Monitoring w IPR – papryka

III. OCHRONA PRZED ORGANIZMAMI SZKODLIWYMI Organizmy szkodliwe, czyli agrofagi (patogeny, szkodniki, chwasty) występują zawsze, nawet na polach w bardzo dobrej kulturze i starannie przygotowanych do siewu czy sadzenia, dlatego też ochrona przed nimi jest istotnym elementem integrowanej produkcji warzyw. Integrowana produkcja to nowoczesny i rozwijający się system uprawy, który uwzględnia oczekiwania odbiorców w stosunku nie tylko do atrakcyjnie wyglądających owoców, warzyw i innych płodów rolnych, ale również produktów o wysokich walorach jakościowych. Umożliwia uzyskanie plonów o najwyższych wartościach biologicznych i odżywczych oraz bezpiecznych dla zdrowia ludzi. Produkty roślinne poddawane są ścisłej kontroli pod kątem pozostałości środków ochrony roślin, nawozów oraz innych substancji niebezpiecznych dla zdrowia. Bez skutecznego regulowania poziomu zagrożenia agrofagami trudno uzyskać wysoki plon, dobrej jakości, zachowując jednocześnie opłacalność produkcji. Intensyfikacja produkcji rolniczej stwarza duże zagrożenie dla otaczającej przyrody, dlatego też istotną kwestią jest ochrona środowiska. Integrowana produkcja uwzględnia też cele ekologiczne takie jak ochronę krajobrazu rolniczego oraz różnorodności biologicznej. Ochrona chemiczna papryki przed agrofagami powinna być prowadzona zgodnie z zasadami Integrowanej Ochrony Roślin, co wynika m. in. z odpowiednich dyrektyw Unii Europejskiej i przepisów krajowych. Środki ochrony roślin, rejestrowane obecnie w uprawach warzyw, poddawane są dokładnym badaniom, zgodnie z zasadami określonymi przez Unię Europejską. Rygorystyczne wymagania w zakresie jakości środków, ich toksykologii oraz wpływu na rośliny uprawne i środowisko sprawiają, że zalecane środki nie stanowią zagrożenia dla środowiska przyrodniczego, użytkownika i konsumenta, pod warunkiem właściwego ich stosowania. Ogólne zasady integrowanej ochrony roślin obejmują: 1. zapobieganie występowaniu i namnażaniu się organizmów szkodliwych lub ograniczanie ich negatywnego wpływu; 2. monitorowanie występowania organizmów szkodliwych i na podstawie tych obserwacji podejmowanie decyzji o wykonaniu zabiegów ochrony roślin; 3. zwalczanie organizmów szkodliwych. W integrowanej produkcji należy dążyć do maksymalnego zmniejszenia potencjalnego zagrożenia agrofagami, stosując głównie metody agrotechniczne, biologiczne, mechaniczne, fizyczne, a metoda chemiczna powinna stanowić ich uzupełnienie. Profilaktyka pełni bardzo ważną rolę w przeciwdziałaniu występowania organizmów szkodliwych, eliminowaniu powodowanych przez nie ujemnych skutków. Należy zadbać o stwarzanie roślinom uprawnym optymalnych warunków wzrostu i utrzymanie ich w dobrej kondycji, bowiem tylko takie rośliny są bardziej odporne na agrofagi. Można to uzyskać poprzez odpowiednie zmianowanie, właściwą agrotechnikę i staranną uprawę gleby, stosowanie odmian odpornych lub tolerancyjnych oraz zdrowego materiału siewnego i nasadzeniowego, stosowanie zrównoważonego nawożenia i nawadniania, zapobieganie introdukcji organizmów szkodliwych, ochronę i stwarzanie warunków sprzyjających występowaniu organizmów pożytecznych, stosowanie zasad higieny fitosanitarnej. Mechaniczna uprawa gleby pełni znaczącą rolę w zwalczaniu niektórych gatunków szkodników oraz zmniejsza liczbę żywotnych nasion chwastów. Wszystkie zabiegi uprawowe poprzedzające sadzenie powinny być wykonywane starannie, z uwzględnieniem aktualnego stanu pola i we właściwym terminie. Należy dobierać odpowiednie terminy sadzenia oraz takie rozstawy rzędów i zagęszczenie roślin, aby możliwa była ochrona metodami niechemicznymi, a stosowanie środków chemicznych mogło być ograniczone do minimum. Wykaz dopuszczonych do stosowania środków ochrony roślin jest publikowany w rejestrze środków ochrony roślin, na stronie MRiRW. Aktualne informacje dotyczące stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach, zamieszczane są w etykietach środków dostępnych na stronie MRiRW: https://www.gov.pl/web/rolnictwo/etykiety-srodkow- ochrony-roslin. Informacje o środkach ochrony roślin zawarte są też w programach ochrony, dostępnych na stronie Instytutu Ogrodnictwa - PIB, pod adresem: http://arc.inhort.pl/serwis-ochrony-roslin. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów dla roślin uprawnych jest wyszukiwarka środków ochrony roślin, zamieszczona na stronie internetowej MRiRW, pod adresem: https://www.gov.pl/web/rolnictwo/wyszukiwarka-srodkow-ochrony-roslin. Wykaz środków ochrony roślin, dopuszczonych do integrowanej produkcji, opracowywany jest przez Instytut Ogrodnictwa - Państwowy Instytut Badawczy w Skierniewicach i publikowany na stronie internetowej Instytutu, pod adresem: http://www.inhort.pl/serwis-ochrony-roslin, a także dostępny jest poprzez Platformę Sygnalizacji Agrofagów, zamieszczoną na stronie internetowej Instytutu Ochrony Roślin – PIB w Poznaniu, pod adresem: https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow-ochrony-roslin- dla-integrowanej-produkcji. Do ochrony przed agrofagami mogą być używane tylko środki dopuszczone do obrotu i stosowania, które w etykietach dołączonych do opakowania mają wyraźnie zaznaczone, że są zalecane w gatunkach, które chronimy. Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z podanymi w etykiecie zaleceniami. Zabiegi należy wykonywać w warunkach optymalnych dla działania stosowanych środków, aby w maksymalnym stopniu wykorzystać ich aktywność biologiczną, przy jednoczesnej minimalizacji dawek, tak aby nie dopuścić do zagrożenia zdrowia człowieka, zwierząt lub zanieczyszczenia środowiska. Środki ochrony roślin o różnych mechanizmach działania powinny być stosowane przemiennie (jeśli istnieje taka możliwość), w celu zapobiegania odporności agrofagów na pestycydy. Ze względów ekologicznych i ekonomicznych, należy ograniczać liczbę zabiegów do niezbędnego minimum i stosować środki ochrony roślin w jak najniższych dawkach, zapewniających wystarczającą skuteczność. Dzięki temu ogranicza się presję na środowisko naturalne oraz chroni bioróżnorodność środowiska rolniczego. Należy przestrzegać zasad integrowanej ochrony roślin i preferować wszelkie niechemiczne sposoby ograniczania i zwalczania agrofagów (patogenów, szkodników i chwastów). Przynajmniej jeden z wykonywanych zabiegów ochrony roślin powinien być przeprowadzony preparatem niechemicznym (o ile jest to możliwe). Zmniejszenie zużycia środków ochrony roślin można uzyskać poprzez: zredukowanie dawek, stosowanie metody dawek dzielonych, ograniczenie ilości zabiegów przez dostosowanie terminów zabiegów do faz rozwojowych agrofagów, w których są najbardziej wrażliwe, jak również dodatek adiuwantów do cieczy użytkowej, dobór odpowiedniego i sprawnego technicznie sprzętu do opryskiwania oraz ilości wody do wykonania zabiegu, w zależności od zwalczanych agrofagów. Jednym ze sposobów ograniczania zużycia środków ochrony roślin może być ich precyzyjne stosowanie, dokładnie w miejscach, gdzie występuje określony organizm szkodliwy. Zwalczając niektóre szkodniki, nie zawsze jest konieczne opryskiwanie środkiem owadobójczym całej plantacji, lecz czasem w oparciu o dokładne rozpoznanie wystarczy wykonać zabieg na obrzeżach lub wybranych fragmentach pola. Niektóre gatunki chwastów (np. perz) mogą nie występować równomiernie na całej powierzchni pola, lecz placowo. W takim przypadku opryskiwanie można ograniczyć tylko do miejsc ich występowania. Agrofagi nie muszą występować corocznie i na każdej plantacji, dlatego też nie wszystkie gatunki wymagają jednakowego zwalczania. Do podstawowych zasad Dobrej Praktyki Ochrony Roślin należy stosowanie środków na podstawie poprawnej identyfikacji agrofagów i aktualnego nasilenia ich występowania, z uwzględnieniem dostępnych progów szkodliwości, a nie według z góry przyjętego programu. Bardzo istotne jest więc systematyczne przeprowadzanie lustracji upraw papryki pod kątem występowania organizmów szkodliwych, określania ich nasilenia i obszaru występowania, a także prognozowania występowania chwastów. Do odławiania owadów używa się obecnie różnego rodzaju pułapek chwytnych, w których wykorzystuje się zdolność owadów do reagowania na długość fal świetlnych oraz reagowania na różnego rodzaju zapachy. Do prowadzenia sygnalizacji niezbędna jest znajomość metod lustracji oraz umiejętność rozpoznawania agrofagów, czy powodowanych przez nie objawów uszkodzeń. W przypadku trudności z identyfikacją agrofagów, należy zwrócić się do specjalistów, którzy oprócz rozpoznania organizmu szkodliwego mogą też zalecić odpowiedni sposób jego zwalczania. Nie wszystkie środki ochrony roślin, przeznaczone do stosowania w uprawie określonego gatunku powinny być wykorzystywane w integrowanej produkcji. Przede wszystkim należy stosować te środki, które mają najkrótszy okres karencji i wywierają najmniejszy negatywny wpływ na organizmy pożyteczne. Do wykonania zabiegu należy wybierać środki, które mogą powodować jak najmniej skutków ubocznych dla zdrowia ludzi i środowiska, a także stosować je w sposób ograniczający ryzyko powstania odporności u organizmów szkodliwych. Ze względu na ochronę środowiska i konieczność zadbania o zachowania różnorodności biologicznej na plantacji należy unikać corocznego stosowania tych samych substancji czynnych i z tych samych grup chemicznych, gdyż może to powodować wystąpienie zjawiska kompensacji chwastów lub też pojawienia się biotypów uodpornionych. Działanie środków ochrony roślin na organizmy szkodliwe zależy nie tylko od ich składu gatunkowego, czy rośliny uprawnej i jej fazy rozwojowej, ale też od warunków glebowych i klimatycznych. Środki można stosować zapobiegawczo (np. grzybobójcze) lub interwencyjnie (środki do zwalczania szkodników i chwastobójcze). Herbicydy należy stosować w fazach największej wrażliwości chwastów oraz starannie dostosować ich dawki do warunków glebowych. Lepszą skuteczność i mniejsze zużycie niektórych środków można uzyskać przez dodatek do cieczy użytkowej adiuwantów (środków wspomagających). Dodatki te obniżają napięcie powierzchniowe cieczy użytkowej, zwiększają przyczepność środków, poprawiają wnikanie do