Monitoring w IPR – dynia piżmowa

3.2. Choroby dr Anna Jarecka-Boncela, dr hab. Beata Komorowska, prof. IO CHOROBY WIRUSOWE Mozaika dyni - Zucchini yellow mosaic virus, ZYMV; Watermelon mosaic virus, WMV; Papaya ringspot virus, PRSV Jedna roślina może być zainfekowana przez więcej niż jeden gatunek wymienionych wirusów. Biologia i przenoszenie. ZYMV ma stosunkowo wąski zakres naturalnych żywicieli, z których większość należy do rodziny dyniowatych. WMV ma szeroki zakres żywicieli, w tym gatunki roślin uprawnych i chwastów. Należą do nich marchew, szpinak, fasola, koniczyna i gatunki chwastów z kilku rodzin, w tym Apiaceae, Asteraceae i Fabaceae. Rola tych żywicieli jako źródeł wirusa dla roślin dyniowatych, nie jest jasna, chociaż najprawdopodobniej wspomagają one przetrwanie wirusa pomiędzy sezonami, szczególnie w obszarach o umiarkowanym klimacie, gdzie dyniowate są uprawiane tylko w sezonie wiosenno-letnim. PRSV ma bardzo niewielu żywicieli spoza rodziny dyniowatych. Głównymi rezerwuarami dla wszystkich trzech wirusów są stare, zakażone wirusem uprawy dyniowatych, chwasty oraz rośliny dyniowate w ogrodach przydomowych. ZYMV, WMV i PRSV są rozprzestrzeniane przez wiele gatunków mszyc m. in. mszycę ogórkową Aphis (Aphis) gossypii, mszycę brzoskwiniową Myzus (Nectarosiphon) persicae i mszycę grochodrzewowo-lucernową Aphis (Aphis) craccivora. Te trzy wirusy mogą być również rozprzestrzeniane mechanicznie podczas prac pielęgnacyjnych. Przenoszenie przez nasiona może być ważną drogą rozprzestrzeniania się ZYMV, WMV i PRSV między krajami i regionami. Objawy. Objawy wywoływane przez każdy z tych trzech wirusów są podobne i często trudne do rozróżnienia. Dodatkowym problemem przy identyfikacji czynnika chorobotwórczego są powszechnie występujące infekcje mieszane.  ZYMV wywołuje ostrą, żółtą mozaikę, zwykle z towarzyszącymi jej zniekształceniami liści i pęcherzami. Rośliny są często zahamowane we wzroście i słabo zawiązują owoce. Owoce dyniowatych są mniejsze i mogą być pokryte żółtymi plamami i pierścieniami. Na owocach dyni często pojawiają się grudki z żółtym, cętkowanym wzorem.  WMV powoduje zieloną mozaikę na liściach, ale rzadko jest przyczyną zniekształcenia owoców. Na dyniach pochodzących z porażonych roślin mogą występować jasno- lub ciemnozielone plamy i nieznaczna szorstkość skórki.  opisano dwa szczepy PRSV, oznaczone PRSV-P i PRSV-W. Pierwszy z nich infekuje papaję i sporadycznie dyniowate, natomiast PRSV-W wywołuje poważne objawy u wielu gatunków dyniowatych. Oba szczepy są blisko spokrewnione pod względem właściwości biologicznych i molekularnych. PRSV-W powoduje wyraźny jasno- i ciemnozielony wzór mozaiki na liściach, które stają się zniekształcone i pokryte pęcherzami. Owoce dyni są często grudkowate i zniekształcone. Profilaktyka i zwalczanie. WMV i ZYMV są obecnie najczęściej obserwowane w uprawach dyni w Polsce. Obecność potywirusów w roślinach dyni jest przyczyną obniżenia plonu o około 30%. Szkodliwość tych patogenów wyraźnie zwiększa się, gdy roślina jest porażona równocześnie przez kilka wirusów. W przypadku infekcji WMV, przenoszonego z nasionami, owoce całkowicie tracą wartość handlową. Konieczne jest prowadzenie obserwacji zdrowotności roślin przynajmniej raz w tygodniu podczas sezonu wegetacyjnego. Po stwierdzeniu objawów chorobowych, rośliny należy usunąć. Mozaika ogórka na dyni - Cucumber mosaic virus, CMV CMV występuje powszechnie na całym świecie, zwłaszcza w regionach o umiarkowanym klimacie. Chociaż wirus ten występuje na roślinach dyniowatych w Polsce, rzadko stanowi problem w uprawie dyni. Biologia i przenoszenie. CMV ma szeroki zakres roślin żywicielskich - poraża wiele gatunków roślin uprawnych, ozdobnych i chwastów z różnych rodzin. Wirus jest przenoszony przez wiele gatunków mszyc, przy czym do rozprzestrzeniania się potrzebny jest bardzo krótki czas żerowania. Nie stwierdzono, aby wirus rozprzestrzeniał się w polu przez kontakt roślina-roślina. Chociaż CMV jest przenoszony przez nasiona wielu gatunków roślin uprawnych i chwastów, nie ma wystarczających dowodów na przenoszenie go przez nasiona dyniowatych. Objawy. Na rodzaj i nasilenie objawów mogą mieć wpływ: wiek rośliny, odmiana i warunki pogodowe. Zmiany chorobowe pojawiają się najpierw na młodych liściach, na których występują chlorotyczne cętki. Liście są mniejsze, zniekształcone i zwijają się ku dołowi. W miarę postępu choroby, wzrost roślin jest coraz bardziej zahamowany, a ich międzywęźla ulegają skróceniu. Owoce pokryte są cętkami i mogą być zniekształcone. Profilaktyka i zwalczanie. Konieczne jest prowadzenie obserwacji zdrowotności roślin przynajmniej raz w tygodniu podczas sezonu wegetacyjnego. Po stwierdzeniu objawów chorobowych, rośliny należy usunąć. CHOROBY BAKTERYJNE Kanciasta plamistość bakteryjna - Pseudomonas syringae pv. Lachrymans Kanciasta plamistość występuje powszechnie w prawie każdym rejonie uprawy roślin dyniowatych na świecie, powodując duże straty. Biologia i przenoszenie. P. syringae pv. lachrymans jest gram-ujemną, tlenową, urzęsioną bakterią w kształcie wygiętych pałeczek. Do roślin przedostaje się przez aparaty szparkowe, hydatody i zranienia. W przypadku upraw prowadzonych na glebach piaszczystych nawiewany piasek może być szczególnie niebezpieczny, ponieważ ułatwia zakażenie poprzez ścieranie tkanek roślin. Rozwojowi choroby sprzyja wilgoć. Optymalna temperatura rozwoju choroby wynosi 24-27C. Porażeniu ulegają wszystkie nadziemne części rośliny w ciągu całego okresu uprawy. Patogen jest przenoszony przez nasiona. Ponieważ bakterie są związane z okrywą nasienną, rozwój infekcji następuje już w momencie pojawienia się liścieni. Bakteria może być przenoszona z rośliny na roślinę przez rozpryskującą się wodę (również deszcz), owady, sprzęt polowy i ludzi. Wilgoć na liściach jest szczególnie istotnym czynnikiem umożliwiającym rozprzestrzenianie się patogenu za pośrednictwem sprzętu i pracowników rolnych stykających się z roślinami. P. syringae pv. lachrymans została wykryta w wodzie z irygacji. Dlatego nawadnianie napowietrzne stanowi nie tylko wysokie ryzyko wprowadzenia patogenu na pola, ale również może powodować wydłużone okresy wilgotności sprzyjające rozwojowi choroby. Bakteria może przetrwać zimę na zainfekowanych resztkach roślinnych. Objawy. Charakterystycznymi objawami kanciastej plamistości na liściach dyni są drobne, nasiąknięte wodą plamki o nieregularnym kształcie, ograniczone nerwami. Z czasem, środek tych plam staje się nekrotyczny i pęka, pozostawiając dziurki na powierzchni liścia. Podobne objawy mogą wystąpić także na ogonkach liściowych i pędach. Wczesne plamy na owocach są nasiąknięte wodą i mają kształt od owalnego do okrągłego (0,1-0,5 cm). W wilgotnych warunkach wysięk bakteryjny w postaci mlecznego płynu może wyciekać ze zmian na liściach i owocach. Wysychając pozostawia białą, suchą skorupę. W miarę wzrostu roślin plamy brązowieją. Wokół nich mogą tworzyć się żółte otoczki. Profilaktyka i zwalczanie. Patogen może wyrządzić największe szkody, kiedy do infekcji dojdzie na początku wzrostu roślin. Konieczne jest