018) (tab. 8). Tabela 8. Najważniejsze gatunki szkodników soczewicy Szkodnik Znaczenie Zmieniki (Lygus spp.) (++) Ozdobnik lucernowiec (Adelphocoris lineolatus Goeze) (++) Oprzędziki (Sitona spp., Charagmus spp.) (++) Rolnice (Agrotis spp.), pędraki (Scarabaeidae) (++) Wciornastki (Thysanoptera) (+) Mączliki (Aleyrodidae) (+) Mszyce (Aphididae) (+) Skoczki (Cicadellidae) (+) Pachówka strąkóweczka (Laspeyresia nigricana) (+) Przędziorek chmielowiec (Tetranychus urticae) (+) Miniarki (Phytomyza spp.) (+) Bleskotki (Bruchophagus spp.) (+) Śmietki (Delia spp.) (+) Strąkowce (Bruchidius spp.) (+) Nicienie (Nematoda) (+) Ślimaki (Molusca) (+) (+) – szkodnik o niewielkim znaczeniu, (++) – szkodnik o znaczeniu lokalnym Oprzędziki – głównie pręgowany, koniczynowy, wilżynowy, szary oraz wielożerny. Są to chrząszcze z rodziny ryjkowcowatych, długości 4-8 mm. Na plantacji pojawiają się jako jedne z pierwszych szkodników. Najgroźniejsze dla roślin bobowatych są uszkodzenia powodowane przez chrząszcze w okresie wiosny na młodych, wschodzących roślinach. Największe straty wyrządzają w fazie kiełkowania nasion i wschodów do fazy 6 liści, szczególnie w warunkach suszy i niskiej temperatury. W liściach wygryzają charakterystyczne ząbki (tzw. żer zatokowy), co zmniejsza powierzchnię asymilacyjną roślin oraz zwiększa podatność roślin na porażenia chorobami. Rośliny starsze są zwykle mniej uszkadzane i bardziej odporne na żerowanie chrząszczy i potrafią rekompensować straty w miarę wzrostu. Larwy uszkadzają korzenie włośnikowe i brodawki korzeniowe, w których rozwijają się bakterie wiążące wolny azot z powietrza. Uszkodzone rośliny są zahamowane we wzroście, co w końcowej fazie powoduje obniżenie plonu nasion. Mszyce – głównie burakowa, lucernowo-grochodrzewowa i grochowa wysysają soki z tkanek, powodując zamieranie fragmentów, a nawet całych roślin. W miejscach żerowania i w wyniku osłabienia rośliny może dojść do wtórnego porażenia bakteryjnego lub grzybowego. Mszyce mogą również przenosić wirusy. Podobne spektrum szkodliwości charakteryzuje pojawiające się na uprawach skoczki, mączliki, a także przędziorka chmielowca, a zwłaszcza w latach bezdeszczowych i upalnych. Wśród szkodników soczewicy występują także pluskwiaki różnoskrzydłe, wysysające soki z tkanek. Ponadto lokalnie mogą dość licznie pojawić się zmieniki oraz ozdobnik lucernowiec, żerujące głównie na liściach, pędach i kwiatach. Pluskwiaki (zarówno osobniki dorosłe, jak i larwy) bezpośrednio szkodzą roślinie wysysając soki, powodując deformacje i usychanie jej fragmentów, a w skrajnych przypadkach zamieranie całych roślin. Osłabione rośliny są bardziej wrażliwe na niekorzystne warunki klimatyczno-glebowe, a w wyniku mechanicznych uszkodzeń tkanek bardziej podatne na wtórne porażenia przez czynniki chorobotwórcze. W przypadku wciornastków szkodnikami są zarówno osobniki dorosłe, jak i larwy wysysające soki z tkanek liści, pąków kwiatowych i strąków. Przy dużym nasileniu szkodnika na uszkodzonych liściach widoczne są małe, nekrotyczne plamki (na kwiatach białe, na młodych strąkach srebrzyste), w końcu organy te usychają i opadają, a strąki ulegają skarłowaceniu. Motyle pachówki strąkóweczki pojawiają się od maja do lipca. Gąsienice żerują wewnątrz strąków, ale mogą też żerować na liściach i kwiatach. Rozwojowi pachówki sprzyjają wyższe temperatury i sucha, bezwietrzna pogoda. Z kolei w okresie zbioru nasion wilgotne warunki powodują zmiękczanie strąków i nasion, co ułatwia wgryzanie się gąsienic i dalszy rozwój. Larwy śmietki kiełkówki z rodziny śmietkowatych atakują wschodzące rośliny. Na skutek uszkodzenia nasion, liścieni i stożków wzrostu wschodzące rośliny czernieją i zamierają, bądź nie kiełkują wcale. Składaniu jaj przez śmietkę sprzyjają uproszczenia stosowane w uprawie roli. Lokalnie szkody mogą wyrządzać nicienie, które