rośliny, ograniczają zmywanie z liści. Herbicydy działają na ogół tym silniej, im wyższa jest temperatura, natomiast niektóre środki owadobójcze mogą działać gorzej w wysokiej temperaturze lub powodować uszkodzenia opryskiwanych roślin. Zaleca się opryskiwać plantacje podczas bezdeszczowej i najlepiej bezwietrznej pogody, gdy temperatura powietrza wynosi 10-20oC. Jeżeli temperatura jest wyższa, zabiegi trzeba przeprowadzać wczesnym rankiem (gdy rośliny są w pełnym turgorze) lub w godzinach popołudniowych. Zabiegi najlepiej wykonywać opryskiwaczami zapewniającymi dokładne pokrycie opryskiwanej powierzchni kroplami cieczy użytkowej, zaopatrzonymi w niskociśnieniowe, szczelinowe rozpylacze płaskostrumieniowe. Jako zasadę należy przyjąć, że rozpylaczy wirowych nie powinno stosować się na standardowych belkach polowych, ze względu na brak możliwości uzyskania równomiernego rozkładu cieczy. Wynika to ze stożkowego kształtu strumienia rozpylonej cieczy oraz wąskiego kąta rozpylania. Ciecz użytkową należy przygotować w ilości nie większej niż konieczna do zastosowania na opryskiwanej powierzchni. Opróżnione opakowania należy przepłukać trzykrotnie wodą i popłuczyny wlać do zbiornika opryskiwacza. Najczęściej zalecana ilość cieczy przy użyciu opryskiwaczy konwencjonalnych to 200-300 l/ha dla herbicydów doglebowych i 150-250 l/ha dla herbicydów nalistnych, a z użyciem techniki PSP (pomocniczy strumień powietrza) odpowiednio 100-150 i 75-150 l/ha. Do stosowania fungicydów i insektycydów sprzętem konwencjonalnym należy stosować 200-400 l/ha przy opryskiwaniu roślin do wysokości 25 cm lub do zwarcia rzędów oraz 400-600 (800) l/ha przy opryskiwaniu roślin wyższych lub po zwarciu rzędów, a z PSP odpowiednio 100-150 oraz 150-200 (400) l/ha. Należy też zwracać uwagę na szczegółowe zalecenia zamieszczone w etykiecie środka, których należy przestrzegać. Szybkość poruszania się opryskiwacza należy uzależnić od prędkości wiatru podczas zabiegu. Dla opryskiwacza bez pomocniczego strumienia powietrza szybkość jego poruszania się nie może przekraczać 4-5 km/godz., przy prędkości wiatru większej niż 2 m/s; natomiast podczas sprzyjającej pogody (wiatr do 2 m/s) – 6-7 km/godz. Opryskiwacz z rękawem i PSP może poruszać się z szybkością 10-12 km/godz. Opryskiwacz po zabiegu powinien być dokładnie umyty, najlepiej specjalnymi środkami przeznaczonymi do tego celu. Mycie opryskiwacza należy przeprowadzić na wcześniej przygotowanym stanowisku typu Biobed lub też zebrać popłuczyny i wlać do zbiornika opryskiwacza, a następnie zużyć na traktowanej powierzchni. W czasie prac w magazynie środków, podczas przygotowywania cieczy użytkowej, wykonywania zabiegów i mycia opryskiwacza należy bezwzględnie przestrzegać przepisów BHP i używać odpowiedniego ubrania ochronnego. Środki ochrony roślin różnią się między sobą długością działania i utrzymywania się w środowisku. Należy to uwzględniać przy planowaniu upraw następczych lub w przypadku przesiewów, gdy plantacja z jakichkolwiek powodów (np. zniszczenie przez choroby czy szkodniki) będzie wymagała wcześniejszej likwidacji. W szklarniach skuteczną metodą zwalczania szkodników jest gazowanie pustych pomieszczeń uprawowych przez spalanie siarki po zakończeniu zbiorów. W tym celu spala się siarkę w dawce 15 g/m3. Na 1 kilogram siarki należy dodać 40 gramów saletry potasowej. Czas gazowania to 12-24 godziny. Temperatura w szklarni w czasie gazowania powinna wynosić 15- 30oC. W uprawach pod osłonami można przeprowadzić dezynfekcję podłoża – odkażanie termiczne parą wodną przy pomocy specjalnych wytwornic pary, którą wprowadza się do głębokości 20-30 cm. Aby zabieg był skuteczny temperatura ziemi powinna być utrzymywana na poziomie 90-100oC przez 20-30 min. Odkażając podłoże zwalcza się drutowce, pędraki, gąsienice rolnic, larwy komarnic, leniowatych, a także guzaki i inne fitofagiczne nicienie glebowe. Pod osłonami, przed rozpoczęciem uprawy, można też wykonać ściółkowanie gleby czarną folią polietylenową lub włókniną, w celu ograniczenia rozwoju chwastów. Istotne jest przestrzeganie zasad higieny fitosanitarnej. Należy zwrócić uwagę na staranny zbiór resztek roślinnych po zakończonym sezonie, gdyż mogą one być miejscem zimowania organizmów szkodliwych. Dotyczy to zarówno upraw polowych jak i pod osłonami. Ważne jest zakładanie uprawy ze zdrowej rozsady, nieporażonej przez patogeny i szkodniki. Niektóre szkodniki mogą bardzo wcześnie zasiedlać rośliny już na etapie produkcji rozsady, z którą następnie są wnoszone na miejsce uprawy. Systematyczne czyszczenie pojazdów, maszyn i narzędzi, używanych do pielęgnacji roślin w trakcie uprawy zapobiega przenoszeniu się agrofagów i ich dalszemu rozprzestrzenianiu. Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z podanymi w etykiecie zaleceniami oraz w taki sposób, aby nie dopuścić do zagrożenia zdrowia człowieka, zwierząt i zanieczyszczenia środowiska. 3.1. Chwasty dr inż. Z.Anyszka, dr inż. J.Golian Papryka jest gatunkiem słabo konkurującym z chwastami o czynniki siedliska. Chwasty dorastające do ½-¾ wysokości roślin mogą obniżyć intensywność światła o 20-40%, w zależności od stopnia zachwaszczenia, a to pogarsza warunki wzrostu rośliny uprawnej. Konkurencja chwastów jest szczególnie szkodliwa w okresie kwitnienia, dorastania owoców, a także zbiorów, ponieważ owoce słabiej i wolniej się wybarwiają. W wyniku zachwaszczenia może okresowo panować nadmierna wilgotność powietrza po nawadnianiu lub opadach deszczu. Chwasty obniżają też temperaturę gleby, co w połączeniu z wysoką wilgotnością sprzyja porażeniu papryki przez choroby. Papryka powinna być utrzymywana w stanie wolnym od chwastów od posadzenia przynajmniej do 2-3 pierwszych zbiorów, a w uprawie pod osłonami nawet do końca sierpnia. W uprawie polowej może ona tolerować zachwaszczenie do 5-6 tygodni od sadzenia pod warunkiem, że jest później utrzymywana bez chwastów. Kłopotliwe są też chwasty pojawiające się przed zbiorami oraz w czasie ich trwania, określane jako „zachwaszczenie wtórne”, gdyż utrudniają przeprowadzenie zbiorów, opóźniają dojrzewanie owoców i obniżają plonowanie. Termin sadzenia papryki zbiega się z okresem wiosennego, masowego pojawiania się chwastów (tab. 4). Perz właściwy może wystąpić, jeśli nie był skutecznie zniszczony w przedplonie lub po jego zbiorze. W uprawach polowych papryki, w zachwaszczeniu występują głównie roczne gatunki jednoliścienne i dwuliścienne, mogą też pojawiać się gatunki wieloletnie, np. perz właściwy. Dynamika pojawiania się poszczególnych gatunków zależy m.in. od zapasu nasion w glebie i warunków atmosferycznych. Do najgroźniejszych chwastów w polowej uprawie papryki zalicza się takie gatunki jak: żółtlica drobnokwiatowa, komosa biała, szarłat szorstki oraz chwastnica jednostronna. Gatunki te, oprócz komosy białej, wymagają wyższych średnich temperatur do kiełkowania i wschodów, dlatego też są powszechnie spotykane na plantacjach papryki. Często występują też takie gatunki chwastów jak: gwiazdnica pospolita, rdestówka powojowata, jasnota biała, jasnota purpurowa, gorczyca polna, tasznik pospolity, starzec zwyczajny, tobołki polne, pokrzywa żegawka, maruna bezwonna, psianka czarna, fiołek polny. Kiełkują już w niższych temperaturach, ale masowo pojawiają się w uprawach papryki razem z gatunkami ciepłolubnymi. Rzadziej mogą występować: bodziszek drobny, dymnica pospolita, iglica pospolita, przytulia czepna, przetacznik perski, rdest plamisty, a z gatunków jednoliściennych: włośnice, wiechlina roczna, owies głuchy. Wiele gatunków chwastów charakteryzuje się bardzo szerokim optimum ekologicznym, tzn. mogą pojawiać się w różnych okresach sezonu wegetacyjnego, od wiosny aż do zbiorów, niezależnie od warunków atmosferycznych. Zaliczamy do nich m.in.: komosę białą, gorczycę polną, żółtlicę drobnokwiatową, tasznik pospolity, tobołki polne, fiołek polny, iglicę pospolitą, przetacznik perski. Zachwaszczenie wtórne, pojawiające się tuż przed zbiorem lub w czasie zbiorów, jest znacznie mniej szkodliwe niż zachwaszczenie pierwotne, ale opóźnia dojrzewanie owoców, utrudnia wykonywanie zabiegów przeciwko chorobom i szkodnikom i bardzo utrudnia wykonywanie zbiorów. W uprawie pod osłonami mogą pojawiać się masowo gatunki ciepłolubne, m.in. szarłat szorstki, chwastnica jednostronna, żółtlica drobnokwiatowa, duży problem może stanowić też gwiazdnica pospolita, która może rozwijać się nawet w czasie niskich temperatur, gdy obiekty nie są ogrzewane. Pod osłonami, zwłaszcza w wysokich tunelach foliowych, chwasty rosną szybciej niż w nieosłoniętym gruncie i są groźniejsze. Zachwaszczenie należy ograniczać jeszcze w okresie poprzedzającym ustawienie tuneli, zwracając szczególną uwagę na zniszczenie chwastów wieloletnich, głęboko korzeniących się. Dotyczy to szczególnie perzu, który można niszczyć zalecanymi metodami agrotechnicznymi lub chemicznymi, używając środków nieselektywnych o działaniu układowym. W uprawie polowej perz i inne chwasty najlepiej niszczyć herbicydami nieselektywnymi o działaniu układowym w okresie letnio-jesiennym, w roku poprzedzającym uprawę papryki. Aktualnie rejestrowane herbicydy poddawane są dokładnym badaniom, zgodnie z zasadami określonymi przez Unię Europejską. Rygorystyczne wymagania w zakresie jakości środków, ich toksykologii oraz wpływu na rośliny uprawne i środowisko zapewniają, że zalecane w warzywach środki nie stanowią zagrożenia dla środowiska przyrodniczego, użytkownika i konsumenta. Warto zaznaczyć, że herbicydy pozostawione w doborze dla warzyw, podobnie jak inne środki, nie wykazują szkodliwości, pod warunkiem właściwego ich stosowania, zgodnie z zatwierdzoną etykietą. Przestrzeganie zaleceń stosowania, takich jak właściwy dobór środka, wysokość dawki, termin stosowania, odpowiednie fazy rozwojowe rośliny uprawnej i chwastów, techniczne uwarunkowania wykonania zabiegu decydują o bezpieczeństwie zabiegów wszystkimi środkami ochrony roślin. Tabela 4. Szkodliwość ważniejszych gatunki chwastów dla papryki w uprawie polowej Gatunek - nazwa polska i łacińska Szkodliwość 1. Chwasty dwuliścienne Bodziszek (Geranium spp.) + Dymnica pospolita (Fumaria