prowadzenie obserwacji zdrowotności roślin przynajmniej raz w tygodniu podczas sezonu wegetacyjnego. Po stwierdzeniu objawów chorobowych, rośliny należy usunąć. Bakteryjna plamistość liści - Xanthomonas cucurbitae (syn=X. campestris pv. cucurbitae) Xanthomonas cucurbitae występuje w Azji (Brunei, Chiny, Indie, Japonia Kazachstan i Nepal), Afryce (Egipt, Reunion, Seszele), Ameryce Północnej (Kanada, USA), Ameryce Środkowej (Trinidad i Tobago), Ameryce Południowej (Argentyna, Brazylia, Urugwaj) i Oceanii (Australia i Nowa Zelandia). W Europie patogen ten był dotychczas notowany w Federacji Rosyjskiej (część południowa), we Francji (część kontynentalna), Mołdawii i na Ukrainie. W styczniu 2018 r. stwierdzono obecność bakterii na dyni zwyczajnej (Cucurbita pepa var. styriaca) uprawianej w gruncie na trzech polach we wschodniej części Słowenii (na podstawie raportu nr_2.2018 przygotowanego przez PIORIN). X. cucurbitae rozprzestrzenia się wraz z nasionami oraz roślinami do sadzenia. W ten sposób patogen ten może dotrzeć do Polski. Jak dotąd nie przygotowano oceny zagrożenia przez agrofaga (PRA) w odniesieniu do tego gatunku dla terytorium Polski. W krajach Unii Europejskiej patogen ten nie podlega obowiązkowi zwalczania. Biologia i przenoszenie. Bakteria X. cucurbitae jest przenoszona przez nasiona. Może przetrwać w resztkach pożniwnych w glebie przez 24 miesiące, jeśli jest związana z tkanką roślinną. Infekcji sprzyjają temperatury 25-30°C i wysoka wilgotność względna. Choroba często występuje po okresie obfitych deszczów, rosy i zraszania. Objawy. Objawy chorobowe najpierw pojawiają się na spodniej stronie liści w postaci wodnistych plam, które zwykle mają kanciasty kształt, ale mogą być też nieco zaokrąglone. Na górnej stronie liścia plamy te są barwy żółtej, z czasem brunatnieją lub stają się przezroczyste, przy czym zachowują wyraźną żółtą obwódkę. Plamy na liściach powodowane przez X. cucurbitae są początkowo drobniejsze niż te wywoływane przez patogen bakteryjnej kanciastej plamistości liści. Szczególnie małe plamy (0,03 cm) występują na liściach dyni i innych roślin dyniowatych. Jednak w miarę wzrostu roślin plamy zlewają się i mogą przypominać objawy wywoływane przez P. syringae pv. lachrymans. Wygląd i wielkość plam na owocach może się różnić, w zależności od stopnia dojrzałości skórki i wilgoci w owocach. Początkowym objawem są zwykle małe, okrągłe, lekko wklęsłe plamy z brązowym środkiem otoczonym ciemną obwódką (wyglądem przypominają nieco parch). Wraz z rozwojem roślin, plamy mogą się zapadać, tworząc pęknięcia na skórce. Powoduje to wnikanie wtórnych mikroorganizmów chorobotwórczych, co prowadzi do gnicia owoców na polu bądź w przechowalni. Profilaktyka i zwalczanie. Konieczne jest prowadzenie obserwacji zdrowotności roślin przynajmniej raz w tygodniu podczas sezonu wegetacyjnego. Po stwierdzeniu objawów chorobowych, rośliny należy usunąć. CHOROBY GRZYBOWE Czarna zgnilizna zawiązków i pędów roślin dyniowatych - Didymella bryoniae Biologia i przenoszenie. Grzyb zimuje w podłożu w formie pseudosklerocjów lub grzybni saprofitycznej, gdzie może przetrwać przez kilka lat. W rozprzestrzenianiu się patogenu biorą udział zarówno zarodniki konidialne jak i workowe. Optymalna temperatura dla rozwoju grzyba to 20-28°C, lecz do infekcji może dochodzić już w temperaturze powyżej 10°C. Najistotniejszym czynnikiem decydującym o tempie rozwoju patogenu jest wilgotność powietrza. Najszybciej rozwija się on przy wilgotności względnej powietrza zbliżonej do 90% i długotrwałym zwilżeniu roślin. Rozwojowi infekcji sprzyja również spadek temperatury w ciągu nocy. Szkodliwość choroby jest wysoka, zwłaszcza w tunelach foliowych. Największe zagrożenie wystąpienia choroby istnieje w okresach chłodnej, pochmurnej i wilgotnej pogody. Objawy. Grzyb powoduje gnicie, zasychanie zawiązków oraz deformację owoców. Porażane są również liście, łodygi i pędy boczne. Na brzegach liści powstają duże, jasne nekrotyczne plamy z ciemniejszym środkiem. Zainfekowane tkanki roślin przybierają ciemne zabarwienie, ze względu na licznie tworzące się, czarne owocniki grzyba (pseudotecja i piknidia). Jeśli choroba wystąpi na siewkach, prowadzi do bardzo szybkiego ich zamierania. Profilaktyka i zwalczanie. Nie należy dopuszczać do długotrwałego zwilżenia roślin i utrzymywania wysokiej wilgotności powietrza (powyżej 90%). Dynie rosnące pod osłonami należy umiarkowanie, lecz często wietrzyć. Istotne znaczenie ma również wczesne prześwietlanie bujnie rosnących roślin. Ponieważ grzyb zimuje w resztkach roślinnych i na konstrukcjach, niezbędna jest dezynfekcja pomieszczenia uprawowego przed następną uprawą. Konieczne jest prowadzenie obserwacji zdrowotności roślin przynajmniej raz w tygodniu podczas sezonu wegetacyjnego. Po stwierdzeniu objawów chorobowych, rośliny należy usunąć. Mączniak rzekomy dyniowatych - Pseudoperenospora cubensis Jest to pospolita i bardzo groźna choroba dyni uprawianych w polu i pod osłonami. Biologia i przenoszenie. Zarodniki kiełkują w temperaturze 8-30°C. Optymalne warunki do zarodnikowania patogenu to: wysoka wilgotności powietrza i temperatura 15-20°C. W uprawach pod osłonami choroba rozprzestrzenia się niezwykle szybko. Jeżeli nie podejmie się działań ochronnych, w ciągu dwóch tygodni może dojść do całkowitego zniszczenia roślin. Rozwojowi choroby (najczęściej lipiec/sierpień) sprzyja długo utrzymujące się zwilżenie liści oraz temperatura 25-30°C w dzień i 10-15°C w nocy. Objawy. W wyniku infekcji, na górnej stronie blaszek liściowych pojawiają się chlorotyczne, jasnozielone, a następnie żółte plamy, ograniczone nerwami. W warunkach sprzyjających rozwojowi choroby, na dolnej stronie liści, w miejscach obserwowanych plam, pojawia się początkowo szary, a następnie brunatno-fioletowy nalot trzonków i zarodników sporangialnych. Wraz z rozwojem choroby plamy rozszerzają się i zlewają obejmując całą powierzchnię liści. W miarę powiększania się plam liście dyni zaczynają zasychać. W zależności od podatności odmiany oraz warunków atmosferycznych, po kilku dniach od wystąpienia pierwszych objawów może dochodzić do całkowitego zamierania roślin. Profilaktyka i zwalczanie. Należy bezwzględnie unikać okresu zwilżenia liści trwającego dłużej niż 5 godzin. Z chwilą pojawienia się pierwszych symptomów choroby należy niezwłocznie rozpocząć intensywne zwalczanie chemiczne. Konieczne jest prowadzenie obserwacji zdrowotności roślin przynajmniej raz w tygodniu podczas sezonu wegetacyjnego. Po stwierdzeniu objawów chorobowych, rośliny należy usunąć. Mączniak prawdziwy dyniowatych - Podosphaera fusca Choroba występuje na wszystkich gatunkach roślin dyniowatych, głównie na tych uprawianych pod osłonami. Biologia i przenoszenie. Grzyb najlepiej rozwija się przy wilgotności 50% i temperaturze powietrza 20-27°C. Częste zwilżanie liści i przenawożenie azotem przyczyniają się do nasilenia objawów chorobowych. Zarodniki patogenu rozprzestrzeniają się wraz z prądami powietrza i wodą. Objawy. Na górnej stronie liści powstają charakterystyczne, białe, mączyste plamy, które rozszerzając się często obejmują całą