Monitoring w IPR – pomidor gruntowy

X. TABELE - OZNACZEŃ TOLERANCJI I ODPORNOŚCI NA CHOROBY, ZALECANYCH ODMIAN ORAZ ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN W INTEGROWANEJ UPRAWIE POMIDORA GRUNTOWEGO.......................................................................39 WSTĘP Zdrowie człowieka zależy w wysokim stopniu od spożywanej żywności i środowiska w którym żyje. Rosnące zainteresowanie walorami zdrowotnymi żywności, w tym również warzyw i ochroną środowiska, wymusza poszukiwanie i stosowanie nowych metod produkcji lub modyfikowanie metod dotychczas stosowanych. Niektóre z tych metod rezygnują całkowicie z używania chemicznej ochrony roślin i nawozów mineralnych. Prowadzą one niestety do znacznego zmniejszenia plonów i wzrostu kosztów produkcji. Ich stosowanie jest więc często nieopłacalne. Kompromisem jest integrowana metoda produkcji (IP), która uwzględnia w sobie trzy elementy: opłacalność, zdrowie ludzi i ochronę środowiska. Integrowana uprawa ma nie tylko utrzymać dobry stan środowiska, ale jeszcze go polepszyć. Metoda ta nie odrzuca chemicznej ochrony roślin i stosowania nawozów mineralnych. Ogólną zasadą jest stosowanie tak mało środków ochrony roślin jak to możliwe, ale tak dużo jak to konieczne. Ograniczając liczbę zabiegów ochrony roślin do niezbędnych osiąga się równocześnie zmniejszenie kosztów produkcji. Od tradycyjnej produkcji odróżnia ją to, że podlega instytucjonalnej kontroli. Metoda integrowana nie ogranicza się tylko do integrowanej ochrony roślin, obejmującej różne metody zwalczania chorób, szkodników i chwastów. Obejmuje ona cały kompleks działań mających na celu wyprodukowanie warzyw najwyższej jakości równocześnie z jak najmniejszymi negatywnymi skutkami tej produkcji dla środowiska. Prawidłowa organizacja produkcji ma jednocześnie zapewnić jej opłacalność. Gwarancją dla konsumenta, że warzywa są bezpieczne i nie zawierają szkodliwych dla zdrowia pozostałości środków ochrony roślin albo innych związków, jest poddawanie całego procesu produkcyjnego kontroli. Chroni ona również środowisko przed szkodliwymi działaniami procesów produkcyjnych. Czynności z zakresu integrowanej produkcji roślin dokumentuje się w „Notatniku Integrowanej Produkcji roślin”. Odnotowuje się w nim podstawowe informacje na temat gospodarstwa, posiadanego sprzętu do uprawy i ochrony roślin, stosowanego płodozmianu, wprowadzanych do uprawy odmian roślin, wykonywanych zabiegów agrotechnicznych, nawożenia mineralnego, organicznego, obserwacji kontrolnych zdrowotności roślin, przeprowadzanych zabiegów biologicznej i chemicznej ochrony roślin oraz zbiorów i warunków przechowywania.

IV. OCHRONA PRZED ORGANIZMAMI SZKODLIWYMI Ochrona pomidora uprawianego w gruncie przed chorobami, szkodnikami i chwastami ma zapewnić producentowi możliwie wysoki plon owoców, o wysokiej wartości biologicznej. Ma też zagwarantować konsumentowi, że oferowane owoce są bezpieczne dla jego zdrowia, wolne od pozostałości chemicznych środków ochrony roślin lub że zawartość tych środków nie przekracza najwyższej dopuszczalnej wartości. Ochrona ta musi także wziąć odpowiedzialność za środowisko. System integrowanej ochrony pomidora przed chorobami, szkodnikami i chwastami polega na rozumnym wykorzystaniu wszystkich dostępnych metod i sposobów jakimi dysponuje ochrona roślin. Nad metody chemiczne należy przedkładać zrównoważone metody biologiczne, fizyczne i inne metody niechemiczne, jeżeli zapewniają one zadowalającą ochronę przed organizmami szkodliwymi. Metoda agrotechniczna Obejmuje ona wszystkie podstawowe i szczegółowe zabiegi uprawowe, które powinny być bezwzględnie przestrzegane. Wychodzi się bowiem z założenia, że najpierw należy dać roślinie to co ona potrzebuje, a dopiero w ostateczności interweniować. Wymagania pomidora uprawianego w gruncie scharakteryzowane są w rozdziale Wymagania klimatyczne i glebowe. W tym rozdziale zwraca się tylko uwagę na elementy uprawowe i pielęgnacyjne, które wpływają na zdrowotność roślin. Zmianowanie – Jest to ważne zalecenie agrotechniczne mające niekiedy decydujący wpływ na zdrowotność roślin pomidora. Większość patogenów