officinalis L.) + Fiołki (Violas spp.) + Gorczyca polna (Sinapis arvensis L.) ++ Gwiazdnica pospolita (Stellaria media (L.) Vill.) +++ Iglica pospolita (Erodium cicutarium (L.) L’Hér.) + (++) Jasnoty (Lamium spp.) ++ Komosa biała (Chenopodium album L.) +++ Maruna bezwonna (Matricaria maritima L. subsp. inodora (L.), Dostál) + Pokrzywa żegawka (Urtica urens L.) + (++) Przytulia czepna (Galium aparine L.) ++ Rdestówka powojowata (Fallopia convolvulus (L.) Á. Löve) ++ Skrzyp polny (Equisetum arvense L.) + Starzec zwyczajny (Senecio vulgaris L.) ++ Szarłat szorstki (Amaranthus retroflexus L.) ++ Tasznik pospolity (Capsella bursa-pastoris (L.) Medik.) +++ Tobołki polne (Thlaspi arvense L.) ++ Żółtlica drobnokwiatowa (Galinsoga parviflora Cav.) +++ 2. Chwasty jednoliścienne Chwastnica jednostronna (Echinochloa crus-galli (L.) P. Beauv.) +++ Perz właściwy (Agropyron repens (L.) P. Beauv.) ++ Włośnice (Setaria spp.) + ( +++ ) szkodliwość bardzo duża; ( ++ ) szkodliwość duża; ( + ) szkodliwość niska lub chwast o znaczeniu lokalnym Uwaga! Prowadzenie właściwej ochrony przed chwastami wymaga znajomości gatunków chwastów i metod ich zwalczania. Obowiązkiem każdego producenta IP jest rozpoznawanie gatunków występujących na polu przeznaczonym pod uprawę papryki i wpisywanie ich nazw do notatnika integrowanej produkcji. Obserwacje należy prowadzić w roku poprzedzającym uprawę papryki, a do właściwego rozpoznawania gatunków można wykorzystać „Metodykę integrowanej ochrony papryki”, w której zamieszczone są zdjęcia chwastów w różnych fazach rozwojowych, a także atlasy chwastów, poradniki bądź specjalne aplikacje z licznymi zdjęciami gatunków chwastów. Metodyka dostępna jest na stronie internetowej Instytutu Ogrodnictwa – PIB w Skierniewicach pod adresem: (http://arc.inhort.pl/serwis-ochrony-roslin/metodyki/metodyki-rosliny-warzywne). Dla ułatwienia ochrony w uprawach następczych, należy też rozpoznawać gatunki chwastów w czasie uprawy papryki i zapisywać ich nazwy w notatniku. 3.1.1. Zapobieganie i zwalczanie chwastów metodami niechemicznymi W integrowanej ochronie papryki, stanowiącej integralną część integrowanej produkcji, powinno się wykorzystywać zabiegi profilaktyczne i pielęgnacyjne, ograniczające zachwaszczenie. Należy tu wymienić następujące zalecenia:  Uprawiać paprykę w stanowiskach jak najmniej zachwaszczonych. Dotyczy to szczególnie papryki z wczesnych terminów sadzenia, nakrywanej agrowłókniną, jak i uprawianej w niskich i wysokich tunelach foliowych.  Paprykę na polu oraz w tunelach, zwłaszcza bez ogrzewania, sadzi się stosunkowo późno, dlatego też wiosną, okres od rozmarznięcia gleby do sadzenia rozsady należy wykorzystać na niszczenie chwastów zabiegami mechanicznymi, wykonywanymi w miarę potrzeby. Zabiegi te powtarzane zbyt często mogą jednak doprowadzić do nadmiernego rozpylenia i przesuszenia gleby, zwłaszcza w okresie suszy. Zamiast wielokrotnych uprawek możliwe jest przygotowanie pola do sadzenia jedną uprawką mechaniczną – agregatem uprawowym. Przed sadzeniem rozsady możliwe jest też częściowe zniszczenie chwastów na polu przygotowanym do sadzenia, poprzez opryskiwanie jednym ze środków selektywnych o działaniu układowym.  Na kilka tygodni przed sadzeniem, powierzchnię gleby można przykryć przepuszczającą światło włókniną lub folią na okres kilku dni, w celu przyspieszenia wschodów chwastów. Następnie należy zdjąć osłony i zniszczyć chwasty mechanicznie. Zabieg taki można powtarzać kilkakrotnie. Zmniejsza to zapas żywotnych nasion chwastów w glebie, a tym samym poziom zachwaszczenia w okresie wegetacji. Ze względu na koszty, taki sposób może mieć zastosowanie na mniejszych powierzchniach i w tunelach foliowych.  Dobrym sposobem ograniczania zachwaszczenia jest przygotowanie gleby do sadzenia rozsady i deszczowanie pola czy tunelu, a po 5-7 dniach wykonanie płytkiej uprawy, np. za pomocą brony, która zniszczy wschodzące chwasty i młode siewki, jeśli się pojawią.  Zachwaszczenie można ograniczać przez ściółkowanie powierzchni gleby przed sadzeniem rozsady, materiałami nieprzepuszczającymi światło, np. czarną folią lub czarną włókniną, najlepiej biodegradowalną. Ściółka nie chroni całkowicie przed chwastami, bo nie zakrywa całej powierzchni pola, dlatego też między zakrytymi pasami gleby rosną chwasty, które trzeba zwalczać mechanicznie lub ręcznie. Także w nacięciach folii czy włókniny, obok posadzonej rozsady wyrastają różne, dość głęboko korzeniące się chwasty. Przerastają one ponad posadzoną rozsadę i oplatają swoimi korzeniami system korzeniowy papryki. Dlatego jak najwcześniej należy usuwać je ręcznie, bardzo ostrożnie, najlepiej przez wycinanie tuż u podstawy, aby nie podrywać systemu korzeniowego papryki.  Do produkcji rozsady należy używać podłoży wolnych od nasion chwastów. W kilka dni po posadzeniu należy sprawdzić stan przyjęcia się roślin i uzupełnić „wypady”, gdyż na wolnych powierzchniach będą wyrastały chwasty. Jeżeli papryka pod osłonami uprawiana jest w pierścieniach, to do ich wypełnienia należy używać podłoży wolnych od nasion chwastów. Najlepiej jednak używać gotowych substratów. Wtedy do odchwaszczania pozostaje powierzchnia między pierścieniami, którą należy odchwaszczać ręcznie.  W uprawie polowej, przewidując mechaniczne zwalczanie chwastów, odległości między rzędami roślin należy dostosować do rozstawy kół ciągnika i posiadanych narzędzi do uprawek międzyrzędowych. Pielenie ręczne i zabiegi mechaniczne wykonywać płytko (na głębokość 1-3 cm), tylko w miarę potrzeby. Częste wzruszanie międzyrzędzi prowadzi do przesuszenia gleby i pogorszenia jej struktury, może też uszkodzić system korzeniowy. Jeżeli pole nie jest zachwaszczone, a powierzchnia gleby nie jest zaskorupiona, to nie ma potrzeby zruszania gleby w międzyrzędziach. Do mechanicznego zwalczania chwastów można wykorzystać pielniki z nożami kątowymi i gęsiostópkami, najlepiej w połączeniu z międzyrzędowymi wałkami strunowymi, międzyrzędowe brony sprężynujące, pielniki szczotkowe, płytko działające wolnoobrotowe glebogryzarki międzyrzędowe lub inne narzędzia o płytko działających częściach roboczych. Obecnie coraz częściej stosowane są pielniki wyposażone w elementy szczotkowe, palcowe (gwiazdowe) i torsyjne.  Do ręcznego pielenia należy przystępować tuż po pojawieniu się chwastów. Przy małym zachwaszczeniu, jeśli liczba chwastów nie przekracza 2-3 szt. na 1 m2, pierwsze pielenie można wykonać po około 3 tygodniach od sadzenia. Przy większym zachwaszczeniu i w warunkach sprzyjających szybszemu wzrostowi chwastów, pielenie należy wykonać wcześniej, nawet po około 2 tygodniach od sadzenia. Najlepiej pielić wkrótce po deszczu lub nawadnianiu i po przeschnięciu gleby, gdy możliwe jest wejście na pole. Zabiegi ręczne należy wykonywać bardzo ostrożnie, aby nie uszkadzać korzeni papryki. Większe chwasty należy usuwać ręcznie w taki sposób, aby nie łamać kruchych pędów papryki.  Zabiegi mechaniczne i ręczne pielenie należy ograniczać do niezbędnego minimum, bowiem w czasie ich wykonywania mogą być przenoszone choroby wirusowe. Po przedplonach pozostawiających stanowisko w dobrej kulturze, często wystarczają 2 zabiegi mechaniczne, uzupełnione 1-2 ręcznymi pieleniami. W przypadku większego zachwaszczenia może być konieczne wykonanie 3-5 pieleń, szczególnie w uprawie pod osłonami.  W uprawie polowej możliwe jest też termiczne zwalczanie chwastów specjalnymi wypalaczami, spalającymi gaz z butli (propan). Zabieg taki wykonuje się tylko po wschodach chwastów, na całej powierzchni pola, bezpośrednio przed sadzeniem rozsady albo tylko w wąskich pasach wyznaczonych w obrębie rzędów. W takim przypadku chwasty w międzyrzędziach należy niszczyć mechanicznie. Wypalacze z osłonami termicznymi mogą być też używane do zwalczania chwastów w międzyrzędziach. Taka metoda jest polecana szczególnie w uprawach ekologicznych.  W uprawach pod osłonami, w okresie poprzedzającym sadzenie rozsady chwasty można niszczyć termicznie, wykonując parowanie gleby w celu zwalczania chorób i nicieni. Do zniszczenia chwastów wystarcza temperatura około 60oC, utrzymywana przez 20 minut. W okresach poprzedzających uprawę zalecane jest też odkażanie gleby w tunelu środkami chemicznymi, które zwalczają większość organizmów szkodliwych, w tym kiełkujące nasiona chwastów. Stosuje się dawki, według szczegółowych zaleceń podanych w etykietach tych środków. Uwaga! W celu zapobiegania wydaniu nasion przez chwasty, a także przenoszeniu nasion chwastów lub ich organów wegetatywnych z terenów sąsiednich na plantację papryki, należy obowiązkowo wykaszać należące do tego samego gospodarstwa, nieuprawiane tereny wokół plantacji (np. miedze, rowy, drogi), co najmniej 2 razy w roku (koniec maja/początek czerwca oraz koniec lipca/ początek sierpnia). 3.1.2. Dobór herbicydów i terminy ich stosowania W integrowanej uprawie papryki podstawową funkcję pełnią niechemiczne sposoby regulowania zachwaszczenia i na nich powinna opierać się ochrona przed chwastami. Należy ściśle przestrzegać zasad profilaktyki.W uprawie polowej, po zbiorze przedplonu, w roku poprzedzającym uprawę papryki do zwalczania perzu i innych chwastów, zarówno rocznych jak wieloletnich można zastosować herbicydy nieselektywne o działaniu układowym. Herbicydów nieselektywnych można też użyć wiosną, przed sadzeniem rozsady, jeśli jest odpowiednio długi okres do rozpoczęcia uprawy. 