powierzchnię blaszki liściowej. Silnie porażone liście przedwcześnie zamierają. Porażone rośliny wydają niższy plon. Profilaktyka i zwalczanie. Do uprawy należy wybierać odmiany odporne. Po wystąpieniu pierwszych objawów choroby należy niezwłocznie rozpocząć opryskiwanie roślin zalecanymi fungicydami. Konieczne jest prowadzenie obserwacji zdrowotności roślin przynajmniej raz w tygodniu podczas sezonu wegetacyjnego. Po stwierdzeniu objawów chorobowych, rośliny należy usunąć. Szara pleśń - Botrytis cinerea Sprawca choroby jest typowym polifagiem porażającym wiele gatunków roślin. Biologia i przenoszenie. Czynnikiem sprzyjającym rozwojowi patogenu jest bardzo wysoka wilgotność powietrza (optimum 95%) oraz obecność wody na roślinie. Długość okresu utrzymywania się wysokiej wilgotności powietrza jest czynnikiem bezpośrednio decydującym o rozwoju choroby. Temperatura w tym przypadku ma niewielkie znaczenie. Optymalna temperatura do rozwoju infekcji wynosi 17-23°C. Rośliny, które uprzednio przeszły jakikolwiek stres, np. wodny, termiczny lub świetlny, są bardziej podatne na porażenie przez B. cinerea. Do infekcji dochodzi przez zranienia lub poprzez wnikanie strzępek patogenu przez nieuszkodzoną tkankę okrywającą. Objawy. Patogen infekuje liście, pędy, kwiaty i owoce we wszystkich fazach rozwojowych. Porażenie zwykle zaczyna się od wierzchołka owocu, gdzie gromadzą się krople wody ułatwiające infekcję. Objawy chorobowe to brunatne, nekrotyczne plamy, pokryte szarym, pylącym nalotem grzybni i zarodników konidialnych. Zainfekowana tkanka zasycha. Owoce często są silnie porażone już w początkowej fazie wzrostu. Profilaktyka i zwalczanie. Bardzo duże znaczenie w ograniczaniu szkodliwości szarej pleśni ma kształtowanie mikroklimatu w obiekcie. Przede wszystkim należy dążyć do obniżenia wilgotności w pomieszczeniu uprawowym, w razie potrzeby poprzez jednoczesne wietrzenie i ogrzewanie. W warunkach dużego zagrożenia należy stosować przemiennie zalecane fungicydy. Konieczne jest prowadzenie obserwacji zdrowotności roślin przynajmniej raz w tygodniu podczas sezonu wegetacyjnego. Po stwierdzeniu objawów chorobowych, rośliny należy usunąć. Fuzaryjna zgorzel dyniowatych - Fusarium solani f. sp. cucurbitae Biologia i przenoszenie. Sprawca choroby rozwija się w podłożu, z którego infekuje rośliny. W podłożu patogen może przetrwać przez kilka lat w postaci chlamydospor (zarodników przetrwalnikowych). Do infekcji może dojść w fazie produkcji rozsady lub w dalszym okresie wegetacji. Objawy. Objawy chorobowe powodowane przez F. solani to zgnilizna korzeni, szyjki korzeniowej i podstawy pędu roślin. Nekroza może rozszerzać się nawet do kilkudziesięciu centymetrów nad powierzchnią podłoża. Porażone rośliny więdną, stają się chlorotyczne i dość szybko zamierają. Profilaktyka i zwalczanie. Należy utrzymywać optymalną wilgotność podłoża i nie dopuszczać do długotrwałego zwilżenia dolnych części łodyg. Rozsadę powinno się produkować w podłożu wolnym od patogenów (świeży i odkażony substrat, substrat handlowy). Po stwierdzeniu wystąpienia patogenu w uprawie, należy zachować 3-4 letnią przerwę w uprawie roślin dyniowatych i dokonać dezynfekcji podłoża. Z plantacji należy usuwać chore rośliny, a następnie je spalić. Źródłem patogenu może być również woda wykorzystywana do podlewania lub zraszania roślin. Najczęściej pochodzi ona z okolicznych cieków wodnych lub stawów, która jest zakażona zarodnikami patogenu. W tabeli 5 przedstawiono zalecenia dotyczące profilaktyki i sposobów zwalczania najważniejszych chorób występujących u dyni olbrzymiej, piżmowej i oleistej. Tabela 5. Program ochrony dyni olbrzymiej, oleistej i piżmowej przed najważniejszymi chorobami Choroba Profilaktyka i sposób zwalczania Należy używać materiału siewnego kategorii kwalifikowany lub standard. Wysiewać certyfikowane nasiona wolne od wirusów. W przypadku nasion dyni Mozaika dyni piżmowej stosować odmiany odporne lub tolerancyjne. Usuwać z pola rośliny chore, a następnie niszczyć je np. palić. Zwalczać mszyce będące wektorem wirusa oraz chwasty rosnące w otoczeniu. Kanciasta plamistość Należy używać materiału siewnego kategorii kwalifikowany lub standard. Zaleca bakteryjna się wysiew zaprawionych nasion wolnych od patogenu. W przypadku nasion dyni piżmowej stosować odmiany odporne lub tolerancyjne. Zwalczać chwasty, na których bakterie mogą bytować. Należy używać materiału siewnego kategorii kwalifikowany lub standard. Zaleca Bakteryjna się wysiew zaprawionych nasion wolnych od patogenu. W przypadku nasion dyni plamistość liści piżmowej stosować odmiany odporne lub tolerancyjne. Zwalczać chwasty, na których bakterie mogą bytować. Wprowadzać do uprawy odmiany odporne lub tolerancyjne na sprawcę choroby. Zaniechać uprawy dyniowatych na tym samym stanowisku przez minimum 4 lata. Mączniak rzekomy Unikać zbyt gęstego nasadzenia roślin. dyniowatych W ochronie chemicznej stosować profilaktycznie i interwencyjnie fungicydy dopuszczone do ochrony dyni przed mączniakiem rzekomym zgodnie z obowiązującym programem ochrony. Wprowadzać do uprawy odmiany dyni odporne lub tolerancyjne na szarą pleśń. Rośliny wysadzać w optymalnej rozstawie, unikać zbytniego zagęszczenia w rzędach i między rzędami w celu zapewnienia odpowiedniego przewietrzania (utrzymanie właściwej wilgotności). Stosować racjonalne nawożenie azotowe oraz systematycznie odchwaszczać Szara pleśń i nawadniać plantacje. Wprowadzać systemy nawadniania kroplowego. Unikać długotrwałego zwilżenia liści podczas podlewania. Ochronę chemiczną rozpocząć profilaktycznie, zarejestrowanymi fungicydami, opryskując rośliny już po wysadzeniu na miejsce stałe. Uwzględnić w ochronie dopuszczone środki biologiczne. Wprowadzać do uprawy odmiany odporne lub tolerancyjne na sprawcę choroby. Dokładnie niszczyć resztki pozbiorcze. Mączniak prawdziwy W ochronie chemicznej stosować profilaktycznie i interwencyjnie fungicydy dyniowatych dopuszczone do ochrony dyni przed mączniakiem prawdziwym zgodnie z obowiązującym programem ochrony. Do wysiewu należy używać materiału siewnego kategorii kwalifikowany lub standard. W przypadku nasion dyni piżmowej stosować odmiany odporne lub tolerancyjne. Po stwierdzeniu wystąpienia patogenu w uprawie, należy zachować Fuzaryjna zgorzel 3-4 letnią przerwę w uprawie roślin dyniowatych i dokonać dezynfekcji podłoża. dyniowatych Z plantacji należy usuwać chore rośliny a następnie je spalić. Źródłem patogenu może być również woda służąca do podlewania lub zraszania roślin. Najczęściej jest to woda pochodząca z okolicznych cieków wodnych lub stawów, która jest zakażona zarodnikami patogenu.