wywołujących choroby pomidora zalega w glebie przez 2–3 lata, niektóre nawet dłużej. Dlatego przerwa w uprawie pomidora na tym samym polu powinna wynosić 4–5 lat. Zastrzeżenie to dotyczy także innych roślin psiankowatych. Opracowanie dobrego następstwa roślin na to samo pole wymaga dużej wiedzy i doświadczenia. Czas przeznaczony na jego opracowanie będzie procentował przez szereg lat. Należy także zwracać uwagę na rozmieszczenie pól, aby zachować odpowiednie izolacje między nimi. Szczególnie ważne jest to przy uprawie ziemniaka i pomidora, które są atakowane przez takie same organizmy szkodliwe. Uwzględnić należy także należy kierunek wiatru, aby nie przenosił on niektórych patogenów z sąsiadujących pól. Technologia uprawy - Pomidor uprawiany przy palikach jest rzadziej atakowany przez patogeny niż uprawiany bez podpór. Sposób podlewania - Przy deszczowaniu, rośliny przez dłuższy czas pozostają mokre, co sprzyja rozwojowi chorób, dlatego lepsze jest nawadnianie kroplowe. Nawożenie i pH – Coroczne sprawdzanie zawartości składników pokarmowych jest niezbędne do prowadzenia właściwej agrotechniki pomidora. Braki makro- lub mikroskładników należy bezwzględnie uzupełniać, aby nie dopuścić do powstawania tzw. chorób fizjologicznych. Pamiętać należy także o tym, że rośliny dobrze odżywione są bardziej odporne na atak szkodników i lepiej sobie radzą z ewentualnymi infekcjami patogenów. Monitoring – Nowoczesna uprawa pomidora wymaga ciągłego monitorowania pól i roślin. Pole przeznaczone pod uprawę pomidora należy przynajmniej pół roku wcześniej sprawdzić na obecność nicieni, pędraków, drutowców, larw i chrząszczy stonki ziemniaczanej. Sposób pobierania prób zamieszczono przy opisie szczegółowym szkodników. Należy także określić stopień zachwaszczenie pola, szczególnie chwastami trwałymi. Na polu przeznaczonym pod uprawę pomidora należy przeprowadzić rozpoznawanie gatunków chwastów (w roku poprzedzającym jego uprawę) i wpisać ich nazwy do Notatnika Integrowanej Produkcji. Po stwierdzeniu nadmiernej ilości szkodliwych organizmów można jeszcze spokojnie przeprowadzić niezbędne zabiegi, aby pole dobrze przygotować do nowego sezonu. Pamiętać należy, że zwalczanie chorób, szkodników i chwastów po posadzeniu roślin pomidora na polu jest utrudnione i bardziej niebezpieczne dla roślin niż na nie obsadzonym polu. Lustracje plantacji pomidora, na obecność chorób (zaraza ziemniaka, bakteryjna cętkowatość, alternarioza, rak bakteryjny, wirozy) oraz szkodników (stonka ziemniaczana, wciornastki, gąsienice rolnic) należy przeprowadzać systematycznie, a ich wyniki zapisywać w Notatniku Integrowanej Produkcji. Częstotliwości przeprowadzania obowiązkowych lustracji wskazane zostały przy szczegółowych opisach agrofagów pomidorów. Wczesne wykrycie organizmów szkodliwych pozwoli na przygotowanie się do przeprowadzenia ewentualnych zabiegów interwencyjnych. Decyzję o przeprowadzeniu ich można podjąć dopiero po określeniu nasilenia występowania patogenów i szkodników roślin. Niekiedy zachodzi konieczność dokładnej identyfikacji organizmu szkodliwego występującego na naszej plantacji. Jest to bardzo trudne i odpowiedzialne zadanie. Bez właściwego określenia czynnika sprawczego nie można skutecznie go zwalczyć. Z tego względu identyfikacje organizmów szkodliwych winny wykonywać odpowiednie instytucje przygotowane personalnie i materialnie do tego typu prac. Metoda hodowlana Firmy nasienne oferują obecnie wiele odmian z zakodowanymi opornościami na niektóre choroby i szkodniki. Ich oznaczenia są zamieszczone w tabeli 1 w rozdziale: Tabele - oznaczeń tolerancji i odporności na choroby, zalecanych odmian oraz środków ochrony roślin w integrowanej uprawie pomidora gruntowego. Uprawa odmian nawet z niskim stopniem odporności jest bardzo korzystna, gdyż ułatwia późniejszą ochronę. Metoda mechaniczna Jest to jedna z metod stosowanych w ochronie roślin mająca także duży wpływ na zdrowotność pomidora. Zauważone podczas lustracji plantacji szkodniki lub porażone przez patogeny części roślin należy zbierać do worków foliowych, usuwać z pola i niszczyć. Historia ochrony roślin zna pozytywne