3.2. Choroby infekcyjne dr A. Jarecka-Boncela, dr hab. B. Komorowska prof.IO-PIB, dr J. Sobolewski, dr M. Ptaszek, dr A. Włodarek 3.2.1. Choroby pochodzenia grzybowego i grzybopodobnego Korkowatość korzeni papryki (sprawca: Pyrenochaeta lycopersici) Grzyb P. lycopersici wywołuje chorobę systemu korzeniowego o dość łagodnym przebiegu na papryce polowej. Stanowi znacznie większy problem w uprawie papryki pod osłonami, ze względu na monokulturę. Przy niskiej liczebności patogena w glebie, nie obserwuje się objawów chorobowych. Są dwa typy objawów chorobowych: brunatnienie i zamieranie najdrobniejszych korzeni bocznych oraz korkowacenie korzeni szkieletowych - korowa część korzeni jest brunatna, nieregularnie napęczniała i miejscami głęboko bruzdowana i popękana. Porażenie niewielkiej części młodych korzeni we wczesnych etapach wzrostu roślin (często tuż po wysadzeniu rozsady) może prowadzić do strat w plonie, dużo większych niż silne uszkodzenie w późniejszym okresie wzrostu. Rośliny z silnie porażonymi korzeniami są zahamowane we wzroście, więdną, słabiej zawiązują owoce, które są drobniejsze. Optymalna temperatura dla rozwoju patogena wynosi 15–18oC. Rozwojowi patogena sprzyja wysoka wilgotność gleby i chłodna pogoda. Patogen zimuje na resztkach porażonych roślin w glebie w postaci mikrosklerocjów, dzięki którym może przetrwać w glebie nawet przez kilka lat. Antraknoza korzeni (sprawca: Colletotrichum coccodes) C. coccodes podobnie jak P. lycopersici poraża system korzeniowy papryki. Często te dwa patogeny występują w kompleksie. Antraknoza jest powszechną chorobą w uprawach papryki. Objawy chorobowe widoczne są na odcinkach lub na całych korzeniach, w postaci zbrunatnienia i/lub całkowitego zniszczenia części korowej, która łatwo zsuwa się z rdzenia korzenia, uwidaczniając kremowy walec osiowy. W zewnętrznych warstwach kory można zauważyć drobne czarne sklerocja grzyba. Zainfekowane rośliny rosną wolniej i więdną. Owoce nie osiągają rozmiarów typowych dla danej odmiany. Rozwojowi patogena sprzyja wysoka temperatura w dzień oraz znaczne wahania temperatury pomiędzy dniem a nocą oraz wysoka wilgotność gleby. Grzyb zimuje na resztkach porażonych roślin w glebie w postaci zarodników przetrwalnikowych, z których na wiosnę formują się zarodniki konidialne dokonujące infekcji. Rizoktonioza (sprawca: Rhizoctonia solani) Grzyb R. solani jest typowym polifagiem infekującym wiele gatunków warzyw. Należy do kompleksu patogenów powodujących zgorzele siewek. Do infekcji roślin papryki może dochodzić na każdym etapie ich rozwoju. Najbardziej podatne na infekcję są młode rośliny. Wystąpienie choroby we wczesnych etapach rozwoju roślin może prowadzić do całkowitego i szybkiego ich zamierania. Objawy rizoktoniozy widoczne są u podstawy pędu papryki, przy powierzchni gleby lub tuż pod jej powierzchnią w postaci ciemnobrunatnego nekrotycznego pierścienia. Objawom zgorzeli zwykle towarzyszy mokra zgnilizna korzeni. Choroba stanowi największe zagrożenie w warunkach nadmiernej wilgotności gleby i chłodnej pogody. Patogen zimuje w glebie na resztkach porażonych roślin w postaci mikrosklerocjów, dlatego zakażenie gleby utrzymuje się przez wiele lat. Werticilioza (sprawca: Verticillium dahliae) V. dahliae jest patogenem polifagicznym infekującym szeroki zakres roślin - gospodarzy. Werticilioza jest chorobą naczyniową, której szkodliwość w uprawie papryki jest największa pod osłonami. Okres inkubacji choroby jest dość długi. Objawy występują zwykle na krótko przed rozpoczęciem zbiorów lub dopiero w okresie pełnego owocowania. Początkowym, symptomem jest utrata turgoru przez rośliny. Zainfekowane rośliny są zahamowane we wzroście, liście począwszy od dolnych żółkną, więdną i opadają. Dosyć charakterystyczne jest więdnięcie roślin tylko z jednej strony. Na brzegach liści lub pomiędzy nerwami można obserwować żółte, brunatniejące nekrozy. Owoce na porażonych roślinach nie osiągają typowych rozmiarów dla odmiany. Charakterystycznym objawem dla chorób naczyniowych jest zbrunatnienie wiązek przewodzących na przekroju pędu i ogonków liściowych papryki. V. dahliae zimuje w postaci mikrosklerocjów, które mogą zalegać w glebie przez wiele lat. Zakażenie gleby może sięgać do 1 m. Występowaniu werticiliozy sprzyjają gleby lekkie, niedostateczne odżywienie wapniem i nadmierna zawartość azotu. Nasilenie choroby zależy od warunków pogodowych (optimum temperaturowe dla rozwoju patogena to 16–24oC) oraz ilości inokulum w glebie. Fuzarioza (sprawca: grzyby z rodzaju Fusarium: F. oxysporum i F. solani) Grzyby z rodzaju Fusarium są mikroorganizmami powszechnie zasiedlającymi glebę a nawet podłoża inertne. Należą do kompleksu grzybów wywołujących zgorzele siewek. Infekują rośliny we wszystkich etapach ich rozwoju. W zależności od gatunku patogena fuzarioza może mieć charakter choroby naczyniowej lub zgorzelowej. W przypadku fuzariozy naczyniowej rośliny są zahamowane we wzroście, więdną i stopniowo żółkną. Na ogół brak jest nekroz zewnętrznych na korzeniach i szyjce korzeniowej. Na przekroju poprzecznym pędu widoczne są zbrunatniałe wiązki przewodzące, co uniemożliwia roślinie transport wody i składników pokarmowych. Charakterystycznym objawem porażenia roślin przez F. oxysporum f. sp. radicis-lycopersici (Forl) są suche, ciemnobrązowe, nekrotyczne wżery w okolicach szyjki korzeniowej, widoczne tuż nad powierzchnią gleby. Okres inkubacji fuzariozy naczyniowej jest dość długi. Rośliny najczęściej zaczynają zamierać po rozpoczęciu zbiorów. F. solani jest sprawcą zgnilizny korzeni i podstawy pędu papryki. Objawem obserwowanym na nadziemnych częściach roślin jest zahamowanie wzrostu, więdnięcie i żółknięcie roślin. Źródłem Fusarium spp. mogą być porażone nasiona. Patogeny zimują w formie chlamydospor oraz grzybni w glebie na resztkach roślinnych. Optymalna temperatura dla rozwoju F. solani wynosi około 20oC, z kolei fuzariozy naczyniowej powyżej 25oC. Fytoftoroza (sprawca: grzybopodobne lęgniowce z rodzaju Phytophthora) Sprawcami choroby mogą być różne gatunki z rodzaju Phytophthora, najczęściej jednak wymienia się P. capsici. Są to organizmy polifagiczne infekujące wiele gatunków roślin uprawnych, na wszystkich etapach ich rozwoju. Są przyczyną zgorzeli siewek. Powodują zgniliznę korzeni i podstawy pędu papryki, a także owoców oraz nekrozy na liściach. Początkowo u podstawy pędu, tuż nad powierzchnią gleby, powstają ciemnozielone, wodniste plamy, które z czasem brązowieją i wysychają. Zgnilizna rozszerza się od powierzchni gleby ku górnym partiom pędu i obejmuje stopniowo cały obwód. Po wyjęciu roślin z podłoża obserwuje się silnie porażony i zredukowany system korzeniowy. Na liściach objawy choroby widoczne są w postaci suchych, szybko powiększających się nekroz. Na owocach mogą pojawiać się nekrotyczne, szybko powiększające się gnilne plamy, które w sprzyjających warunkach wysokiej wilgotności pokrywają się delikatnym białym nalotem zarodnikowania patogena. Patogeny zimują w glebie w postaci zarodników przetrwalnikowych – chlamydospor i oospor, oraz w formie strzępek na porażonych resztkach roślinnych. Nadmierna wilgotność gleby, intensywne opady bądź podlewanie roślin sprzyjają rozwojowi fytoftorozy. Gatunki Phytophthora rozwijają się w szerokim zakresie temperatury, przy optimum 25–27oC. Profilaktyka i zwalczanie Zwalczanie patogenów glebowych w okresie wegetacji, przy użyciu zarejestrowanych środków ochrony roślin jest praktycznie niemożliwe. Dlatego też, dużo łatwiej jest zapobiegać chorobom odglebowym niż zwalczać patogeny je wywołujące. Istotne znaczenie będzie miało zachowanie odpowiedniej higieny w obiektach – odkażanie tuneli i szklarni po zakończonym cyklu produkcyjnym, dezynfekcja narzędzi, stosowanie nowych lub odkażonych wielodoniczek i substratu torfowego wolnego od patogenów do produkcji rozsady, jak również prawidłowy płodozmian, uprawa roślin na nawozy zielone, produkcja rozsady ze zdrowych nasion kategorii kwalifikowane lub standard. W integrowanej produkcji papryki w uprawie polowej i pod osłonami lustracje zdrowotności roślin należy prowadzić przynajmniej jeden raz w tygodniu, na obecność chorób powodujących więdnięcie (np. fuzarioza, werticilioza, fytoftoroza). Należy usuwać rośliny wykazujące objawy chorobowe i regularnie odchwaszczać uprawę. Najskuteczniejszym sposobem eliminacji patogenów glebowych jest odkażanie podłoża parą wodną lub fumigantem. Zgnilizna twardzikowa (sprawca: Sclerotinia sclerotiorum) Grzyb występuje powszechnie w uprawach wielu gatunków warzyw. Poraża pędy i owoce papryki. Na zainfekowanych tkankach roślin powstają wodniste, nekrotyczne plamy mające postać mokrej zgnilizny. W sprzyjających warunkach wysokiej wilgotności, powierzchnia plam pokrywa się białym, bardzo obfitym, watowatym nalotem grzybni, w której formują się czarne sklerocja. Sklerocja tworzą się także wewnątrz pędów roślin. Porażone rośliny szybko więdną i zamierają. Patogen zimuje w postaci strzępek grzybni na żywych i martwych tkankach roślin oraz w formie sklerocjów, które w korzystnych warunkach przeżywają w glebie do kilku lat. Sklerocja są źródłem pierwotnych infekcji. Ze sklerocjów, wiosną i latem rozwijają się strzępki grzybni lub wyrastają na nóżkach owocniki grzyba - apotecja, wypełnione workami z zarodnikami. Apotecja wyrastają ze sklerocjów znajdujących w glebie na głębokości nie większej niż 8 cm. Infekcji dokonują zarodniki workowe oraz strzępki grzyba. Optymalna temperatura dla rozwoju patogena wynosi od 15 do 20oC. Infekcji sprzyja wysoka wilgotność powietrza (powyżej 90%) oraz znaczne wahania temperatury. Profilaktyka i zwalczanie Po zakończeniu uprawy, na jesieni, należy przeprowadzić głęboką orkę w celu ograniczenia pierwotnych infekcji. Nie wykonywać orki wiosennej, gdyż wówczas zostaną przemieszczone sklerocja grzyba do górnych warstw gleby, co może spowodować zwiększone nasilenie choroby. Przy dużej liczebności patogena wskazane jest chemiczne odkażanie gleby. Do zwalczania zgnilizny twardzikowej dostępny jest także preparat biologiczny. Do produkcji rozsady stosować nasiona kategorii kwalifikowane lub standard. Rozsadę produkować w substratach wolnych od patogenów. W integrowanej produkcji papryki w uprawie polowej i pod osłonami lustracje zdrowotności roślin należy przeprowadzić przynajmniej jeden raz w tygodniu, na obecność zgnilizny twardzikowej. W okresie wegetacji, rośliny należy opryskiwać zarejestrowanymi fungicydami, dopuszczonymi do IP o różnym mechanizmie działania. Zabiegi wykonywać profilaktycznie na podstawie analizy warunków pogodowych lub interwencyjnie – po stwierdzeniu pierwszych objawów choroby. Zabiegi agrotechniczne ograniczające nasilenie choroby to: częste lustracje zdrowotności roślin i eliminowanie tych z objawami chorobowymi, regularne usuwanie chwastów, dokładne usuwanie resztek roślinnych po zakończonym cyklu produkcyjnym. Szara pleśń (sprawca: Botrytis