3.3. Szkodniki dr hab. Grażyna Soika, prof. IO, dr Katarzyna Pochrząst PLUSKWIAKI (Hemiptera) - rodzina mszycowate (Aphididae) Mszyca ogórkowa - Aphis (Aphis) gossypii (Glover, 1877) Mszyca ogórkowa występuje pospolicie na ternie całego kraju. Jest gatunkiem dwudomnym. Żywicielami pierwotnymi tej mszycy są krzewy (np. kruszyna i szakłak), natomiast żywicielami wtórnymi są warzywa dyniowate (ogórek, dynia, cukinia, melon, kawon), szparagi, groch, fasola, oberżyna i pomidory. Rodzaj uszkodzeń. Najbardziej narażone na uszkodzenia są młode siewki. Mszyce opanowują liścienie, ograniczając dalszy wzrost rośliny. Zarówno osobniki dorosłe, jak i larwy wysysają sok komórkowy, powodując odbarwianie (chlorozy), marszczenie i zasychanie liści. Przy dużym zagęszczeniu mszyc liście szarzeją, a kwiaty i zawiązki owoców opadają. Ponadto, wydalana przez owady spadź stanowi pożywkę dla grzybów sadzakowych, pokrywających roślinę w formie czarnego nalotu. Grzyby wraz z chlorozami znacznie ograniczają powierzchnię asymilacyjną, co wpływa na obniżenie plonu. Mszyca ogórkowa jest wektorem wielu wirusów (np. mozaiki ogórka). Niezwalczana może doprowadzić do zupełnego obumarcia rośliny już po trzech tygodniach od jej zasiedlenia. Opis szkodnika. Osobniki uskrzydlone są długości ok. 2 mm. Głowę i tułów mają czarne, a odwłok zielony, z ciemnymi plamkami po bokach. Osobniki bezskrzydłe mają długość 1,0- 1,5 mm i zmienną barwę - od jasnożółtej, przez pomarańczową do ciemnozielonej, a także ciemne syfony oraz jasne nogi z ciemnymi stopami i wierzchołkami goleni. Czułki mają ok. 2/3 długości ciała. Jaja bezpośrednio po złożeniu są żółte, a przed wylęgiem larw - czarne i błyszczące. Larwy mają różną barwę - od szarej do zielonej. Zarys biologii. Mszyca ogórkowa zimuje w szklarniach lub w formie jaj na pierwotnych roślinach żywicielskich, na których w sezonie rozwija pierwsze pokolenie. Pojawiające się w nim uskrzydlone osobniki przelatują na przełomie czerwca i lipca na rośliny uprawne, gdzie rozwijają się kolejne pokolenia. Pod koniec lata uskrzydlone osobniki wracają na żywiciela pierwotnego, aby złożyć zimujące jaja. Profilaktyka i zwalczanie. W miarę możliwości należy zachować izolację przestrzenną od potencjalnych miejsc zimowania mszyc - zakrzewień z kruszyną i szakłakiem. Zaraz po siewie nasion rzędy można przykryć włókniną ograniczającą przedostanie się mszyc na siewki. Przez cały cykl uprawowy, przynajmniej raz w tygodniu, należy lustrować rośliny na obecność mszyc. Po stwierdzeniu pierwszych, pojedynczych kolonii na 10% roślin należy podjąć decyzję o zwalczaniu środkami chemicznymi zalecanymi do integrowanej produkcji, najlepiej selektywnymi, o krótkiej karencji i prewencji. Mszyca brzoskwiniowa - Myzus (Nectarosiphon) persicae (Sulzer, 1776) Jest to gatunek mszycy pospolicie występującej na ternie całego kraju. Mszyca brzoskwiniowa jest holocykliczna (o pełnym cyklu życiowym - wytwarza formy płciowe i bezpłciowe), ale często i anholocykliczna (o niepełnym cyklu życiowym - wytwarza wyłącznie formy bezpłciowe). Jest różnodomna i polifagiczna - migruje z brzoskwini i kolcowoju pospolitego na różne rośliny zielne, zwłaszcza kapustowate i psiankowate. Spośród warzyw występuje m. in. na ziemniaku, pomidorze, szparagach, kapuście, buraku, dyni i ogórku. Rodzaj uszkodzeń. W wyniku bezpośredniego żerowania, w miejscu bytowania kolonii, dochodzi do deformacji, zwijania i odbarwienia liści. Żerowanie prowadzi do zahamowania wzrostu i rozwoju rośliny. Liczba zawiązywanych owoców ulega zmniejszeniu. Mszyca ta jest wektorem wielu wirusów (np. mozaiki ogórka i żółtej mozaiki cukinii). Opis szkodnika. Osobniki uskrzydlone są długości ok. 2 mm, głowa i tułów są u nich czarne, a odwłok oliwkowozielony z dużą, ciemną plamą pośrodku. Osobniki bezskrzydłe mają 1,2- 2,1 mm długości i zmienną barwę – białawo-zieloną, żółtozieloną, szarozieloną oraz różowawo-czerwoną (u niedojrzałych, uskrzydlonych samic). Syfony są u nich jasne i nieco rozdęte. Czułki sięgają nasady syfonów. Larwy są podobne do osobników dorosłych, lecz nieco mniejsze. Zarys biologii. Mszyca zimuje w szklarniach, domach i przechowalniach warzyw, a także w stadium jaj na drzewach brzoskwini i kolcowoju. Wiosną, na żywicielu pierwotnym rozwijają się dwa pokolenia. Osobniki uskrzydlone pojawiają się w maju i przelatują na uprawy warzyw. W krótkim czasie rozmnażające się partenogenetycznie samice wytwarzają liczne kolonie. Jesienią samice uskrzydlone przelatują z powrotem na brzoskwinię i kolcowój, gdzie składają jaja zimujące. Rozwój jednego pokolenia trwa od 1-2 tygodni. Profilaktyka i zwalczanie. W miarę możliwości należy zachować izolację przestrzenną od miejsc z roślinami, na których zimują mszyce - m.in. sadów brzoskwiniowych. W okresie wegetacji dobrze jest zwalczać chwasty, na których mogą rozwijać się mszyce. Lustrację roślin na obecność mszyc należy prowadzić przez cały cykl uprawowy przynajmniej raz w tygodniu. Progiem zagrożenia jest wykrycie pierwszych kolonii mszyc na 10% roślin. Należy wówczas podjąć decyzję o zwalczaniu środkami chemicznymi zalecanymi do integrowanej produkcji, najlepiej selektywnymi, o krótkiej karencji i prewencji. Mszyca smugowa - Macrosiphum (Macrosiphum) euphorbiae (Thomas, 1878) Gatunek ten występuje pospolicie na terenie całego kraju. Mszyca smugowa jest holocykliczna (o pełnym cyklu życiowym - wytwarza formy płciowe i bezpłciowe) i jednodomna. Pod osłonami występuje jako rasa anholocykliczna (o niepełnym cyklu życiowym - wytwarza wyłącznie formy bezpłciowe). Jest polifagiem, zasiedlającym rośliny dziko rosnące (np. wilczomlecz sosnkę i lepnicę rozdętą), uprawne (m. in. ziemniaki, pomidory, paprykę, ogórka, sałatę, dynię i kapustę), a także ozdobne (np. różę). Rodzaj uszkodzeń. Mszyce żerują na łodygach, ogonkach liściowych i liściach, wysysając z nich sok komórkowy. Uszkodzone liście żółkną, ulegają zniekształceniu i zwijają się. Cała roślina na skutek obniżenia tempa asymilacji ma zahamowany wzrost i rozwój. Mszyce wyrządzają też szkody pośrednio, przenosząc liczne wirusy (np. afidorodnego wirusa żółtaczki dyniowatych i wirusa żółtej mozaiki cukinii). Opis szkodnika. Długość bezskrzydłych samic to 1,7-3,5 mm. Osobniki uskrzydlone mają zmienne ubarwienie - od różnych odcieni zieleni po kolor różowy. Czułki i syfony są u nich ciemniejsze, a grzbietowa smuga jaśniejsza, niż u form bezskrzydłych. Osobniki bezskrzydłe są kształtu gruszkowatego, o ciele raczej błyszczącym, barwy zmiennej, jak u osobników uskrzydlonych. Czułki są sześcioczłonowe, dłuższe od ciała, zaciemnione na wierzchołkach lub całkowicie ciemne. Na III. członie znajduje się od 2 do 6 rynarii wtórnych. Ogonek ma 8- 10 bocznych włosków. Zarys biologii. Mszyce zimują w szklarniach lub przechowalniach warzyw. W maju lub czerwcu pojawiają się pierwsze formy uskrzydlone, które migrują na uprawy polowe. Ostatnie pokolenie osobników uskrzydlonych rozwija się jesienią. Rozwój jednego pokolenia trwa 8-17 dni, a pojedyncza samica rodzi ok. 35 larw. Profilaktyka i zwalczanie. Przez cały cykl uprawowy, przynajmniej raz w tygodniu należy lustrować rośliny na obecność mszyc. Decyzję o zwalczaniu należy podjąć po stwierdzeniu pierwszych kolonii mszyc na 10% roślin. Należy wówczas zastosować środki chemiczne zalecane do integrowanej produkcji, najlepiej selektywne, o krótkiej karencji i prewencji. PLUSKWIAKI (Hemiptera) - rodzina tasznikowate (Miridae) Zmienik lucernowiec - Lygus rugulipennis (Poppius, 1911) Gatunek tego pluskwiaka występuje powszechnie w całej Polsce. Zmienik lucernowiec jest polifagiem, który żeruje na