skutki lustracji pól ziemniaka przeciwko stonce ziemniaczanej. Systematyczne usuwanie chrząszczy i larw stonki z pól w znacznym stopniu opóźniło masowe żerowanie tego szkodnika. W chwili obecnej możemy także polecić ten sposób. Usuwanie i niszczenie resztek roślinnych po zakończonym sezonie przyczynia się także do zmniejszenia ilości organizmów szkodliwych występujących w danym środowisku. Metoda fizyczna Metoda ta ma dosyć ograniczony zakres stosowania w uprawie pomidora w gruncie. Stosujemy ją najczęściej przy uwalnianiu nasion pomidora od bakterii mocząc nasiona przez 20 minut w wodzie o temperaturze 50ºC. Wysoką temperaturę używamy także do odkażania podłoża przygotowywanego do wysiewów i do produkcji rozsady. Przygotowane podłoże należy odkażać termicznie utrzymując temperaturę około 90ºC przez co najmniej 2 godziny. Metoda biologiczna i biotechniczna Czynne zastosowanie metody biologicznej w ochronie pomidora w produkcji polowej nie jest tak rozwinięte jak w produkcji pod osłonami. Dużą uwagę należy zwracać na bierne wykorzystanie tej metody. Polega to na unikaniu niszczenia organizmów pożytecznych będących w zasięgu naszego pola. Zachowanie dużej liczby biedronek czy złotooków może znacznie ograniczyć wystąpienie mszyc. Można to uzyskać stosując do zwalczania niektórych szkodników na pomidorze preparaty biologiczne. Metoda chemiczna W towarowej produkcji pomidora uprawianego w gruncie metoda ta odgrywa duże znaczenie. Polega ona na wykorzystaniu chemicznych środków ochrony roślin do zapobiegania lub zwalczania chorób i szkodników. Dla każdego preparatu określa się także okresy karencji, tj. czas jaki musi upłynąć od wykonania zabiegu do zbioru. Wyraża się go w dniach lub godzinach. Podanego na etykietach okresu karencji należy bezwzględnie przestrzegać. Określa się także okresy prewencji dla ludzi i pszczół, tj. czas jaki musi upłynąć od zastosowanego zabiegu do wejścia ludzi na plantację lub do nalotu pszczół. Stosować w uprawie pomidora można jedynie środki dopuszczone przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi i w pierwszej kolejności z wykazu środków zalecanych do Integrowanej Produkcji. Wykaz dopuszczonych w Polsce środków ochrony roślin jest publikowany w rejestrze środków ochrony roślin. Informacje o zakresie stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach zamieszczane są w etykietach. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest wyszukiwarka środków ochrony roślin. Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem https://www.gov.pl/web/rolnictwo/produkcja-roslinna. Kwalifikacji oraz doboru środków ochrony roślin do systemu IP dokonują pracownicy jednostek naukowych mając na uwadze ich potencjalną szkodliwości dla ludzi, zwierząt i środowiska. W systemie IP ograniczone jest stosowanie środków najbardziej niebezpiecznych i nieselektywnych. Wykaz środków ochrony roślin dopuszczanych do integrowanej produkcji publikowany jest na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow-ochrony-roslin-dla-integrowanej- produkcji.html. Dodatkowo należy zwrócić szczególną uwagę na następujące zagadnienia:  Przed każdym zabiegiem należy dokładnie przeczytać etykietę wybranego środka ochrony roślin.  Wybrać dawkę, sposób i częstotliwość stosowania preparatu. Dawek nie należy zwiększać. Przed zabiegiem należy dokładnie wyliczyć wymaganą dawkę preparatu potrzebną do rozprowadzenia na chronionej powierzchni.  Stosować racjonalną liczbę zabiegów.  Stosowanie mieszanek środków ochrony roślin ze sobą lub z nawozami dolistnymi jest dozwolone tylko wówczas, gdy jest to zaznaczone w etykiecie.  Urządzenia do stosowania środków ochrony roślin muszą być sprawne i jeśli jest to wymagane posiadać ważne badania. Powinny być czyste i bez pozostałości środków z poprzedniego zabiegu. Opryskiwacz musi być wykalibrowany, tzn. muszą być tak wyregulowane jego parametry aby wypryskiwał wyliczoną dawkę cieczy. Do tego celu ustala się prędkość jazdy opryskiwacza na polu, dobór rozpylaczy, oraz optymalne ciśnienie.  Ciecz do zabiegu należy przygotować zgodnie z zaleceniami zawartymi w etykiecie.  