są groźne przede wszystkim na glebach próchniczych i wilgotnych. Larwy inwazyjne zimują w materiale roślinnym, dlatego ważne jest dokładne usuwanie resztek pożniwnych. Lokalnie straty mogą także powodować miniarki, których larwy żerując w liściach ograniczają ich powierzchnię asymilacyjną oraz ślimaki. Od kilku lat obserwuje się wzrost zagrożenia ze strony szkodników glebowych, głównie rolnic (gąsienic motyli sówkowatych), drutowców i pędraków. Przy silnym opanowaniu upraw przez szkodniki glebowe obserwuje się powstawanie tzw. łysin w zasiewach. Szczególnego znaczenia nabierają rolnice, którym sprzyjają uproszczenia agrotechniczne, monokultury i bliskie sąsiedztwa roślin bobowatych, pozostawianie resztek pożniwnych, brak lub późna orka zimowa oraz ocieplanie się klimatu. Uszkodzenia powodowane przez szkodniki glebowe mogą być źródłem wtórnych porażeń grzybowych lub bakteryjnych. Wzrost areału uprawy roślin bobowatych, zmiany w technologii uprawy, powszechne stosowanie herbicydów, fungicydów, nawożenia dolistnego i uproszczenia płodozmianu przy jednocześnie postępującym ociepleniu klimatu, stwarzają warunki do zmian w rozwoju szkodników, a także do pojawienia się masowo gatunków niemających dotychczas znaczenia w ochronie roślin. Następstwem żerowania szkodników jest nie tylko redukcja zielonej masy, ale także obniżenie zdolności kiełkowania nasion oraz ich wartości handlowej. Integrowana ochrona i produkcja roślin skupiają się na działaniach prewencyjnych, dopuszczając działania interwencyjne w ostateczności. Dlatego konieczna jest ciągła, systematyczna obserwacja roślin i notowanie pojawiania się szkodników. Najbardziej efektywna jest bezpośrednia lustracja roślin w poszukiwaniu uszkodzeń czy zasiedlenia przez agrofagi. Należy korzystać również z metod uzupełniających, takich jak np. żółte naczynia lub tablice lepowe w przypadku mszyc. Ważna jest również umiejętność rozpoznawania gatunku szkodnika, znajomość jego biologii oraz potencjalnych terminów pojawu na plantacji (rys. 12). ZMIENIKI, OZDOBNIK LUCERNOWIEC, PRZĘDZIOREK CHMIELOWIEC PACHÓWKA STRĄKÓWECZKA OPRZĘDZIKI MSZYCE, SKOCZKI, MĄCZLIKI WCIORNASTKI ROLNICE ŚMIETKI PĘDRAKI, DRUTOWCE ŚLIMAKI NICIENIE Rozwój Wzrost Rozwój Rozwój Rozwój Dojrzewanie Wschody pędów pędu Kwitnienie liści kwiatostanu strąków nasion (BBCH bocznych głównego (BBCH (BBCH (BBCH (BBCH (BBCH 00-09) (BBCH (BBCH 60-69) 10-19) 50-59) 71-79) 80-89) 20-29) 30-39) Rys. 12. Potencjalne terminy występowania najważniejszych szkodników podczas wegetacji soczewicy

5.3.4.Metody określania liczebności szkodników i progi szkodliwości Monitorowanie obecności szkodników na plantacji to bardzo istotny element integrowanej ochrony roślin. Systematyczna, ciągła obserwacja ułatwia ocenę aktualnej sytuacji na polu, a w razie konieczności pozwala na szybką reakcję. Dlatego konieczne jest systematyczne monitorowanie od momentu wschodów do początku dojrzewania, minimum raz w tygodniu, występowania szkodników glebowych, oprzędzików, mszyc, pachówki strąkóweczki z zastosowaniem właściwych metod. Podstawowym elementem prawidłowo wyznaczonego terminu zwalczania jest monitoring nalotów oraz liczebności szkodników. Monitoring prowadzi się przede wszystkim w oparciu o lustracje wzrokowe lub ‒ w przypadku szkodników glebowych ‒ przesiewanie gleby. Przydatne są również inne metody, np. czerpakowanie czy tablice lepowe. Podstawową metodą lustracji plantacji jest lustracja wzrokowa (obchód pieszo). W zależności od kształtu pola, obserwacja powinna obejmować brzeg oraz dwie przekątne plantacji. W zależności od gatunku agrofaga, należy sprawdzić średnią liczbę szkodników na 1 m2 lub na 100 losowo wybranych roślinach. Obserwacje takie należy przeprowadzić w kilku miejscach plantacji. Natomiast obserwacje występowania szkodników glebowych polegają na przesianiu gleby z kilku