licznych roślinach uprawnych, dziko żyjących i ozdobnych. Spośród warzyw występuje m. in. na ogórku, grochu, fasoli, papryce, pietruszce, kapuście i kalafiorze. Rodzaj uszkodzeń. Zarówno owady dorosłe, jak i larwy, nakłuwają liście, pędy, pąki kwiatowe i kwiaty, wysysając z nich soki roślinne. Efektem tych uszkodzeń jest brunatnienie, zasychanie i zamieranie tkanek. Na liściach pojawiają się dziury, a pąki i kwiaty opadają. Silnie zaatakowane rośliny słabo owocują. Opis szkodnika. Osobniki dorosłe są długości 5-6 mm i mają zmienne ubarwienie: oliwkowe, ciemnobrunatne lub czerwonobrązowe, z punktowanym przedpleczem. Tarczka jest trójkątna, z charakterystycznym czarnym wzorem w kształcie litery W. Jaja są kremowe, o długości do 1 mm. Larwy są bezskrzydłe, zielone, z czarnymi plamkami na grzbiecie. Zarys biologii. Zimują postacie dorosłe, które wiosną przelatują na rośliny żywicielskie. W maju samice składają jaja, z których po 2-3 tygodniach wylęgają się larwy. Stają się one osobnikami dorosłymi ok. połowy lipca. Zmienik lucernowiec wydaje dwa pokolenia w ciągu roku. Drugie pokolenie pojawia się w lipcu-sierpniu. Profilaktyka i zwalczanie. Zalecane jest zachowanie izolacji przestrzennej od wieloletnich upraw bobowatych, a także odchwaszczanie plantacji i miejsc wokół niej. Progiem zagrożenia jest wykrycie 2 osobników na 1 m.b. rzędu (w 5 miejscach uprawy) w okresie kwitnienia i na początku zawiązywania owoców. Zmieniki występują na plantacji placowo. We wczesnych fazach nalotu pojawiają się na obrzeżach uprawy, dlatego dobrze jest ograniczać opryskiwania tylko do tych miejsc. WCIORNASTKI (Thysanoptera) - rodzina wciornastkowate (Thripidae) Wciornastek tytoniowiec - Thrips tabaci (Lindeman, 1889) Wciornastek tytoniowiec występuje pospolicie w całym kraju. Jest polifagiem, zasiedlającym ponad 300 gatunków roślin uprawnych (polowych i pod osłonami) oraz dziko rosnących. Spośród warzyw atakuje m. in. cebulę, por, czosnek, szczypiorek, kapustowate i dyniowate. Rodzaj uszkodzeń. Wciornastki odżywiają się sokiem komórkowym roślin. W miejscach żerowania powstają drobne, białosrebrzyste plamki. Charakterystyczne jest pozostawianie na nich czarnych, punktowych odchodów. Silnie uszkodzone liście żółkną i są pokryte licznymi, białymi cętkami. Opis szkodnika. Samice są długości ok. 1 mm, o zmiennej barwie - żółtej (wiosną), jasnobrązowej (wiosną i latem) i ciemnobrązowej (jesienią). Szczeciny na ich ciele i skrzydłach są ciemne. Czułki są siedmioczłonowe, człon I. jest zawsze jasny, pozostałe do połowy jasno- a od połowy ciemnobrązowe. Skrzydła mają jasne i otoczone długimi włoskami (strzępiną). Larwy są bezskrzydłe, mniej ruchliwe, I. i II. stadium jest barwy kremowej z zaciemnieniami na czułkach, nogach i końcowych segmentach odwłoka. Zarys biologii. Zimują samice w resztkach roślinnych, w wierzchniej warstwie ziemi, miedzach i nieużytkach. Wiosną przemieszczają się na rośliny żywicielskie, gdzie żerują i rozmnażają się do jesieni. Samica składa jaja do tkanki roślinnej, z których wylęgają się larwy, schodzące do ziemi po zakończeniu żerowania. Po 1-2 tygodniach przeobrażają się w osobniki dorosłe, które dają początek następnemu pokoleniu. W ciągu roku rozwija się 4-6 pokoleń. Rozwój jednego pokolenia trwa od 18-30 dni. Profilaktyka i zwalczanie. Liczebność wciornastków w okresie wegetacji znacznie ogranicza zbieranie i niszczenie resztek pożniwnych, a także chwastów w uprawie jak i jej otoczeniu. W miarę możliwości należy unikać sąsiedztwa upraw z warzywami żywicielskimi. Po zbiorze roślin dobrze jest wykonać głęboką orkę. Występowanie wciornastka należy monitorować w okresie od maja do lipca umieszczając 4 szt./ha niebieskich lub żółtych tablic lepowych. Ponadto, przynajmniej raz w tygodniu trzeba wykonywać lustrację na obecność larw i osobników dorosłych na najmłodszych liściach. Zwalczanie należy wykonać po stwierdzeniu pojedynczych osobników. Środki chemiczne zalecane do integrowanej produkcji powinno się stosować od fazy wyraźnie rozwiniętego pierwszego liścia do pełni kwitnienia, nie więcej niż trzy razy w sezonie i nie częściej niż co 7-10 dni. MUCHÓWKI (Diptera) – rodzina śmietkowate (Anthomyiidae) Śmietka kiełkówka - Delia florilega (Zetterstedt, 1845) Gatunek tej muchówki jest pospolity na terenie całego kraju. Śmietka kiełkówka jest poligafiem. Szkodliwe są larwy, które żerują m. in. na dyniowatych (ogórku, dyni, cukinii), fasoli, grochu, szparagach, kapustowatych, szpinaku, cebuli i czosnku. Rodzaj uszkodzeń. Największe szkody wyrządzają larwy I. pokolenia. Wiosną opanowują i niszczą (gdy gleba jest chłodna i wilgotna) kiełkujące nasiona, wgryzając się do ich wnętrza. Żerują również na siewkach, drążąc chodniki w części podliścieniowej i w liścieniach, powodując ich zamieranie. Przy dużej koncentracji szkodnika może dojść do całkowitego zniszczenia uprawy. Larwy II. i III. pokolenia żerują w tkankach starszych roślin, często zagniwających. Opis szkodnika. Osobniki dorosłe są długości 2,8-4,8 mm, brązowawoszare, z odwłokiem z ciemną smugą po stronie grzbietowej. Goleń I. pary odnóży zwykle ma 2-3 szczeciny, goleń II. pary odnóży - mniej niż 5 szczecin. U samców, pierwszy człon stopy II. pary odnóży posiada szczotkę z długich szczecin. Jaja są długości ok. 1 mm, białe, z delikatnym siatkowaniem i płytkimi zagłębieniami podzielonymi wąskimi krawędziami. Larwy są białawe i mają długość 5,9-6,8 mm. Przednie przetchlinki są u niech zaopatrzone w 6-8 brodawek. Bobówki są brązowe o długości 4,3-5,0 mm. Zarys biologii. Zimują bobówki w ziemi, na głębokości do 5 cm. W kwietniu-maju pojawiają się muchówki I. pokolenia, które po kopulacji składają jaja pod grudkami świeżo przyoranej ziemi. Larwy żerują początkowo w szczątkach organicznych i przechodzą na kiełkujące rośliny. Muchówki II. pokolenia pojawiają się w lipcu, a III. pokolenia - w sierpniu- październiku. Profilaktyka i zwalczanie. Należy unikać zakładania plantacji w miejscach zacienionych, chłodnych i wilgotnych, sąsiadujących z roślinami kwitnącymi na żółto, biało lub niebiesko, gdyż są one pokarmem i wabikiem dla osobników dorosłych. Ryzykowne są również stanowiska po plantacjach roślin wieloletnich, i po których zostaje dużo resztek pożniwnych (np. kapustowate). Należy przestrzegać zasad prawidłowego zmianowania, a także dbać o odchwaszczanie, zarówno na plantacji, jak i jej obrzeżach. Śmietka kiełkówka stanowi problem na glebach z dużą zawartością szczątków nierozłożonej materii organicznej, dlatego obornik lub nawóz zielony powinno stosować się jesienią, po czym starannie go przyorać, aby nie przyciągał zapachem muchówek. Szczególnie atrakcyjne do składania jaj jest dla nich świeżo przyorane pole, dlatego dobrze jest przygotować je odpowiednio wcześniej przed siewem. Rzędy z wysianymi nasionami można przykrywać włókniną lub markizetą. Progiem zagrożenia jest stwierdzenie w okresie kiełkowania i wchodów więcej niż 10% zniszczonych przez larwy siewek w uprzednim roku. Lustrację liścieni i stożków wzrostu należy prowadzić w 3-5 miejscach plantacji. MOTYLE (Lepidoptera) – rodzina sówkowate (Noctuidae) Słonecznica