Przygotowana ciecz musi być zużyta w dniu przygotowania.  Stosować właściwą technikę opryskiwania zapewniającą dokładne pokrycie cieczą blaszki liściowej. Ciecz robocza nie może być znoszona na plantacje sąsiednie. Unikać należy dwukrotnego opryskiwania roślin na tej samej powierzchni, gdyż może to prowadzić do przedawkowania środka.  Zapoznać się z aktualnymi zaleceniami ochrony roślin dotyczącymi chorób, szkodników i chwastów występującymi w uprawie, wydanymi przez Instytut Ochrony Roślin PIB, programach ochrony Instytutu Ogrodnictwa w Skierniewicach oraz publikacjach ogrodniczych.  Po każdym zabiegu należy dokładnie wymyć opryskiwacz w przygotowanym do tego celu miejscu.  Przy pracy ze środkami ochrony roślin należy przestrzegać podstawowych zasad BHP. Są one zawarte na każdej etykiecie. Dlatego jeszcze raz podkreślamy o konieczności dokładnego zapoznania się z etykietą danego preparatu. Podsumowując podane wyżej informacje dotyczące integrowanej ochrony pomidora uprawianego w polu w aspekcie integrowanej produkcji roślin zwraca się uwagę na:  konieczność ustalenia celowości i terminu zwalczania organizmu szkodliwego (określenie progu szkodliwości);  konieczność monitoringu – lustracji roślin;  konieczność zwalczania tylko najważniejszych agrofagów. Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z podanymi w etykiecie zaleceniami oraz w taki sposób, aby nie dopuścić do zagrożenia zdrowia człowieka, zwierząt lub środowiska. Chwasty W produkcji towarowej wszystkie zbędne rośliny znajdujące się na plantacji nazywamy chwastami. Stanowią one konkurencję pokarmową i wilgotnościową dla rośliny uprawnej. Powodują niekorzystny dla pomidora układ warunków powietrzno- wilgotnościowych, sprzyjający rozwojowi wielu patogenów. Łany silnie zachwaszczone mają bardzo złe warunki oświetlenia. Rośliny dążąc do światła nadmiernie się wyciągają, są słabe, delikatne, wskutek czego bardzo łatwo ulegają infekcji. Chwasty stanowią także źródło pożywienia wielu szkodników oraz miejsce rozwoju niektórych patogenów. Zwalczanie chwastów na plantacjach prowadzonych w systemie Integrowanej Produkcji roślin można prowadzić zarówno metodami agrotechnicznymi jak i chemicznymi. Obniżenie plonów pomidora może nastąpić zwłaszcza na plantacjach silnie opanowanych przez chwasty trwałe, tj. perz, powój, ostrożeń czy osty. Chwasty te, łącznie z częścią podziemną, najlepiej są zwalczane pod koniec lata lub wczesną jesienią herbicydami, których kilkadziesiąt jest dostępnych na naszym rynku. Stosując metody agrotechniczne dużą uwagę należy zwrócić na właściwe przygotowanie pola przed sadzeniem roślin. Podorywka i głęboka orka powinny stanowić podstawowe zabiegi przygotowawcze. Precyzja tych zabiegów zależy od rośliny uprawnej w przedplonie oraz terminu jej zbioru. Podorywkę należy wykonać natychmiast po sprzęcie rośliny poprzedzającej uprawę pomidora na głębokość 5–10 cm. Natychmiast po wykonanej podorywce należy pole zabronować, aby ograniczyć przesuszanie gleby. W okresie poprzedzającym sadzenie roślin ograniczenie występowania chwastów rocznych można osiągnąć przez często wykonywane uprawki gleby, np. broną lub agregatem uprawowym albo broną talerzową. Podczas kolejnych zabiegów niszczone są wschodzące chwasty oraz pobudzane do kiełkowania i wschodów kolejne ich nasiona znajdujące się w glebie. Przy stosowaniu zabiegów mechanicznych duże znaczenie mają takie czynniki jak właściwa wilgotność gleby, jej dobra kultura, co zostało omówione w punkcie Uprawa roli. W okresie wegetacji roślin glebę spulchnia się płytko przy użyciu różnego rodzaju pielników. Gdy rośliny się rozrosną należy zaprzestać wykonywania zabiegów sprzętem mechanicznym. Problem ochrony przed chwastami pojawia się już w czasie produkcji rozsady. W celu ograniczenia ryzyka wystąpienia chwastów, rozsadę najlepiej jest produkować w podłożach przygotowanych na bazie torfu wysokiego, który jest wolny od nasion chwastów lub w podłożach od nich uwolnionych, np. przez parowanie lub odkażanie chemiczne. W praktyce jednak nie zawsze się to udaje i często zdarza się, że rozsada rośnie wśród chwastów, szczególnie kiedy jest produkowana w gruncie