cinerea) Najbardziej powszechna choroba występująca w uprawie papryki. Stanowi istotny problem w nieogrzewanych tunelach foliowych. Patogen atakuje głównie uszkodzone lub obumarłe części roślin we wszystkich fazach rozwojowych. Objawy chorobowe, w postaci wodnistych szaro-brunatnych, szybko powiększających się plam, obserwuje się na wszystkich organach roślin (liściach, łodygach, kwiatach i owocach). Liście dolne mające kontakt z podłożem często ulegają zakażeniu, stając się wtórnym źródłem infekcji. W optymalnych dla rozwoju patogenu warunkach wysokiej wilgotności na porażonych tkankach obserwuje się szaro-beżowy, obfity, pylący nalot grzybni i zarodników konidialnych. Przy spadku wilgotności plamy zasychają. Na owocach obserwuje się mokrą zgniliznę. Patogen zimuje w glebie na resztkach roślinnych w formie grzybni i sklerocjów (formy przetrwalnikowe). Źródłem infekcji mogą być też porażone nasiona. Rozwojowi choroby sprzyja wysoka wilgotność powietrza (powyżej 95%), opady deszczu, chłodne noce, rosa, osłabienie przez inne patogeny oraz niedobór potasu i wapnia w glebie. Sprawca choroby rozwija się w zakresie temperatury 5– 30oC, przy optimum około 15–18oC. Szkodliwość choroby jest najwyższa w okresie kwitnienia i owocowania podczas chłodnej i wilgotnej pogody. Wówczas owoce papryki masowo gniją, zamierają i opadają. Profilaktyka i zwalczanie Do produkcji rozsady stosować nasiona kategorii kwalifikowane lub standard. Rozsadę produkować w substratach wolnych od patogenów. W integrowanej produkcji papryki w uprawie polowej i pod osłonami lustracje zdrowotności roślin należy prowadzić przynajmniej jeden raz w tygodniu, na obecność szarej pleśni. W ograniczaniu szarej pleśni istotne znaczenie ma profilaktyczne stosowanie środków ochrony roślin o różnym mechanizmie działania. W programie ochrony należy uwzględnić zarejestrowane środki niechemiczne – przynajmniej jeden zabieg w sezonie powinien być wykonany takim preparatem. W celu obniżenia wilgotności w obiekcie konieczne jest wietrzenie tuneli i szklarni oraz ich ogrzewanie podczas chłodnych nocy, co stwarza niekorzystne warunki dla rozwoju patogena. Należy usuwać porażone organy roślin (zwłaszcza owoce) oraz resztki roślinne. Regularne usuwanie chwastów ogranicza nasilenie szarej pleśni, poprzez zwiększenie przewiewności między roślinami. Uprawę papryki w polu należy prowadzić na terenach otwartych, przewiewnych, z daleka od zbiorników wodnych. Unikać zakładania plantacji w zagłębieniach, o tendencji do zalegania wody, co będzie sprzyjało rozwojowi choroby. Aksamitna plamistość liści papryki (sprawca: Passarola capsicicola) Choroba występuje w uprawie tunelowej papryki, gdzie panują sprzyjające warunki dla rozwoju patogena tj. wysoka temperatura i wilgotność powietrza. Objawy widoczne są na górnej stronie blaszki liściowej w postaci jasnożółtych przebarwień i na spodniej stronie jako początkowo drobne, z czasem powiększające się brunatne, aksamitne plamy, co jest wynikiem zarodnikowania patogena. Z czasem plamy zlewają się ze sobą. Na górnej stronie liści początkowo jasnożółte przebarwienia ciemnieją tworząc brązowe nekrozy. Porażone liście zwijają się, zasychają i opadają. Owoce nie ulegają uszkodzeniu. Profilaktyka i zwalczanie Utrzymywanie niekorzystnych warunków dla rozwoju patogena – wietrzenie tuneli foliowych. Należy usuwać resztki roślinne po zbiorach i kompostować je z dala od obiektów uprawowych. Do zabiegów opryskiwania roślin nie używać sprzętu z dmuchawą powietrzną, dzięki czemu ogranicza się rozsiewanie zarodników. Po stwierdzeniu pierwszych objawów chorobowych rośliny należy opryskać fungicydami dopuszczonymi do IP. Alternarioza papryki (sprawca: Alternaria spp.) Patogeny należące do rodzaju Alternaria porażają liście i owoce papryki. Na liściach pojawiają się okrągłe, początkowo drobne, a z czasem powiększające się plamy z wyraźnym koncentrycznym strefowaniem. Liście żółkną i zasychają. Na owocach obserwuje się czarną zgniliznę. Na powierzchni owoców tworzą się rozległe, zagłębione plamy o wyraźnych brzegach. W sprzyjających warunkach na porażonej tkance może wystąpić aksamitny, ciemny nalot grzybni z zarodnikami konidialnymi. W trakcie sezonu wegetacyjnego, patogen rozprzestrzenia się przez zarodniki konidialne z prądami powietrza i kroplami wody, może być przenoszony także przez zainfekowane nasiona. Optymalna temperatura dla rozwoju patogena to 25oC. Patogen zimuje w resztkach roślinnych. Profilaktyka i zwalczanie Do produkcji rozsady stosować nasiona kategorii kwalifikowane lub standard. Rozsadę produkować w substratach wolnych od patogenów. W integrowanej produkcji papryki w uprawie polowej i pod osłonami lustracje zdrowotności roślin należy prowadzić przynajmniej jeden raz w tygodniu, na obecność alternariozy. Profilaktycznie lub po stwierdzeniu pierwszych objawów chorobowych rośliny należy opryskać fungicydami dopuszczonymi do IP. W programie ochrony należy uwzględnić zarejestrowane środki niechemiczne – przynajmniej jeden zabieg w sezonie powinien być wykonany takim preparatem. Unikać zbyt gęstego sadzenia roślin oraz prowadzić regularne odchwaszczanie, tak aby zapewnić dobrą przewiewność. Należy usuwać porażone organy roślin (zwłaszcza owoce) oraz resztki roślinne. 3.2.2. Choroby pochodzenia bakteryjnego Bakteryjna cętkowatość papryki (sprawca: Pseudomonas syringae pv. tomato) Objawy choroby są widoczne na wszystkich częściach nadziemnych rośliny. Na powierzchni zawiązków lub dojrzałych owoców pojawiają się drobne, ciemno-brunatne plamki, często lekko wzniesione o ostrych granicach brzeżnych. Na liściach tworzą się liczne drobne, o średnicy około 2 mm, nekrotyczne plamki z żółtą obwódką. Bakteria bytuje na resztkach roślinnych w glebie. Porażeniu ulegają także nasiona, które mogą być źródłem infekcji pierwotnej. Bakteria rozprzestrzenia się z kroplami wody lub mechanicznie w trakcie prac pielęgnacyjnych. Infekcja liści zachodzi poprzez aparaty szparkowe lub uszkodzoną skórkę. Inkubacja choroby jest krótka, trwa 5 - 6 dni. Bakteriozę można obserwować już w fazie rozsady papryki. Choroba silnie się rozwija w temperaturze 20oC. Profilaktyka i zwalczanie Istotnym zabiegiem profilaktycznym jest odkażanie podłoża do uprawy stosując zarejestrowany środek odkażający lub parą wodną. Dezynfekcję pomieszczeń i sprzętu używanego do produkcji rozsady można dokonać stosując tylko przeznaczone do tego celu preparaty. Należy stosować 4 letnią przerwę w uprawie roślin psiankowatych. Do produkcji rozsady stosować nasiona kategorii kwalifikowany lub standard. Rozsadę produkować w substratach wolnych od patogenów. Podczas prac pielęgnacyjnych powinno się unikać kontaktu z roślinami mokrymi. Mokra zgnilizna (sprawca: Pectobacterium carotovorum subsp. carotovorum) Sprawcą choroby jest bakteria Pectobacterium carotovorum subsp. carotovorum, która powoduje infekcje owoców papryki. Typowe objawy choroby to maceracja i gnicie tkanki miękiszowej, przy niezmienionej skórce owocu. Po pewnym czasie powstaje śluzowata maź we wnętrzu owocu z charakterystycznym mętnym, bezzapachowym płynem, który może wypływać po uszkodzeniu skórki. Często efektem infekcji są zaschnięte owoce na roślinie, z których zostaje tylko skórka. Do infekcji dochodzi przy wysokiej wilgotności powietrza, często już w trakcie kwitnienia. Profilaktyka i zwalczanie Zapobieganie tej chorobie polega na unikaniu nadmiernego zagęszczenia roślin. Systematyczne wietrzenie pomieszczeń uprawnych ogranicza chorobę. Jeśli notowano w poprzednich latach obecność bakterii z rodzaju Pectobacterium na uprawianych roślinach, należy zaniechać lokalizacji produkcji papryki na tych podłożach. Korzystna jest także dezynfekcja podłoża. Do produkcji rozsady stosować nasiona kategorii kwalifikowane lub standard. Rozsadę produkować w substratach wolnych od patogenów. 3.2.3. Choroby pochodzenia wirusowego Wirus brązowej plamistości liści pomidora na papryce (Tomato spotted wilt virus, TSWV) Najgroźniejszy wirus w uprawie papryki. Wirus brązowej plamistości liści pomidora (TSWV) atakuje kilkaset gatunków roślin uprawnych i dzikich. Przenoszony jest przez wciornastki, przy czym najważniejszym wektorem jest wciornastek zachodni. Istotnym rezerwuarem wirusa są pospolite chwasty, np. szarłat szorstki, gwiazdnica pospolita, starzec zwyczajny i inne. Najbardziej charakterystycznym objawem są pierścieniowe wgłębienia i smugi na owocach, często porażane wtórnie przez bakterie. Rzadziej obserwowane są objawy na liściach: chlorotyczne i nekrotyczne plamy i zacieki wzdłuż nerwów głównych na liściach, mozaika, zniekształcenia liści i wierzchołków roślin, nekrozy pędów. Wirus powoduje ogromne straty w plonie, nawet do 80%, ponieważ porażone owoce całkowicie tracą wartość handlową. Profilaktyka i zwalczanie Systematyczne zwalczanie wciornastków, niszczenie chwastów wewnątrz i wokół obiektów uprawnych oraz unikanie uprawy papryki w sąsiedztwie pomidora, ogórka i roślin ozdobnych stanowią podstawę strategii walki z tym wirusem. Rośliny podejrzane o porażenie należy niezwłocznie usuwać z miejsca uprawy. Dostępne są odmiany papryki odporne lub tolerancyjne na TSWV. Wirus mozaiki tytoniu (Tobacco mosaic virus, TMV) TMV należy do rodzaju Tobamovirus. Wirus może być przenoszony z jednej rośliny na drugą poprzez bezpośredni kontakt. Chociaż TMV nie ma zidentyfikowanych wektorów owadzich, może być z łatwością przenoszony z roślin zainfekowanych na zdrowe przez ludzi. Innym sposobem przenoszenia TMV są porażone nasiona. Cząstki tego wirusa są bardzo stabilne i mogą pozostać zdolne do infekcji w porażonych resztkach pożniwnych, na doniczkach, stołach czy palikach drewnianych. Symptomy choroby są intensywniejsze w okresie wiosennym i późną jesienią, przy krótkich dniach i niedostatecznej ilości światła. Typowym objawem TMV na papryce jest mozaika na liściach, przy czym obserwuje się zahamowanie wzrostu rośliny zainfekowanej i ograniczenie zawiązywania owoców. TMV może wywoływać nekrotyczne smugi na łodygach i owocach papryki. Obserwuje się także zamieranie tkanek wewnątrz owocu. Na porażonej papryce notuje się opadanie zawiązków oraz zwijanie liści ku dolnej stronie. Może dochodzić do żółknięcia liści. Profilaktyka i zwalczanie Podstawą zapobiegania wystąpieniu choroby jest uprawa odmian odpornych. Do produkcji rozsady stosować nasiona kategorii kwalifikowane lub standard. Rozsadę produkować w substratach wolnych od patogenów. Ważnym zabiegiem profilaktycznym jest odkażanie podłoża do uprawy, stosując zarejestrowany środek lub parowanie podłoża. Wirus mozaiki ogórka (Cucumber mosaic virus, CMV) Obecność CMV notuje się szczególnie późnym latem, wówczas powoduje znaczne straty. W okresie wegetacji może być przenoszony przez mszyce, a także w trakcie prac pielęgnacyjnych. Typowymi objawami CMV na papryce jest mozaika obserwowana najczęściej na najmłodszych liściach i nieregularne, nekrotyczne plamy z ciemną obwódką na powierzchni blaszek liściowych. Liście są zahamowane we wzroście. Typowymi symptomami na owocach są żółtozielone, brunatne plamy w formie mozaiki i skorkowacenia. Owoce są zdeformowane i nie dorastają do typowej wielkości dla danej odmiany. Profilaktyka i zwalczanie Do uprawy należy wybierać odmiany odporne bądź tolerancyjne na wirusa. Do produkcji rozsady stosować nasiona kategorii kwalifikowany lub standard. Rozsadę produkować w substratach wolnych od patogenów. Z uwagi na przenoszenie czynnika sprawczego choroby przez mszyce należy prowadzić ochronę papryki przed szkodnikami a nasiona należy pozyskiwać z pewnego źródła. Należy zwalczać chwasty. Do dezynfekcji podłoża można użyć zarejestrowanego środka odkażającego lub pary wodnej. 