orężówka - Helicoverpa armigera (Hübner, 1808) Jest to motyl pospolity na terenie prawie całego kraju (za wyjątkiem terenów północnych). Słonecznica jest polifagiem, żeruje m. in. na słoneczniku, kukurydzy, psiankowatych, dyni, fasoli, grochu, papryce, a także różnych gatunkach roślin ozdobnych. Rodzaj uszkodzeń. Gąsienice żerują na nadziemnych częściach rośliny. Wygryzają one nieregularne otwory w liściach i kwiatach i ogryzają pędy i miękkie części roślin. Wgryzają się również do wnętrza pąków kwiatowych, owoców i ich zawiązków. Zaatakowane owoce przedwcześnie dojrzewają i opadają. Przy intensywnym żerowaniu może dojść do całkowitego zeszkieletowania rośliny. Opis szkodnika. Motyl jest długości 1,8 cm, o rozpiętości skrzydeł 3-4 cm. Ubarwienie skrzydeł ma zmienne - od jasnoszarego przez brązowawe, jasnożółte, do czerwonobrązowego. W rysunku skrzydeł I. pary widoczne są plamki (po 2 na skrzydle) i paski. II. para skrzydeł jest barwy bladosłomkowej z ciemnym pasem na obrzeżu. Jaja są białe, kuliste, o średnicy ok. 0,5 mm, ze spłaszczoną podstawą, promieniście żebrowane, z czasem ciemnieją. Gąsienice są długości 4-5 cm, barwy zielonej, żółtej, różowej, czerwonobrązowej, a czasem niemal czarnej. Wzdłuż ich boku ciągnie się dość szeroki jasny pas, a na grzbiecie ciemny. Ciało mają pokryte krótkimi, kolczastymi wyrostkami oskórka. Poczwarki są długości 1,8-2,5 cm, czerwonawobrązowe, z dwoma kolcami na jednym z końców. Zarys biologii. Owady te mogą rozwijać do 6 pokoleń w ciągu roku. W optymalnych warunkach pogodowych pełen rozwój jednej generacji trwa 35–40 dni. Formą zimującą są poczwarki. Profilaktyka i zwalczanie. Należy przestrzegać terminów odpowiednich zabiegów agrotechnicznych - zmianowania, podorywki i nawożenia. Trzeba usuwać i niszczyć resztki pożniwne lub je rozdrobnić i głęboko przeorać jesienią. Rozpoznanie tego motyla może być trudne z uwagi na zmienność ubarwienia zarówno osobników dorosłych, jak i gąsienic. Do sygnalizacji samic można stosować pułapki feromonowe. W momencie odłowienia motyli należy przeprowadzić zabieg opryskiwania środkami zarejestrowanymi do zwalczania słonecznicy orężówki na dyni. Rolnice (larwy) W Polsce występuje kilkadziesiąt gatunków rolnic. Do najbardziej pospolitych i szkodliwych należy rolnica zbożówka Agrotis segetum (Denis & Schiffermüller, 1775). W nieco mniejszym nasileniu mogą wystąpić: rolnica czopówka Agrotis exclamationis (L., 1758), rolnica gwoździówka Agrotis ipsilon (Hufnagel, 1766) i rolnica panewka Xestia (Megasema) c-nigrum (L., 1758). Wszystkie są polifagami, żerującymi na wielu gatunkach roślin uprawnych i dziko rosnących z wielu rodzin botanicznych. Rodzaj uszkodzeń. Młode gąsienice żerują na nadziemnych częściach roślin, uszkadzając liście lub wschodzące rośliny. Starsze uszkadzają również części podziemne, a nocą wychodzą na powierzchnię ziemi podgryzając rośliny u nasady. Jedna gąsienica może zniszczyć nawet kilka roślin. W przypadku dużej gradacji szkodnika, mogą wystąpić place pozbawione roślin (tzw. łysiny). Opis szkodnika. Motyle mają rozpiętość skrzydeł 2,5-4,5 cm. Ich skrzydła są barwy od jasnobeżowej do szaro-brunatnej. Przednie skrzydła są ciemniejsze od tylnych i posiadają różne rysunki - okrągłe, owalne i nerkowate plamki oraz przepaski. Gąsienice są długości od 3,0-6,0 cm, walcowate, szare, brunatne lub oliwkowe, z połyskiem, zwijają się w kłębuszek w czasie spoczynku lub w razie zaniepokojenia. Poczwarki są zamknięte, czerwonobrunatne. Zarys biologii. Zimują gąsienice lub poczwarki w ziemi (do ok. 20 cm). Gąsienice opuszczają kryjówki zimowe i zaczynają żerować w kwietniu, gdy temperatura gleby przekracza 10°C. Następnie schodzą do gleby w celu przepoczwarczenia. Motyle wylatują na przełomie maja- czerwca i są aktywne o zmierzchu i w nocy. Samice składają jaja (do 2000 sztuk) do gleby lub na rośliny. Młode gąsienice wylęgają się po 5-15 dniach i żerują na roślinie w dzień. Starsze są aktywne głównie w nocy, w ciągu dnia chowają się pod ziemią. W zależności od warunków klimatycznych mogą rozwinąć się 1-2 pokolenia w roku. Profilaktyka i zwalczanie. Podstawową metodą ograniczania liczebności rolnic jest prawidłowo prowadzona agrotechnika. Bezpośrednio po zbiorze roślin przedplonowych zaleca się wykonanie podorywki, a jesienią głębokiej orki, ponieważ podczas tych zabiegów ginie znaczna część gąsienic i poczwarek. W rejonach, gdzie stwierdzono rolnice, należy zaorywać nieużytki stwarzające doskonałe warunki do ich rozmnażania. W sezonie wegetacyjnym, na plantacjach i w ich pobliżu należy też niszczyć kwitnące chwasty, będące źródłem pokarmu dla motyli. W celu określenia zagrożenia uprawy przez rolnice należy w okresie od początku maja do końca września prowadzić monitoring lotu motyli (zwłaszcza rolnicy zbożówki) za pomocą pułapek feromonowych. Pułapki (w liczbie 2 szt./ha) umieszcza się zawsze nad wierzchołkami roślin i sprawdza przynajmniej 2 razy w tygodniu na obecność motyli. Dodatkowo, systematycznie, co najmniej raz w tygodniu, należy lustrować rośliny na obecność gąsienic, które zazwyczaj pojawiają się po upływie 15-25 dni od momentu odnotowania szczytu liczebności motyli. Sygnałem do podjęcia decyzji o zwalczaniu jest stwierdzenie pierwszych młodych gąsienic na liściach. W pierwszej kolejności, do zwalczania gąsienic rolnic zaleca się stosować środki zawierające bakterie Bacillus thuringiensis. Walka chemiczna polega na opryskiwaniu insektycydami zarejestrowanymi do zwalczania rolnic na dyni. Ze względu na placowy charakter występowania szkodnika, pierwszy zabieg można ograniczyć do miejsc, w których stwierdzono obecność gąsienic. Zabiegi należy wykonywać w godzinach wieczornych. CHRZĄSZCZE (Coleoptera) – rodzina stonkowate (Chrysomelidae) Zachodnia kukurydziana stonka korzeniowa - Diabrotica virgifera (LeConte, 1858) Jest to gatunek inwazyjny, który pochodzi z Ameryki Północnej. W Polsce notowany jest głównie w południowej części, ale występuje także w województwach mazowieckim, łódzkim i wielkopolskim. Głównym żywicielem szkodnika jest kukurydza, ale również dynia, ogórek, kawon, melon, słonecznik, topinambur i rośliny dziko żyjące. Rodzaj uszkodzeń. Chrząszcze żywią się pyłkiem kwiatowym. W wyniku żerowania niszczą pylniki i słupki, efektem czego jest niezawiązywanie się owoców. W jednym kwiecie dyni może być wiele chrząszczy. Sporadycznie chrząszcze mogą też żywić się liśćmi. Opis szkodnika. Chrząszcz jest długości ok. 4-7 mm. Samice są nieco większe od samców. Czułki są nitkowate, zwykle 11-członowe, dłuższe u samców. Zabarwienie ciała jest zmienne - od odcieni żółci, przez jasną zieleń, aż do jasnopomarańczowego. Pokrywy skrzydeł u samic mają ciemne pasy, a u samców w znacznej części są niemal jednolicie ciemne. U obu płci występują osobniki zarówno jednolicie jasno, jak i ciemno zabarwione, w tym o zmiennym paskowaniu, co utrudnia jednoznaczną identyfikację płci. Zarys biologii. Zimują jaja w glebie. Wylęg larw rozpoczyna się wiosną i może trwać do połowy lata. W optymalnych warunkach (temperatura 22°C i umiarkowana wilgotność gleby) rozwój trzech stadiów larwalnych