w tunelach foliowych. Na skutek zacienienia przez chwasty rozsada wybiega i po posadzeniu w pole gorzej znosi niekorzystne warunki środowiska, a nawet stosowanie niektórych herbicydów. Niestety, żaden z aktualnie zarejestrowanych herbicydów dla pomidora, nie jest przeznaczony do ochrony rozsady, dlatego chwasty trzeba likwidować stosując inne metody. Pomidor uprawiany z siewu nasion wprost do gruntu wymaga pola całkowicie wolnego od chwastów, począwszy od momentu wschodów, co jest praktycznie niemożliwe bez stosowania herbicydów. Małe siewki pomidorów, które początkowo rosną wolno, są zagłuszane przez chwasty. Pomidor uprawiany z rozsady jest mniej wrażliwy na zachwaszczenie od uprawianego z siewu wprost do gruntu, nie mniej jednak utrzymywanie pola wolnego od chwastów jest istotnym elementem integrowanej ochrony przed chorobami i szkodnikami oraz ma wpływ na uzyskanie wysokich i dobrej jakości plonów. Zarejestrowane dla pomidora herbicydy należy używać ściśle według wskazówek zawartych w etykietach stosowania dołączonych do każdego opakowania preparatu. Informacje na temat ich stosowania znajdują się w cyklicznie aktualizowanych zaleceniach Instytutu Ochrony Roślin oraz w Programie ochrony warzyw przed chwastami, autorstwa pracowników Instytutu Ogrodnictwa w Skierniewicach, zamieszczonymi w czasopismach branżowych takich jak: Warzywa, Hasło Ogrodnicze. Choroby Spośród czynników chorobotwórczych do najczęściej występujących zaliczyć można: zarazę ziemniaka (Phytophthora infestans), alternariozę (Alternaria solani, A. alternata), septoriozę (Septoria lycopersici), zgorzel podstawy łodyg (Didymella lycopersici), bakteryjną cętkowatość pomidora (Pseudomonas syringae pv.tomato (Okaże ) Young, Dye et Wilkie oraz choroby powodowane przez wirusy. Zaraza ziemniaka na pomidorze – Phytophthora infestans (Mont.) de Bary Jest to najgroźniejsza choroba pomidorów uprawianych w gruncie. Powodowana jest przez grzyb należący do rodziny Pythiaceae. Początkowo występuje na ziemniakach, a następnie, poprzez zarodniki zostaje przeniesiona na pomidory. Na porażonych owocach powstają brunatne, wodniste, nieco wzniesione nad powierzchnie owoców plamy, które szybko się powiększają i obejmują niekiedy cały owoc. Zainfekowane owoce nie dojrzewają lecz w krótkim czasie gniją. Na liściach, począwszy od ich brzegu pojawiają się duże, rozlewające się nekrotyczne plamy. Są one najczęściej brązowe, jednak przy pogodzie wilgotnej mogą być prawie czarne. Przy dużej wilgotności na wszystkich porażonych częściach rośliny (na liściach po spodniej stronie) pojawia się delikatny, szary nalot utworzony z trzonków zarodników konidialnych. Objawy takie można zaobserwować już w połowie lipca. Patogen zimuje w postaci grzybni w porażonych ziemniakach przechowywanych w kopcach lub przechowalniach. Źródłem infekcji na pomidorach są zakażone plantacje ziemniaków znajdujących się w pobliżu. Rozwojowi choroby sprzyja niska temperatura – do 18oC oraz wilgotna i deszczowa pogoda. W takich warunkach patogen może zniszczyć cały plon. Profilaktyka i zwalczanie Unikać sadzenia pomidorów w pobliżu plantacji ziemniaków, stosować odmiany tolerancyjne na tego patogena. Na opakowaniach tolerancja ta oznaczona jest jako – Ph. Sadzić pomidory w rzędach usytuowanych w kierunku wiatrów, aby usunąć nadmiar wilgoci. Przy podlewaniu unikać zraszania liści. Stosować preparaty chemiczne zapobiegawczo przed wystąpieniem choroby na ziemniakach. Lustracje plantacji pomidora, przeprowadzać przynajmniej 1 raz w tygodniu. Stosować preparaty chemiczne interwencyjnie w momencie wystąpienia pierwszych objawów chorobowych. Opryskiwanie roślin przeprowadzać urządzeniami umożliwiającymi wprowadzanie cieczy na dolną powierzchnię blaszki liściowej. Alternarioza pomidora – Alternaria solani Sorauer. Choroba wywoływana jest przez grzyby należący do klasy Hyphomycetes. Patogen porażać może liście, pędy i owoce pomidora. Pierwsze objawy wystąpienia grzyba widoczne są już w połowie czerwca na dolnych liściach. Charakterystyczne są ciemnobrunatne plamy z wyraźnie zaznaczonymi brzegami, średnicy około 1 cm. Owoce porażane są w późniejszym