3.3. Szkodniki dr hab. G. Soika, prof. IO-PIB Znajomość biologii szkodników, terminów ich występowania i szkodliwości stanowi podstawę do podjęcia skutecznych metod ochrony. Poniżej przedstawiono szkodniki powszechnie występujące na papryce w warunkach polowych, nieogrzewanych tunelach foliowych oraz w szklarni. Spośród zarejestrowanych środków ochrony roślin należy:  wybierać środki chemiczne o działaniu selektywnym w stosunku do określonej grupy szkodników;  ograniczyć stosowanie preparatów z grupy syntetycznych pyretroidów z uwagi na ich wysoką toksyczność dla owadów pożytecznych.;  wybierać środki o najkrótszym okresie karencji i prewencji. Do szkodników o największym znaczeniu w uprawie papryki pod osłonami należą nicienie pasożytnicze, głównie guzak północny, spośród roztoczy są to: roztocz szklarniowiec i przędziorek chmielowiec, natomiast z owadów – mszyce (mszyca ogórkowa, mszyca brzoskwiniowa, mszyca smugowa, mszyca ziemniaczana) wciornastki (wciornastek tytoniowiec, wciornastek zachodni), zmienik lucernowiec, miniarki (miniarka psiankowianka), błyszczka jarzynówka, piętnówki: brukiewka, kapustnica, słonecznica orężówka. NICIENIE (Nematoda) – rodzina Meloidogynidae Guzak północny (Meloidogyne hapla (Chitwood)) Nicień ten stanowi zagrożenie w różnych typach gleb oraz podłożach organicznych. W podłożach mineralnych, guzaki mogą stanowić problem jedynie po wysadzeniu porażonego wcześniej materiału. Na korzeniach roślin zasiedlonych przez guzaka wykształcają się kilkumilimetrowe zgrubienia, tzw. „wyrośla”. Uszkodzenie i zniekształcenie korzeni następuje wskutek ograniczonego przewodzenia wody i substancji odżywczych w tkankach roślinnych. Rośliny porażone przez guzaki są bardziej wrażliwe na nasłonecznienie i suszę. Zwykle występują dwa pokolenia guzaka, jednakże w uprawie szklarniowej ze względu na warunki temperaturowe, ich liczba może być większa. Optymalna wilgotność dla rozwoju tego szkodnika waha się w granicach 40-80%. W temperaturze ok. 12oC wylęgają się larwy drugiego stadium (J2), natomiast wnikanie do korzeni i dalszy rozwój odbywa się w temperaturze 18- 21oC. Czas rozwoju jednego pokolenia guzaka uzależniony jest w znacznej mierze od temperatury. Rozwój pierwszego pokolenia guzaka trwa od 9 do13 tygodni. Profilaktyka i zwalczanie Przed rozpoczęciem uprawy zaleca się wykonać badanie gleby na obecność inwazyjnych larw guzaka północnego. Analizę tą należy wykonać na przełomie kwietnia i maja, kiedy wylęgają się z jaj larwy inwazyjne J2. W późniejszym okresie, liczebność larw w glebie spada, gdyż wnikają one do korzeni roślin. Ponowny wzrost liczebności larw J2 w glebie obserwowany jest na przełomie sierpnia i września. W sezonie wegetacyjnym zaleca się wykonanie analizy korzeni, która pozwala na wykrycie guzaka w uprawie także w terminach, gdy w glebie nie obserwuje się osobników młodocianych. W celu pozyskania prób korzeniowych należy wykopać całą bryłę korzeniową rośliny, zwracając uwagę, aby pobrać bardzo drobne korzenie. Poziom tolerancji na zasiedlanie korzeni papryki przez guzaka północnego nie jest znany, ale ze względu na istotny udział tego nicienia w kompleksowych chorobach roślin, należy ograniczać jego występowanie w uprawie papryki pod osłonami. W uprawie papryki przede wszystkim wskazane są zabiegi zwiększające odporność korzeni na uszkodzenia powodowane przez nicienie np. zastosowanie grzybów mikoryzowych, systemów PGPR (plant growth-promoting rhizobacteria) wykorzystujących bakterie, związki krzemu i inne substancje podnoszące odporność roślin na stres biotyczny i abiotyczny oraz wybranych promieniowców (produkcja substancji toksycznych dla nicieni) i grzybów nicieniobójczych (ograniczenie liczby jaj i nicieni). W uprawie pod osłonami nicienie radykalnie likwiduje termiczne lub chemiczne odkażanie podłoża. W uprawie polowej, w przypadku stwierdzenia obecności nicieni na korzeniach papryki należy wprowadzić płodozmian z uwzględnieniem zbóż, kukurydzy, ogórka i odmian innych gatunków odpornych na nicienie. ROZTOCZE (Acari) – rodzina różnopazurkowce (Tarsonemidae) Roztocz szklarniowiec (Polyphagotarsonemus latus (Banks)) Występuje powszechnie na wielu gatunkach roślin ozdobnych i na niektórych warzywach, w tym na papryce uprawianych w szklarniach i tunelach foliowych. Najczęściej zawlekany jest z rozsadą papryki. Osobniki dorosłe i larwy żerują na dolnej stronie liści powodując ich ordzawienie i zawijanie brzegów liści do góry. Silnie uszkodzone rośliny są zahamowane we wzroście. Ciało samic jest szeroko owalne, wypukłe, długości 0,2-0,3 mm. Młode samice są barwy białawej, dojrzałe - słomkowożółte z niezbyt wyraźną białą smugą wzdłuż grzbietu. Mają trzy pary nóg podobnej budowy, czwarta para jest nitkowata. Samce są o połowę mniejsze. Podobnie jak u samicy trzy pary nóg są podobnej budowy, czwarta w postaci pazurów, które służą do noszenia larw. Larwy są podobne wyglądem do osobników dorosłych, mają pary odnóży, początkowo są białawe, później przezroczyste. Jaja są owalne z płaską podstawą z licznymi, okrągłymi wypukłościami ułożonymi w podłużne rzędy, przezroczyste, opalizujące. W optymalnych warunkach, temperaturze 25oC i wysokiej wilgotności rozwój jednego pokolenia (od jaja do postaci dorosłej) trwa ok. 4 dni, a w temperaturze 15oC przedłuża się do ok. 15 dni. Samica w ciągu życia, które trwa ok. 15 dni, składa 25-75 jaj, 2-5 dziennie na dolną stronę liści wzdłuż nerwów, na kwiaty lub w zagłębienia na pędzie. Rozwój roztocza jest zahamowany, gdy wilgotność powietrza wynosi poniżej 30% i powyżej 90%, a temperatura jest niższa od 12-14oC lub wyższa od 33-35oC. Profilaktyka i zwalczanie Roztocze wykrywamy za pomocą lupy o 10-krotnym powiększeniu przeglądając dolną stronę liści na losowo wybranych 50 roślinach w 5-10 różnych miejscach uprawy. Progiem zagrożenia jest wykrycie roztoczy na więcej niż 5 roślinach. Po stwierdzeniu roztoczy należy przystąpić do zwalczania, stosując środki chemiczne zarejestrowane do IP papryki pod osłonami. ROZTOCZE (Acari) - rodzina przędziorkowate (Tetranychidae) Przędziorek chmielowiec (Tetranychus urticae Koch = Tetranychus cinnabarinus (Boisduval)) Roztocz ten występuje na ponad 300 gatunkach roślin uprawnych i dziko rosnących. Spośród roślin uprawnych jest często spotykany na roślinach ozdobnych i warzywach uprawianych pod osłonami, w tym na papryce. Osobniki dorosłe i larwy przędziorka chmielowca żerują na liściach wysysając zawartość komórek. Objawy żerowania są widoczne w postaci drobnych, jasnych punktów, które stopniowo obejmują całą powierzchnię liścia. Silnie zaatakowane liście żółkną i opadają. W warunkach niskiej wilgotności zasiedlone przez roztocze rośliny osnute są delikatną pajęczyną. Samice letnie są długości do 0,5 mm, przezroczyste, z dwiema ciemniejszymi plamami po bokach i 4 parami nóg. Samce są mniejsze od samic, długości 0,3-0,4 mm, kształtu owalnego z ostro zakończonym tyłem, jaśniejszej barwy ciała. Larwy są podobne do osobników dorosłych, ale mniejsze i mają 3 pary nóg. Jaja są błyszczące, jasnożółte. Samice zimowe - ceglastoczerwone. Zimują zapłodnione samice pojedynczo lub w grupach, ukryte w matach, elementach konstrukcyjnych szklarni lub tunelu, na pozostawionych resztkach roślinnych lub pod grudkami podłoża. W uprawach pod osłonami, w marcu lub w kwietniu, kiedy temperatura powietrza wzrośnie powyżej 12oC i dzień jest dłuższy niż 14 godzin, samice rozpoczynają składanie jaj. Jedna samica w ciągu życia, które trwa 3-5 tygodni składa do 100 jaj. Rozwój jednego pokolenia, od jaja do osobnika dorosłego, trwa średnio 1-2 tygodnie. Optymalnymi warunkami do rozwoju przędziorka chmielowca są: temperatura ok. 25oC i wilgotność względna powietrza do 70%. Profilaktyka i zwalczanie Przędziorek chmielowiec jest groźnym szkodnikiem papryki, a późno zauważony staje się trudny do zwalczenia. Stąd też wczesne jego wykrycie jest niezmiernie ważne dla efektywnej ochrony. Po posadzeniu rozsady zarówno w szklarni, jak i w polu należy systematycznie, co najmniej jeden raz w tygodniu, przeglądać rośliny zwracając uwagę na wygląd dolnej strony liści. W uprawach pod osłonami należy szczególnie kontrolować rośliny rosnące w pobliżu rur grzejnych, które zasiedlane są przez roztocze jako pierwsze. W uprawach pod osłonami progiem zagrożenia jest wykrycie kilku roślin z objawami żerowania na liściach. Przędziorek chmielowiec występuje przeważnie "placowo", żerując przez dłuższy czas tylko na kilkunastu sąsiadujących ze sobą roślinach. Dlatego też, zabiegi zwalczania można początkowo ograniczyć do zasiedlonych roślin. Do zwalczania przędziorka można stosować środki