trwa ok. 30 dni. Larwy przepoczwarczają się w ziemi. Osobniki dorosłe pojawiają się w okresie lipiec-sierpień. Profilaktyka i zwalczanie. Zaleca się przestrzeganie zalecanych metod agrotechnicznych i zastosowanie odpowiedniego płodozmianu. Po zbiorze owoców, należy dokładnie rozdrobnić resztki pożniwne i przeprowadzić głęboką orkę. W celu zniszczenia ognisk występowania stonki konieczne jest dokładne oczyszczenie maszyn oraz narzędzi z gleby i resztek roślinnych, aby zapobiec przypadkowemu zawleczeniu stonki w inne miejsca. Należy unikać zakładania plantacji w sąsiedztwie pól kukurydzy, a także zwalczać chwasty z pyłkiem wabiącym chrząszcze (np. nawłoć, komosę, włośnicę). W celu zapewnienia wczesnego wykrycia szkodnika w uprawie można wykorzystywać pułapki feromonowe. Do zwalczania chemicznego stosuje się aktualnie zarejestrowane insektycydy przeznaczone do tego celu. CHRZĄSZCZE (Coleoptera) – rodzina poświętnikowate (Scarabaeidae) Pędraki (larwy) Larwy poświętnikowatych występują powszechnie na terenie całego kraju. Są polifagami, żerującymi na licznych gatunkach roślin uprawnych i dziko rosnących. Największe szkody wyrządzają: chrabąszcz majowy Melolontha melolontha (L., 1758), guniak czerwczyk Amphimallon solstitiale (L., 1758) i ogrodnica niszczylistka Phyllopertha horticola (L., 1758). Rodzaj uszkodzeń. Szkody wyrządzają zarówno larwy, jak i osobniki dorosłe. Pędraki uszkadzają podziemne pędy i korzenie. Mogą też niszczyć siewki i młode rośliny. Bardziej żarłoczne są starsze stadia larwalne. Dorosłe owady żerują na liściach roślin, wygryzając nieregularne dziury. Opis szkodnika. Larwy tych trzech gatunków chrząszczy są do siebie podobne - białe, łukowato wygięte, z brązową głową, zgrubiałym niebieskosinym końcem ciała i trzema parami odnóży. Chrząszcz:  chrabąszcza majowego jest długości 2,0-3,0 cm, przód ciała ma czarny, pokrywy skrzydeł brunatne, a na bokach odwłoka białe trójkąty;  guniaka czerwczyka jest długości 1,5-2,0 cm, jasnobrązowy i pokryty żółtymi włoskami;  ogrodnicy niszczylistki ma długość ok. 1 cm, jest brunatny i metalicznie błyszczący, z głową i przedpleczem w odcieniu niebieskim lub zielonym, pokrywy skrzydeł są u niego brązowe, z żółtymi włoskami. Zarys biologii. Zimują chrząszcze oraz pędraki w górnej warstwie gleby. Chrząszcze pojawiają się masowo, tworząc tzw. rójki. Rójka chrabąszcza majowego ma miejsce w okresie od końca kwietnia do końca maja, a guniaka i ogrodnicy w czerwcu i lipcu. Po 3-6 tygodniach od złożenia jaj wylęgają się pędraki, które najpierw żerują gromadnie, a potem rozchodzą się w glebie. Larwy, po osiągnięciu stadium L4, pod koniec lata lub jesienią, schodzą na głębokość 30-40 cm, gdzie następuje ich przepoczwarczenie. Rozwój stadiów larwalnych u chrabąszcza trwa najczęściej 4 lata, u guniaka - 2, a u ogrodnicy 1 rok. Profilaktyka i zwalczanie. Wysadzanie rozsady lub siew bezpośredni w pole muszą być przeprowadzone z uwzględnieniem nie przekroczenia progu szkodliwości pędraków w glebie. W tym celu, z pola o powierzchni 1 ha zaleca się pobranie 32 prób z losowo wybranych miejsc - każda około 2 m2 (25 cm x 25 cm i 30 cm głębokości). Pobraną glebę wysypuje się na płachtę lub folię i liczy znajdujące się w niej pędraki. Progiem zagrożenia jest obecność 2 pędraków na 1 m2 uprawy. Po przekroczeniu progu zagrożenia można zastosować zabieg opryskiwania lub podlewania środkami biologicznymi. Tabela 6. Sposób lustracji i progi zagrożenia dla najważniejszych szkodników dyni olbrzymiej, piżmowej i oleistej Gatunek Termin lustracji Szkodliwe Próg zagrożenia szkodnika i zwalczania stadium larwy stwierdzenie pojedynczych kolonii mszyc na Mszyce przez cały cykl uprawowy i osobniki 10% roślin dorosłe w okresie kwitnienia i na larwy Zmienik stwierdzenie 2 osobników na 1 m.b. rzędu początku zawiązywania i osobniki lucernowiec w 5 miejscach uprawy owoców dorosłe stwierdzenie 6 osobników na 1 roślinę z 10 od fazy wyraźnie larwy Wciornastek przeglądanych co tydzień rozwiniętego pierwszego i osobniki tytoniowiec liścia do pełni kwitnienia dorosłe stwierdzenie więcej niż 10% zniszczonych Śmietka siewek w uprzednim roku (w przypadku od wschodów roślin larwy kiełkówka uprawy zakładanej z nasion) pojawienie się pierwszych młodych gąsienic Rolnice przez cały cykl uprawowy larwy na liściach wykrycie 2 pędraków w 32 próbach na jesienią lub wiosną przed Pędraki powierzchni 1 m2 pobranych z powierzchni larwy założeniem uprawy 1 ha Pośrednie metody ograniczania szkodników w uprawie dyni olbrzymiej, oleistej i piżmowej Metoda agrotechniczna Lokalizacja plantacji. Ze względu na możliwość migracji szkodników, uprawę dyni olbrzymiej, oleistej i piżmowej powinno zakładać się w oddaleniu od miejsc z roślinami żywicielskimi dla tych szkodników, innych plantacji z uprawą warzyw dyniowatych, a także od pól, na których w poprzednim roku były one uprawiane. Należy też zachować izolację od potencjalnych miejsc zimowania szkodników atakujących dynię - zakrzewień z kruszyną i szakłakiem, upraw szklarniowych oraz sadów brzoskwiniowych w przypadku mszyc; miejsc zacienionych, chłodnych i wilgotnych, sąsiadujących z roślinami kwitnącymi na żółto, biało lub niebiesko w przypadku śmietki kiełkówki. Unikanie miejsc po plantacjach z roślinami wieloletnimi, i po których zostaje dużo resztek pożniwnych pozwala ograniczyć liczebność wciornastka, śmietki i zachodniej kukurydzianej stonki korzeniowej. Ponadto, wieloletnie plantacje stanowią doskonałe miejsce zimowania i bazę pokarmową dla szkodników glebowych. Płodozmian. Zmianowanie jest ważnym elementem płodozmianu, którego jedną z zasad jest zachowanie zdrowotności gleby przez unikanie uprawy bezpośrednio po sobie roślin spokrewnionych lub atakowanych przez te same szkodniki. W ochronie przed szkodnikami płodozmian jest podstawowym elementem obniżania liczebności, przede wszystkim nicieni i szkodników glebowych (rolnic, pędraków i drutowców). Ma również wpływ na szkodliwe owady, które przechodzą swój cykl rozwojowy w miejscu żerowania lub w jego bezpośrednim sąsiedztwie (np. śmietkę, wciornastka). W zmianowaniu należy przede wszystkim przestrzegać zasady, która polega na zastosowaniu przerwy (minimum 4 lata) w uprawie dyni po sobie i po innych warzywach z rodziny dyniowatych. Do płodozmianu z dynią powinno włączyć się rośliny bobowate (np. fasolę, groch, bób, ciecierzycę, lucernę, koniczynę, wykę - w czystym siewie lub w mieszankach z trawami). Dynie nie mają specjalnych wymagań co do przedplonu, należy jednak pamiętać, że na stanowisku po zbożach dynie wymagają nawożenia organicznego. Przy stwierdzeniu dużej liczebności pędraków w płodozmianie należy uwzględnić gatunki roślin nieatrakcyjnych pod względem pokarmowym, np. gorczycę czy grykę. Uprawa mechaniczna gleby. Bardzo ważne jest terminowe wykonywanie zabiegów agrotechnicznych (orki, kultywatorowania, bronowania), co w dużym stopniu może ograniczyć liczebność szkodników glebowych. Orka głęboka niszczy znaczną liczbę m. in. pędraków, wciornastków, gąsienic oraz poczwarek motyli, śmietek i zachodniej kukurydzianej stonki korzeniowej. Nawożenie. Właściwe nawożenie