czasie, zazwyczaj w drugiej połowie lata. W okolicy szypułki tworzą się rozległe plamy, także z wyraźnie zaznaczonymi brzegami. Powstaje sucha zgnilizna owoców z czarnym nalotem zarodników i trzonków konidialnych. Patogen ten zimuje w postaci grzybni i zarodników na resztkach roślinnych, a także w postaci grzybni w okrywie nasiennej oraz zarodników na powierzchni nasion. Na bulwach ziemniaczanych zimuje w postaci grzybni. Rozwojowi choroby sprzyja wilgotna i ciepła pogoda przy temperaturach dochodzących nawet do 20ºC. Profilaktyka i zwalczanie Stosować przynajmniej 3- letnią przerwę w uprawie pomidora i ziemniaka na tym samym polu. Zaprawiać nasiona zaprawami nasiennymi. Po zbiorach usuwać i niszczyć resztki roślinne. Lustracje plantacji pomidora, przeprowadzać przynajmniej 1 raz w tygodniu. Zwalczanie choroby odbywa się jednocześnie ze zwalczaniem zarazy ziemniaka na pomidorze. Septorioza pomidora – Septoria lycopersici Speg Powodowana jest przez grzyb należący do klasy Coleomycetes (rząd: Sphaeropsidales). Jest to szeroko rozpowszechniona choroba na pomidorze uprawianym w gruncie. Rozwojowi choroby sprzyjają wyższe temperatury (20-25ºC) i duża wilgotność powietrza (85–90%), duże zagęszczenie roślin, uprawa bez palików, a także uprawa w mało przewiewnym terenie lub w zagłębieniach terenu. Wówczas straty plonu są bardzo poważne. Choroba ta występuje we wszystkich fazach rozwojowych pomidora zarówno na liściach, pędach, działkach kielicha jak i na owocach. Na porażonych liściach tworzą się liczne, drobne, początkowo żółtawe, później brunatno szare plamy z ciemniejszymi brzegami. Następnie plamy się zlewają. Liście wraz z ogonkami przedwcześnie zamierają i usychają, przez co całe rośliny wcześniej kończą wegetację. Powoduje to znaczne obniżenie plonu. Grzyb zimuje w postaci piknid znajdujących się na resztkach porażonych roślin zostawionych w glebie lub na jej powierzchni. Wiosną rozwijają się zarodniki konidialne, które przenoszone są przez krople wody lub przez owady. Profilaktyka i zwalczanie Stosować 3–4 –letni płodozmian, starannie niszczyć resztki roślinne, dobierać do uprawy pomidora pola przewiewne, sadzić rośliny w rzędy usytuowane w kierunki wiatru. Lustracje plantacji pomidora, przeprowadzać przynajmniej 1 raz w tygodniu. Zwalczanie choroby odbywa się przy okazji zwalczania zarazy ziemniaka na pomidorze. Zgorzel podstawy łodyg i czarna zgnilizna owoców pomidora - Didymella lycopersici Kleb Choroba powodowana przez grzyb zaliczany do rzędu Dothideales. W warunkach uprawy polowej rzadziej występuje zgorzel podstawy łodyg natomiast znacznie częściej czarna zgnilizna owoców. Najwięcej owoców gnije pod koniec lata i na początku jesieni. Zgnilizna zaczyna się u podstawy owocu, stopniowo powiększa się tworząc współśrodkowe kręgi gnijących plam. Zgnilizna z czasem obejmuje cały owoc. Zainfekowane owoce często jeszcze zielone opadają. Porażeniu ulegają także nasiona. Grzyb zimuje na resztkach porażonych roślin w stadium konidialnym, a także w glebie, na narzędziach, sznurkach, palikach, nasionach. W okresie wegetacji grzyb rozprzestrzenia się poprzez zarodniki konidialne wraz z rozpryskiwaną wodą, lub może być przenoszony podczas prac pielęgnacyjnych. Rozwojowi choroby sprzyja niska temperatura (15–20ºC) i duża wilgotność powietrza (około 90%). Profilaktyka i zwalczania Przestrzegać przynajmniej 3-letniego następstwa uprawy pomidora na tym samym miejscu. Usuwać i niszczyć wszystkie resztki roślinne. Do wysiewu stosować nasiona zaprawiane. Produkcję rozsady prowadzić na powierzchniach odkażanych, odkażać skrzynki, narzędzia. Zabiegi prowadzone przeciwko zarazie ziemniaka całkowicie wystarczą do zwalczenia tej choroby. Bakteryjna cętkowatość pomidora – Pseudomonas syringae pv. tomato Choroba powodowana przez gramujemną bakterię. Występuje corocznie na wielu plantacjach pomidora. Nasilenie jej występowania zależy od panujących aktualnie warunków pogodowych. Szczególnie dobrze rozwija się przy wysokiej wilgotności względnej powietrza i dosyć szerokim zakresie temperatur mieszczącym się w zakresie 14–24ºC. Szkodliwość tej choroby polega na