miejsc z wykopanych dołków o wymiarach 25×25 cm oraz głębokości 30 cm. Monitoring należy prowadzić zarówno w celu określenia momentu nalotu i liczebności owadów szkodliwych na plantację, jak również po zabiegu, w celu sprawdzenia skuteczności zwalczania. W przypadku niezadowalającej skuteczności, wystąpienia odporności lub przedłużających się nalotów owadów szkodliwych, takie postępowanie daje możliwość szybkiej reakcji i w miarę potrzeby, powtórzenia zabiegu (Malinowski 2003, Węgorek i in. 2013). Prowadzenie prawidłowych lustracji wymaga wiedzy na temat morfologii i biologii szkodników. Niezależnie od stosowanej metody monitoringu, wyniki obserwacji powinny być zapisywane. Progi ekonomicznej szkodliwości powinny stanowić fundamentalną podstawę racjonalnej ochrony. W przypadku soczewicy szczegółowe progi szkodliwości nie są opracowane. Przyjmuje się, że wykonanie zabiegu chemicznego należy przeprowadzić po wystąpieniu szkodników na więcej niż 5% badanych roślin, gdyż wówczas strata w plonie jest istotna i ma ekonomiczne znaczenie. Niemniej dla niektórych gatunków szkodników bobowatych istnieją ogólne zasady i terminy ich obserwacji (tab. 10). Tabela 10. Zasady prowadzenia obserwacji szkodników w uprawach roślin bobowatych Termin obserwacji Szkodnik Zasada obserwacji (faza rozwojowa w skali BBCH) lustracja upraw pod kątem uszkodzeń wschody i rozwój liści Oprzędziki – żer zatokowy (BBCH 10-19) obecność kolonii mszyc na wzrost i kwitnienie Mszyce wszystkich organach (BBCH 30-69) wegetatywnych obserwacja pojawu gąsienic rozwój kwiatostanu Pachówka strąkóweczka i powodowanych przez nie i kwitnienie uszkodzeń; pułapki feromonowe (BBCH 51-65) lustracja upraw pod kątem uszkodzeń korzeni, zarodków, liścieni wschody i rozwój liści Szkodniki glebowe (charakterystyczne łysiny (BBCH 09-15) w zasiewach) lustracja upraw pod kątem rozwój pędu do Zmienik lucernowiec występowania imago i larw oraz dojrzewania strąków Ozdobnik lucernowiec uszkodzeń liści, kwiatów i strąków (BBCH 21-75) Stały monitoring jest niezbędny przy ustalaniu optymalnego terminu zabiegu z uwagi na ciągłe działanie wielu czynników środowiskowych i tylko obserwacje bezpośrednie pozwalają ocenić rzeczywiste zagrożenie ze strony szkodników. Zagrożenie może być zmienne, w zależności od warunków klimatycznych, ukształtowania terenu, fazy rozwojowej rośliny, liczebności wrogów naturalnych czy nawet poziomu nawożenia. Integrowane programy ochrony roślin wymagają od rolnika dużej wiedzy i doświadczenia, począwszy od identyfikacji szkodnika, przez elementy rozwoju i miejsc bytowania do sposobów jego ograniczania i likwidacji. Informacje o biologii szkodnika, dane z poprzednich lat o jego występowaniu w danym rejonie w powiązaniu z wiedzą o sposobach ograniczania strat mogą pomóc w podjęciu decyzji o zabiegu. Korzyści z wiedzy na temat nowoczesnych metod ochrony roślin mają wymiar nie tylko ekonomiczny, a niestosowanie zabiegów chemicznych wpływa korzystnie na stan środowiska (Doruchowski i Hołownicki 2009, Dominik i Schönthaler 2012). Jednym z narzędzi ułatwiających wdrożenie zasad integrowanej ochrony roślin są systemy wspomagające podejmowanie decyzji w ochronie roślin. Systemy te są pomocne w określaniu optymalnych terminów wykonywania zabiegów ochrony roślin (w korelacji z fazą wzrostu rośliny, biologią szkodnika i warunkami pogodowymi), a tym samym pozwalają uzyskać wysoką efektywność tych zabiegów przy ograniczeniu stosowania chemicznych środków ochrony roślin do niezbędnego minimum. Internetowa Platforma Sygnalizacji Agrofagów, prowadzona przez Instytut Ochrony Roślin ‒ Państwowy Instytut Badawczy i instytucje partnerskie, zawiera między innymi wyniki monitorowania w wybranych lokalizacjach poszczególnych stadiów rozwojowych agrofagów dla potrzeb prognozowania krótkoterminowego (https://www.agrofagi.com.pl/lang,pl).