ma wpływ na zdrowotność roślin i zwiększa ich potencjał obronny oraz zdolności regeneracyjne. Nadmierne nawożenie azotem prowadzi do słabego wykształcenia się roślinnych tkanek wzmacniających, co w efekcie sprawia, że soczysta tkanka jest chętniej atakowana przez szkodniki. Nawożenie fosforowe i potasowe wzmacnia tkankę mechaniczną, co utrudnia szkodnikom żerowanie. Ze względu na preferencje śmietki kiełkówki do zasiedlania zalegających szczątków rozkładającej się materii organicznej, zaleca się stosowanie nawozów organicznych jesienią, po czym należy starannie je przyorać, by nie wabiły zapachem muchówek. Zwalczanie chwastów. Zachwaszczenie pól sprzyja występowaniu wielu szkodników, dla których niektóre gatunki chwastów mogą stanowić zastępcze źródło pokarmu lub być miejscem ich schronienia, rozwoju i zimowania. Kwitnące chwasty są dodatkowo źródłem pokarmu dla osobników dorosłych (muchówek, chrząszczy i motyli), dlatego w okresie wegetacji zaleca się ich zwalczanie. Bezpośrednie metody ograniczania szkodników w uprawie dyni olbrzymiej, oleistej i piżmowej Metoda mechaniczna Jedną z najczęściej stosowanych metod mechanicznych jest zbieranie lub odławianie szkodników z roślin uprawnych lub dziko rosnących w otoczeniu pól, a także usuwanie i niszczenie części lub całych roślin zasiedlonych przez szkodniki. Aby ograniczyć bezpośredni dostęp szkodników (mszyc, śmietki) do wschodzących roślin, można stosować włókninę lub markizetę, którą należy rozłożyć nad rzędami z wysianymi nasionami. Metoda biotechniczna Polega na odstraszaniu, przywabianiu, zniechęcaniu do żerowania i składania jaj przez owady. Do bezpośredniego wyłapywania i niszczenia niektórych szkodników (motyli, muchówek) mogą posłużyć różnego rodzaju pułapki, np. feromonowe i świetlne, a także tablice lepowe zawieszone w większej liczbie (na wciornastki, śmietki). Można też stosować przynęty pokarmowe. Do wabienia szkodników glebowych (rolnic, pędraków i drutowców) można stosować kawałki ziemniaka czy marchwi zakopane w ziemi na głębokość ok. 10 cm w odległości 2 m od siebie. Metoda biologiczna Polega na wykorzystaniu organizmów żywych do ograniczania liczebności populacji szkodliwych. Najczęściej są to ich wrogowie naturalni (drapieżcy, pasożyty, parazytoidy, choroby). W warunkach korzystnych dla ich rozwoju zapobiegają masowemu (gradacyjnemu) występowaniu roślinożernych owadów. Ważną rolę w ograniczaniu liczebności szkodników odgrywają pasożytnicze nicienie (Heterorhabditis, Steinernema), grzyby (Beauveria, Paecilomyces, Entomophthora) oraz bakterie (Bacillus thuringiensis). Na polach uprawnych, do ograniczania liczebności różnych szkodników przyczyniają się chrząszcze - biegaczowate (Carabidae), kusakowate (Staphylinidae), biedronkowate (Coccinellidae) i omomiłkowate (Cantharidae); złotookowate (Chrysopidae); pluskwiaki - tasznikowate (Miridae) i zażartkowate (Nabidae); muchówki - bzygowate (Syrphidae), rączycowate (Tachinidae), pryszczarkowate (Cecidomyiidae), muchowate (Muscidae) i łowikowate (Asilidae); błonkówki - gąsienicznikowate (Ichneumonidae), męczelkowate (Braconidae) i bleskotkowate (Chalcididae). Z pająków pożyteczne są gatunki z rodzaju Trombidium. Należy również pamiętać o dużej roli ptaków, takich jak: pustułka, myszołów zwyczajny, błotniaki oraz sowy w ograniczaniu liczebności gryzoni. Ich obecność można wspierać poprzez pozostawianie w bezpośrednim sąsiedztwie uprawy naturalnych punktów obserwacyjnych do wypatrywania gryzoni (np. zadrzewień na miedzach śródpolnych i obrzeżach pól) lub poprzez stawianie zastępczych tyczek spoczynkowych (czatowni) o wysokości 1,5 - 4,0 m (1szt. na 5 ha, a w przypadku większych plantacji - kilku sztuk). Zwalczanie szkodników należy prowadzić przede wszystkim metodami biologicznymi w oparciu o introdukcję organizmów pożytecznych i środków biologicznych. Metoda chemiczna Polega na stosowaniu chemicznych środków ochrony roślin. Środki te powinny charakteryzować się wysoką selektywnością w stosunku do zoofagów (drapieżców i pasożytów), niską toksycznością dla ludzi i zwierząt, szybszą dynamiką rozkładu, nie kumulowaniem się w środowisku oraz bezpieczną formą użytkową. Powinno stosować się środki o jak najkrótszym okres karencji, zwłaszcza w przypadku zabiegów interwencyjnych prowadzonych w okresie osiągania przez warzywa dojrzałości konsumpcyjnej. Wśród zoocydów stosowanych w zwalczaniu szkodników pierwszeństwo mają środki biologiczne i środki selektywne, czyli takie, które działają na określoną grupę organizmów szkodliwych. Decyzję o zastosowaniu zoocydów należy podjąć w oparciu o progi zagrożenia i na podstawie lustracji roślin lub monitoringu za pomocą pułapek. Zasady stosowania zoocydów Wszystkie zabiegi ochrony roślin należy wykonywać w warunkach optymalnych dla ich działania i w taki sposób, aby maksymalnie wykorzystać ich biologiczną aktywność, przy jednoczesnej minimalizacji dawek. Stosując pestycydy należy wybierać sposób wykonania zabiegów jak najbezpieczniejszy dla organizmów pożytecznych, np. poprzez ograniczanie użycia pestycydów do okresu, gdy rośliny są jeszcze młode, stosowanie pestycydów w formie zapraw nasiennych lub do podlewania rozsady. Innym sposobem ograniczenia ilości zużywanego środka ochrony roślin jest jego precyzyjne stosowanie - w miejscu występowania szkodnika. Ze względu na ochronę środowiska i konieczność zachowania różnorodności biologicznej, należy unikać wielokrotnego stosowania tych samych substancji aktywnych w danym obiekcie, gdyż może to powodować wystąpienie „zjawiska kompensacji” lub pojawienia się biotypów uodpornionych. Nie wolno mieszać różnych środków ochrony roślin ze sobą oraz płynnymi nawozami dolistnymi, jeżeli nie jest to wyraźnie zaznaczone w Programie Ochrony Warzyw i/lub w etykietach poszczególnych środków. Podczas wykonywania zabiegu, temperatura powietrza w czasie opryskiwania dla większości środków powinna wynosić 10-20°C. W dniach o wyższej temperaturze zabieg należy wykonać wczesnym rankiem lub późnym popołudniem, gdy rośliny są w pełnym turgorze. Wykaz dopuszczonych w Polsce środków ochrony roślin jest publikowany w rejestrze środków ochrony roślin. Informacje o zakresie stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach zamieszczane są w instrukcjach stosowania. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest wyszukiwarka środków ochrony roślin (https://www.gov.pl/web/rolnictwo/wyszukiwarka-srodkow-ochrony-roslin---zastosowanie.). Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem https://www.gov.pl/web/rolnictwo/ochrona-roslin. Lista środków ochrony roślin do integrowanej produkcji jest opracowywana przez Instytut Ogrodnictwa w Skierniewicach - PIB i publikowana w Programie Ochrony Roślin Warzywnych. Wykaz dopuszczonych do IP środków ochrony roślin jest również dostępny na stronie internetowej Instytut Ogrodnictwa - PIB pod adresem http://arc.inhort.pl/serwis- ochrony-roslin. Ponadto, informacja dotycząca środków ochrony roślin do integrowanej produkcji publikowana jest na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow-ochrony-roslin-dla-integrowanej- produkcji.html.