chemiczne zarejestrowane do IP papryki pod osłonami. Decydując się na zwalczanie biologiczne w uprawach szklarniowych papryki należy je rozpocząć po stwierdzeniu pierwszych uszkodzeń lub pierwszych ognisk przędziorka na roślinach, w części opanowanej przez szkodnika. WCIORNASTKI – Thysanoptera, rodzina – wciornastkowate (Thripidae) W uprawach papryki pod osłonami mogą wystąpić zarówno wciornastek tytoniowiec jak i wciornastek zachodni, podczas gdy w uprawach gruntowych spotykany jest jedynie wciornastek tytoniowiec. Osobniki i larwy wciornastków żerują na spodniej stronie liści, pąkach kwiatowych, kwiatach i formujących się owocach oraz na szypułkach i przyszypułkowej części owoców. Uszkodzenia na spodniej stronie liści widoczne są w postaci srebrzystych smug z czarnymi grudkami odchodów, natomiast na górnej stronie liści w tych miejscach tworzą się żółte plamy, które z czasem brunatnieją. Owady żerujące na szypułkach i przyszypułkowej części owoców papryki chowają się pod działkami kielicha. W miejscu zranienia skórka pęka i korkowacieje. Przy dużym nasileniu szkodnika najczęściej opadają pąki kwiatowe i młode owoce. Na powierzchni owoców objawy żerowania wciornastków widoczne są w postaci lekko wklęsłych i wodnistych plamek. Wciornastki są wektorami wirusa brązowej plamistości pomidora (TSWV). Wciornastek tytoniowiec (Thrips tabaci (Lindeman)) Dorosłe osobniki są długości do 1,2 mm o zmiennym ubarwieniu ciała; od jasnożółtego do czarnego, czułki są 7-członowe. Larwy są żółte, podobne do osobników dorosłych, ale nie posiadają skrzydeł. Poczwarki są nieco większe i ciemniejsze od larwy z zaczątkami skrzydeł. Owad ten zimuje w resztkach pożniwnych wielu gatunków upraw i chwastów, w ziemi, magazynach lub przechowalniach. Rozwój wciornastka tytoniowca od jaja do dorosłego osobnika trwa około 1 miesiąca. W warunkach polowych może rozwinąć od 2 do 4 pokoleń, a pod osłonami nawet do 10. Wciornastek zachodni (Frankliniella occidentalis (Pergande)) Gatunek różni się od wciornastka tytoniowca obecnością 8-członowych czułków i kolorem ciała, od żółtego do brązowo-żółtego. Larwy są bezskrzydłe, początkowo koloru jasnokremowego, a później jasnożółte. W Europie Środkowej i Wschodniej wciornastek zachodni może przeżyć wyłącznie w szklarniach lub ogrzewanych tunelach. Rozwój jednego pokolenia trwa przeciętnie od 1 do 2 miesięcy. Profilaktyka i zwalczanie Bezpośrednio po wysadzeniu rozsady na miejsce stałe, przynajmniej jeden raz w tygodniu należy przeglądać liście roślin w poszukiwaniu larw i osobników dorosłych wciornastków. We wczesnym wykrywaniu obecności wciornastków bardzo pomocne są niebieskie lub żółte tablice lepowe. Pod osłonami efektywność wykrywania wciornastka zachodniego zwiększa zastosowanie atraktantu. W szklarni należy wywiesić 1 tablicę na 100 m² uprawy. Należy je przeglądać przynajmniej jeden raz w tygodniu, a gdy całe pokryją się owadami trzeba je wymienić. Obecność odłowionych w ciągu doby 2-4 osobników wciornastków jest sygnałem rozpoczęcia zabiegu. Ponadto zaleca się lustrację roślin przynajmniej raz w tygodniu na obecność larw i osobników dorosłych. W przypadku braku efektywnego zwalczania wciornastków lub w momencie gwałtownego wzrostu ich liczebności, konieczne jest przeprowadzenie minimum 2 zabiegów środkami aktualnie zarejestrowanymi do zwalczania wciornastków na papryce w odstępach 7- dniowych. Do zabiegu, w zależności od fazy rozwojowej roślin (wielkości) i gęstości nasadzenia, powinno się użyć od 300 do 2000 litrów cieczy użytkowej na hektar. Decydując się na biologiczne zwalczanie wciornastków w uprawach pod osłonami należy usunąć tablice lepowe ze szklarni bezpośrednio przed wprowadzeniem pasożytów lub drapieżnych roztoczy lub pluskwiaków. Liczebność wciornastków w warunkach polowych w okresie wegetacji znacznie ogranicza zbieranie i niszczenie resztek pożniwnych, a także chwastów w uprawie jak i jej otoczeniu. W miarę możliwości należy unikać sąsiedztwa upraw z warzywami żywicielskimi np. cebuli. Po zbiorze roślin dobrze jest wykonać głęboką orkę. Występowanie wciornastka należy monitorować w okresie od maja do lipca, sprawdzając dolną stronę liści pod kątem obecności osobników oraz miejsc żerowania. Można także wykorzystać do tego celu niebieskie lub żółte tablice lepowe, które należy umieścić na plantacji w liczbie 4 sztuk/ha. Podobnie jak w uprawie papryki pod osłonami, należy przynajmniej 1 raz w tygodniu lustrować rośliny na obecność larw i osobników dorosłych. Zwalczanie należy wykonać po stwierdzeniu pojedynczych osobników na roślinach. Stosować środki chemiczne zalecane do integrowanej produkcji od fazy wyraźnie rozwiniętego pierwszego liścia do pełni kwitnienia, nie więcej niż 3 razy w sezonie i nie częściej niż co 7-10 dni. PLUSKWIAKI (Hemiptera) – rodzina mszycowate (Aphididae) Papryka jest zasiedlana przez kilka gatunków mszyc. Oprócz najczęściej występującej mszycy brzoskwiniowej (Myzus (Nectarosiphon) persicae (Sulzer)), zwłaszcza na papryce uprawianej pod osłonami, mogą wystąpić inne gatunki, a mianowicie: mszyca ogórkowa (Aphis gossypii Glover, 1877), mszyca ziemniaczana smugowa (Macrosiphum euphorbiae (Thomas, 1878)), mszyca ziemniaczana średnia (Aulacorthum solani Kaltenbach, 1843). Mszyce żerują na całej powierzchni rośliny: na liściach, łodydze, kwiatach, a także na owocach. Liście opanowane przez mszyce żółkną, a cała roślina jest zahamowana we wzroście, wydając opóźniony i znacznie niższy plon. Zarówno osobniki dorosłe, jak larwy wysysają sok z liści, pąków kwiatowych, kwiatów i zawiązków owoców. Przy dużym zagęszczeniu mszyc, liście roślin szarzeją, a kwiaty i zawiązki owoców opadają. Ponadto na liściach i owocach pokrytych spadzią, wydalaną podczas żerowania mszyc, rozwijają się grzyby sadzakowe ograniczające powierzchnię asymilacyjną roślin, a to prowadzi do zmniejszenia i pogorszenia plonu owoców. Wszystkie wymienione gatunki mszyc są wektorami wirusów. Mszyca brzoskwiniowa – (Myzus (Nectarosiphon) persicae (Sulzer)) Bezskrzydłe mszyce są długości około 2 mm, barwy zielonej, żółtej lub oliwkowej, podczas gdy uskrzydlone osobniki są długości do 2,3 mm. Głowa i tułów są barwy czarnej, a odwłok oliwkowo-zielony z dużą, ciemną plamą pośrodku. Czułki sięgają do nasady syfonów. Larwy są podobne do osobników nieuskrzydlonych, lecz nieco mniejsze. Jest to gatunek dwudomny. W szklarni występują formy anholocykliczne (bez rozmnażania płciowego). W warunkach polowych mszyca brzoskwiniowa zimuje w stadium jaja na drzewach z rodzaju Prunus, głównie na brzoskwini, kolcowoju szkarłatnym lub na różnych uprawach w szklarniach, w przechowalniach warzyw, ziemniaków i roślin ozdobnych. Uskrzydlone mszyce przelatują na paprykę w maju i czerwcu. Rozwój jednego pokolenia trwa 12 -14 dni. Mszyca ogórkowa (Aphis gossypii (Glover)) Gatunek poza papryką żeruje również na ogórku. Jest to gatunek dwudomny, zimuje w stadium jaj na żywicielu pierwotnym np. kruszynie, szakłaku, w okresie lata rozwija się na żywicielu wtórnym – roślinach zielnych, np. na papryce i pod koniec lata wraca na żywiciela pierwotnego. Samice uskrzydlone są długości do 1,9 mm. Głowa i tułów są koloru czarnego, odwłok jest zielony z ciemnymi plamkami po bokach. Bezskrzydłe samice długości 1-1,5 mm są barwy zmiennej, od jasno żółtej do ciemno zielonej z ciemnymi syfonami. Nogi są jasne z ciemnymi wierzchołkami goleni i stopami. Larwy - barwy od szarej do zielonej. W ciągu roku rozwija się kilka pokoleń. Zimują jaja na pędach krzewów m.in. kruszyny i szakłaku lub rozwijają się przez cały rok w szklarniach. Wiosną, z jaj zimowych wylęgają się larwy, które zapoczątkowują rozwój 2-3 pokoleń. W lecie tworzą się formy uskrzydlone, które przelatują na żywicieli letnich, m. in. ogórki, gdzie rozwija się kilka pokoleń form bezskrzydłych. W warunkach optymalnych, temperaturze powietrza 21-27oC, samice rodzą larwy w ciągu 15 dni. Jesienią pojawiają się formy uskrzydlone, które powracają na żywiciela pierwotnego, gdzie samice składają jaja zimowe. Mszyca ziemniaczana smugowa (Macrosiphum euphorbiae (Thomas)) Samice są zielone i dorastają do 3,8 mm długości. Ich czułki i syfony są długie. Rozwój jednego pokolenia w zależności od warunków trwa od 8 do 17 dni. W optymalnych warunkach mszyca ta tworzy duże populacje, może rozwinąć do 4 pokoleń w ciągu miesiąca. Mszyca ziemniaczana średnia (Aulacorthum solani (Kaltenbach)) Gatunek o dość dużych wymiarach ciała. Samice dorastają do 3 mm długości, mają ciało barwy zielonej lub żółtawej i długie syfony (do 1/4 długości ciała). U nasady każdego syfonu występuje zielona plama. Gatunek ten występuje w szklarni. Jego biologia jest zbliżona do mszycy ziemniaczanej smugowej. Profilaktyka i zwalczanie Do monitorowania obecności mszyc w uprawach pod osłonami można wykorzystać żółte tablice lepowe, które trzeba rozwiesić nad roślinami w liczbie 1 na 100 m². Lustracja roślin na obecność mszyc powinna być przeprowadzana przynajmniej 1 raz w tygodniu. Zarówno w uprawach pod osłonami, jak i w gruncie należy systematycznie przez cały cykl uprawowy lustrować rośliny, najlepiej w tygodniowych odstępach. Przed wysadzeniem rozsady w pole należy skontrolować czy nie jest opanowana przez mszyce. Mszyce należy zwalczać po ich pojawieniu się na roślinie. Zastosować wówczas środki chemiczne zalecane do integrowanej produkcji, najlepiej selektywne, o krótkiej karencji i prewencji. Zabiegi środkami chemicznymi powtarzać w razie potrzeby różnicując preparaty, ponieważ kolejne pokolenia szybko uodparniają się na substancje chemiczne. PLUSKWIAKI (Hemiptera) – rodzina tasznikowate (Miridae) Dla papryki największe zagrożenie stanowi zmienik lucernowiec. Poza tym gatunkiem mogą wystąpić także zmienik ziemniaczak (Lygus pratensis (L.)), zmienik bylinowiec (Apolygus lucorum (Meyer-Dür)) i zmienik złocieniak (Orthops campestris (L.)). Wymienione gatunki zmieników wyglądają podobnie, ale różnią się m.in. rozmiarami, rysunkiem i ubarwieniem ciała. Owady dorosłe i larwy zmieników nakłuwają tkankę wysysając soki z liści, pąków kwiatowych, kwiatów i owoców. Uszkadzają głównie wierzchołkowe części roślin. Silnie uszkodzone pąki kwiatowe i