pogorszeniu jakości owoców przeznaczonych do sprzedaży lub do przetwórstwa. Na zainfekowanych owocach pojawiają się nekrotyczne kropki o średnicy około 1 mm. W późniejszym czasie tworzą się wypuklenia skórki wyczuwalne przy dotyku. Głównym źródłem bakterii są zainfekowane nasiona, a także resztki roślinne znajdujące się w glebie. Profilaktyka i zwalczanie Przestrzegać przynajmniej dwuletniego płodozmianu. Do siewu należy używać wyłącznie zdrowego, oryginalnie zapakowanego i oznakowanego materiału siewnego co najmniej w kategorii standard. Wszystkie zabiegi pielęgnacyjne wykonywać gdy liście roślin są suche. Lustracje plantacji pomidora, przeprowadzać przynajmniej 1 raz w tygodniu. Po skończonej produkcji usuwać i niszczyć wszystkie resztki roślinne. Przy produkcji rozsady stosować zapobiegawczo preparaty miedziowe. Jeśli zajdzie potrzeba opryskiwanie należy kontynuować na roślinach wysadzonych w polu. Wirus mozaiki pomidora - Tomato mosaic virus ( ToMV ) Występuje prawie na każdej plantacji powodując znaczne straty. Objawy powodowane przez tego wirusa na pomidorze uprawianym w gruncie mogą być bardzo różne. Od delikatnej mozaikowatości występującej na młodych roślinach, do silnie zniekształconych i niedorozwiniętych liści. Karłowaceniu mogą także ulegać całe rośliny. Straty plonu mogą dochodzić do 30%. Źródłem infekcji są porażone nasiona, a także podłoża, w których uprawia się rozsadę, skrzynki, doniczki i każdy inny materiał wykorzystywany w produkcji. W okresie wegetacji wirus rozprzestrzenia się łatwo mechanicznie z sokiem podczas wykonywania prac pielęgnacyjnych. Profilaktyka i zwalczanie Uprawiać odmiany odporne (na opakowaniach oznakowane Tm). Do siewu należy używać wyłącznie zdrowego, oryginalnie zapakowanego i oznakowanego materiału siewnego co najmniej w kategorii standard. Do produkcji rozsady należy używać gotowych substratów wolnych od patogenów chorobotwórczych i szkodników.. Przed nowym sezonem dokładnie odkazić skrzyneczki, narzędzia i sprzęt. Przed pikowaniem rozsadę pomidora podlać cieczą przyrządzoną z 2% mleka uzupełnionego 8 litrami wody. Zabieg taki utrudnia wnikanie wirusa do roślin. Szkodniki Spośród szkodników największe szkody wyrządzają organizmy żerujące w podłożu, takie jak nicienie (mątwiki, korzeniaki i guzaki), pędraki, rolnice i drutowce, a także szkodniki żerujące na liściach i owocach np. mszyce, wciornastki i stonka ziemniaczana. Nicienie (Nematoda) Ta grupa szkodników należy do organizmów polifagicznych, żyjących w glebie i żerujących na korzeniach wielu gatunków roślin. Na korzeniach pomidora uprawianego w gruncie bardzo często występuje mątwik ziemniaczany (Globodera rostochiensis Woll). Samica tego nicienia jest kulista z wyraźnie zaznaczoną szyjką. Średnica ciała dochodzi do 0,7 mm. Barwa ciała początkowo jest biała, później staje się ciemnobrązowa. Martwe ciało samicy wypełnione jest około 700 jajami i nazwane jest cystą. Samce są nitkowato wydłużone, długości około 1 mm z krótkim, tępo zakończonym ogonkiem. Zimują jaja w cystach. Wiosną, gdy temperatura podłoża przekroczy 10ºC, przy odpowiedniej wilgotność, i obecności rośliny żywicielskiej, (wydzieliny korzeni sprawiają, że larwy opuszczają cysty), atakują one korzenie. Zaatakowane rośliny słabiej rosną, pędy są cienkie, liście żółkną i zamierają. Na korzeniach tworzą się początkowo jasne, później żółtawe kuleczki cyst. Roślina taka jest łatwo atakowana przez różne patogeny glebowe. Mątwik atakuje oprócz pomidora i ziemniaka także oberżynę oraz wiele chwastów z rodziny psiankowatych jak np. lulek czarny, wawrzynek wilczełyko, psianka. Rozprzestrzenianie się szkodnika jest dosyć łatwe, gdyż cysty rozwlekane są na narzędziach, kołach maszyn, obuwiu pracowników, lub spływają z pól wraz z wodą. Profilaktyka i zwalczanie Uprawiać pomidory na polach wolnych od nicieni, stosować odmiany odporne na nicienie (oznaczone na opakowaniu literą N). Jesienią poprzedzającą sadzenie pomidora na polu należy sprawdzić glebę na obecność cyst mątwika ziemniaczanego. Wykonuje się to specjalną laską gleboznawczą pobierając próbki gleby z warstwy ornej. Z jednego hektara należy pobrać około 200 prób tworząc tzw. próbę mieszaną. Po dokładnym wymieszaniu wszystkich prób, pobieramy z tego 100 gramową próbkę do dokładnej analizy. Można to robić najprostszą metodą Erlenmajerkową lub zlecić najbliższemu laboratorium znajdującemu się w oddziale Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa. Po wykryciu kilkunastu cyst w próbce pole należy uznać za zakażone. Przerwa w uprawie psiankowatych powinna wynosić 4–6 lat. Na polach zakażonych należy sadzić rośliny nie będące żywicielami mątwika, takie jak: zboża, trawy, kukurydza, gryka. Pędraki Są to stadia młodociane chrząszczy z rodziny żukowatych (Scarabeidae), najczęściej chrabąszcza majowego (Melolontha melolontha L.). Zimują dorosłe chrząszcze i pędraki w glebie na głębokości około 30 cm. Chrząszcze pojawiają się pod koniec kwietnia i na początku maja. Po krótkim okresie żerowania na drzewach liściastych samice składają 15–20 jaj w złożach, do gleby na głębokości 10-15 cm. Młode larwy wylęgają się po około trzech tygodniach i żerują na korzeniach napotkanych roślin. Rozwój larw trwa trzy lata. Najbardziej szkodliwe są larwy w trzecim roku. Podgryzają one korzenie pomidora powodując zamieranie całych roślin. Profilaktyka i zwalczanie Uprawiać pomidora na glebach wolnych od pędraków. Podobnie jak przy nicieniach tak i przy pędrakach a także drutowcach należy wykonać analizę gleby na obecność larw tych szkodników. W tym celu na sprawdzanym polu należy wykopać dołki, przesiać glebę, i policzyć wszystkie znalezione pędraki i drutowce. Wielkość dołka powinna wynosić 25 x 25 cm x 30 cm. Na jednym hektarze należy przeanalizować 16 dołków. Na każdy dodatkowy hektar należy przeanalizować dodatkowo 4 dołki. Jeżeli w uzyskanych próbkach stwierdzi się 2 pędraki na jednym metrze kwadratowym wówczas należy zastosować chemiczne zwalczanie. Drutowce Są to larwy chrząszczy z rodziny sprężykowatych (Elateridae). W glebie zimują chrząszcze i larwy. Dorosłe chrząszcze zaczynają latać w marcu, aż do października. Samica składa jaja do gleby na głębokość około 5 cm. Rozwój larw trwa 2–4 lata i odbywa się w glebie. Drutowce podgryzają korzenie roślin tuż pod powierzchnią roślin powodując ich zamieranie. Profilaktyka i zwalczanie Sadzić pomidory na pola wolne od drutowców. Obecność w jednym metrze kwadratowym 10 drutowców powinno być sygnałem do chemicznego ich zwalczania. Rolnice (Noctuidae) Gąsienice motyli uszkadzają korzenie i pędy roślin, a mogą się również wgryzać do leżacych na ziemi owoców. Należy lustrować występowanie uszkodzeń pomidora przez gąsienice 1 raz w tygodniu i odławiać motyle za pomocą pułapek feromonowych (min. 1-2 szt./ha). Wyniki lustracji i odławiania należy zapisać w Notatniku Integrowanej Produkcji. Mszyce (Aphidodea) Na roślinach pomidora żerować może wiele gatunków mszyc. Oprócz bezpośredniej szkodliwości polegającej na wysysaniu soków i deformacji liści przenoszą one wiele chorób wirusowych. Z tego względu należy systematycznie kontrolować pole na obecność tych szkodników. Profilaktyka i zwalczanie Systematycznie kontrolować pole na obecność mszyc. Po stwierdzeniu obecności mszyc na roślinach wykonać opryskiwanie roślin jednym z typowych preparatów mszycobójczych. Wciornastki - Thrips ssp. Należy monitorować występowanie wciornastków od czerwca za pomocą niebieskich lub żółtych tablic lepowych (min 2 tablice na plantacji) i potwierdzić zapisem w Notatniku Integrowanej Produkcji. Stonka ziemniaczana – Leptinotarsa decemlineata Say. Jest to dobrze znany chrząszcz z rodziny stonkowatych (Chrysomelidae). Zimują chrząszcze w glebie na głębokości 10–20 cm. Pod koniec kwietnia lub na początku maja chrząszcze wychodzą z ziemi i szukają pożywienia. Następnie samice składają jaja na górnej stronie blaszki liściowej. Wylęgające się larwy są bardzo żarłoczne, powodując w krytycznych sytuacjach gołożery. Profilaktyka i zwalczanie Od maja, przynajmniej 2 razy w tygodniu, należy przeprowadzać systematyczne kontrole plantacji pomidora na obecność chrząszczy i larw stonki ziemniaczanej (min. 1-2 pułapki na ha plantacji), potwierdzone zapisami w Notatniku Integrowanej Produkcji..