kwiaty opadają. Zmieniki wyrządzają największe szkody na owocach. Na powierzchni zielonych, formujących się owoców obserwuje się ciemne punkty z jaśniejszą otoczką, o kilkumilimetrowej średnicy, zebrane czasem w ospowate skupienia. Owoc w miarę dojrzewania wybarwia się, ale kolor otoczki aż do zbioru pozostaje niezmieniony (jasny lub zielonkawy). Zmienik lucernowiec (Lygus rugulipennis (Poppius)) Gatunek dominujący, najczęściej występujący na papryce. Osobniki dorosłe są koloru zielono-żółtego lub brązowego, długości od 4,7 do 5,7 mm. Od strony grzbietowej, na przedpleczu, mają widoczną żółtą, przypominającą trójkąt, plamkę. Jajo jest wydłużone koloru kremowego, długości do 1 mm. Larwa nieco mniejsza z czterema czarnymi plamkami na górnej stronie ciała. Nimfa, podobna do dorosłego osobnika, jest koloru zielonego z zaczątkiem skrzydeł. U zmieników zimują owady dorosłe w resztkach pożniwnych, nieużytkach, na miedzach i ścierniskach, w ściółce zadrzewień śródpolnych, lasów liściastych, zagajników itp. W ciągu roku występują dwa pokolenia. Larwy pojawiają się na roślinach od końca maja i w czerwcu. Dorosłe osobniki tego pokolenia pojawiają się w lipcu, a najliczniej – od drugiej połowy lipca. Drugie pokolenie występuje od sierpnia. Profilaktyka i zwalczanie Przy licznym wystąpieniu zmieników wskazane jest zakładanie siatek u wejścia do tuneli. Chroni to całkowicie paprykę, ponieważ owady te nalatują z zewnątrz. W przypadku zauważenia pierwszych uszkodzeń na owocach, należy wykonać zabieg chemiczny w formie opryskiwania roślin jednym z insektycydów do tego przeznaczonych. MUCHÓWKI (Diptera) Ziemiórki (Bradysia spp.) - rodzina ziemiórkowate (Sciaridae) Brzegówki (Scatella stagnalis) - rodzina wodarkowate (Ephydridae) Stanowią największe zagrożenie w produkcji rozsady. Żyją w rozkładających się szczątkach organicznych podłoża. Larwy chętnie odżywiają się również obumarłymi korzeniami i martwą tkanką roślinną na szyjce korzeniowej. Larwy brzegówki mogą również pierwotnie uszkadzać zarówno części podziemne jak i nasadę pędu, dlatego mogą pojawiać się również na rozsadzie produkowanej w wełnie mineralnej i kokosie. Obecności muchówek sprzyja wilgotne podłoże i porastające je glony, porosty i mchy. Opanowane przez ziemiórki rośliny źle rosną, żółkną i gniją u podstawy przy szyjce korzeniowej. Dorosłe muchówki są długości około 3 mm, mają czarną głowę i przedplecze oraz zielonkawobrązowy odwłok i długie czarne nogi. Brzegówki mają jasne plamki na skrzydłach i czerwone oczy. Jaja są owalne, żółtobiałe, o długości do 2 mm. Larwy są robakowate, o ciele przezroczystym z wyraźnie widocznym przewodem pokarmowym, dorastają do 5,5 mm. Biaława poczwarka, przed przepoczwarczeniem zmienia barwę na ciemną. Rozwój od jaja do osobnika dorosłego trwa około 3 tygodnie. Dorosłe muchówki żyją około 7 dni. Profilaktyka i zwalczanie Po posadzeniu roślin, w celu lustracji obecności muchówek należy umieścić jedną lub dwie żółte tablice na każde 100 m2 uprawy. Tablice należy przeglądać co tydzień. Po stwierdzeniu muchówek należy podjąć decyzję o zwalczaniu. Zwalczanie zaleca się prowadzić metodą biologiczną wprowadzając do podłoża, przy szyjce korzeniowej rośliny, drapieżne nicienie. Ograniczeniu żerowania larw sprzyja utrzymywanie niskiej wilgotności powierzchni podłoża uprawowego (np. posypanie powierzchni substratu torfowego 0,3- 0,5 cm warstwą drobnego, wyprażonego piasku). MUCHÓWKI (Diptera) - miniarkowate (Agromyzidae) Spośród miniarek stwierdzanych w uprawie papryki, powszechnie występuje miniarka psiankowianka (Liriomyza bryoniae (Kaltenbach)). Również często stwierdzane są miniarka niewybredka (Chromatomyia horticola (Goureau) = Ch. atricornis)) i miniarka powszechnianka (Liriomyza strigata (Meigen)). Długość ciała dorosłych miniarek nie przekracza 2,3 mm. Larwy są beznogie, jasnożółte lub białawe, długości do 3,2 mm. Jaja są białawe, wydłużone, długości do 0,3 mm. Poczwarki (bobówki) są początkowo jasne, później w odcieniu brązowym, długości do 2,3 mm. Miniarka psiankowianka (Liriomyza bryoniae (Kaltenbach)) Cykl rozwojowy przechodzi na roślinach uprawianych pod osłonami, wydając do 4 pokoleń, natomiast pozostałe gatunki miniarek w ciągu roku rozwijają dwa, niekiedy trzy pokolenia. Zimują poczwarki w ziemi. Miniarki często są zawlekane do szklarni z materiałem roślinnym. Pierwsze objawy obecności miniarek na roślinach są widoczne na powierzchni liści w postaci nakłuć z jaśniejszą otoczką. Larwy żerują w liścieniach i wewnątrz liści wygryzając kręte korytarze zwane minami. W jednym liściu może żerować jednocześnie kilka larw. Silnie uszkodzone liście zamierają. Stanowią zagrożenie głównie podczas produkcji rozsady. Profilaktyka i zwalczanie Nalot muchówek do tunelu zaleca się sygnalizować za pomocą żółtych tablic lepowych umieszczonych w liczbie 1/100 m² w jego szczytowych częściach, po posadzeniu roślin. Po odłowieniu muchówek na tablicach lub larw na liściach należy przystąpić do zwalczania miniarek. Ponadto należy prowadzić systematyczną lustrację roślin, podczas której trzeba zwrócić uwagę na wygląd liści. Sygnałem do wykonania zabiegów ochronnych środkami chemicznymi jest stwierdzenie 8-10 liści z nakłuciami lub minami na powierzchni 10 m2. Zwalczanie wymienionych wyżej gatunków miniarek można prowadzić także metodą biologiczną polegającą na wprowadzeniu pasożytniczych błonkówek na zasiedloną omawianym gatunkiem szkodnika roślinę. MOTYLE (Lepidptera) – rodzina skośnikowate (Gelechidae) Skośnik pomidorowy (Tuta absoluta) Skośnik pomidorowy poza papryką występuje na pomidorze, bakłażanie i ziemniaku. Rośliny atakowane są w każdej fazie wzrostu. Młode gąsienice żerują wewnątrz liści, wyjadając miękisz w kształcie placowych min. Mogą uszkadzać także łodygi i zielone owoce wgryzając się do ich wnętrza. O obecności szkodnika świadczą odchody gąsienic na pąkach wierzchołkowych, kwiatach i owocach. Wysokość i jakość plonu ulegają zniszczeniu. Samice tego motyla są barwy szarawobrązowej z ciemniejszymi cętkami, o długości ok. 6 mm, a rozpiętość ich skrzydeł wynosi 10 mm. Samce są nieco mniejsze i ciemniejsze. Gąsienice młodszych stadiów - długości 0,5 mm, barwy żółtawej. W ostatnim stadium rozwojowym osiągają około 9 mm, są żółto-zielone, lekko różowawe na stronie grzbietowej, z ciemną tarczką karkową. Rozwój jednego pokolenia, w zależności od temperatury trwa 29-38 dni. Motyle są aktywne w nocy, w ciągu dnia kryją się pomiędzy liśćmi. Samice składają jaja na liściach pomidora, średnio każda po 260 sztuk. Występują cztery stadia larwalne. Gąsienice przepoczwarczają się na liściach, wewnątrz min lub w podłożu. Profilaktyka i zwalczanie Do wykrywania motyli, obserwacji ich lotu i liczebności służą pułapki typu Delta z feromonem do odławiania samców. Progiem zagrożenia jest odłowienie w ciągu tygodnia więcej niż 30 motyli/pułapkę lub uszkodzenie więcej niż 5% owoców. Po przekroczeniu progu zagrożenia należy podjąć decyzję o zwalczaniu. Do zwalczania gąsienic motyli należy stosować także środki bakteryjne zawierające w swoim składzie Bacillus thuringensis ssp. kurstaki lub aizawai. MOTYLE (Lepidoptera) – rodzina sówkowate (Noctuidae) Na papryce w szklarni najczęściej spotyka się piętnówki (Mamestra spp.) i błyszczkę jarzynówkę (Plusia gamma (L.)) oraz słonecznicę orężówkę (Helicoverpa armigera (Hübner)). Gąsienice wymienionych gatunków motyli początkowo żerują gromadnie, później rozchodzą się, wygryzając różnego kształtu i wielkości dziury w liściach. W sąsiedztwie uszkodzeń znajdują się ciemne odchody. Bardzo młode gąsienice wgryzają się czasem do wnętrza owocni, tam dorastają, wygryzając i zanieczyszczając owoc. Taki owoc szybciej dojrzewa, ale nie uzyskuje charakterystycznego koloru co świadczy o obecności szkodnika, pomimo braku widocznych uszkodzeń. Wyraźne dziury powstają, gdy gąsienica wydostaje się na zewnątrz. Wymienione gatunki motyli powodują szkody na papryce zazwyczaj w drugiej połowie lata, ale zdarza się, że atakują również późną rozsadę. Motyle wymienionych gatunków są dość duże. Rozpiętość szaro-brązowych skrzydeł piętnówki i błyszczki wynosi 42 mm. W zależności od gatunku, na przedniej parze skrzydeł występuje charakterystyczny rysunek utworzony z ciemniejszych plam. Jaja są beczułkowate, bezpośrednio po złożeniu białawe, w miarę dojrzewania ciemnieją przybierając brunatną barwę. Młode gąsienice są jasnozielone, w miarę dorastania, zależnie od gatunku, zmieniają barwę na ciemnozieloną, szarą, brunatno-brązową, do prawie czarnej. W pełni wyrośnięte gąsienice są duże (około 50 mm) i krępe. Samica słonecznicy orężówki ma skrzydła o barwie od jasnożółtej do czerwono-brązowej, a samiec zielonkawe (rozpiętość 30-40 mm). Gąsienice zmieniają barwę od żółtej do czerwono-brązowej i zielonkawej z ciemnymi paskami na grzbiecie. Rozwój trwa 2-3 tygodnie. Gąsienice żerują głównie w szczytowych partiach pędów, uszkadzając młode liście, pąki i owoce oraz pozostawiając żółtawe grudki odchodów. Profilaktyka i zwalczanie Co najmniej raz w tygodniu należy prowadzić lustrację uprawy, podczas której trzeba przeglądać rośliny pod kątem obecności gąsienic. Po zauważeniu szkodnika należy podjąć decyzję o zwalczaniu. Do zwalczania zaleca się stosować jeden ze środków bakteryjnych zawierających w swoim składzie Bacillus thuringensis ssp. kurstaki lub aizawai. ROLNICE (Agrotis spp.) Do najbardziej pospolitych i szkodliwych należy rolnica zbożówka (Agrotis segetum (Denis & Schiffermüller)). W nieco mniejszym nasileniu mogą wystąpić: rolnica czopówka (Agrotis exclamationis (L.)), rolnica gwoździówka (Agrotis ipsilon (Hufnagel)) i rolnica panewka (Xestia (Megasema) c-nigrum). Wszystkie są polifagami, żerującymi na wielu gatunkach roślin uprawnych i dziko rosnących z wielu rodzin botanicznych. Młode gąsienice żerują na nadziemnych częściach roślin, uszkadzając liście lub wschodzące rośliny. Starsze uszkadzają również części podziemne, a nocą wychodzą na powierzchnię podgryzając rośliny u nasady. Jedna gąsienica może zniszczyć nawet kilka roślin. W przypadku dużej gradacji szkodnika, mogą wystąpić place pozbawione roślin (tzw. łysiny). Motyle mają rozpiętość skrzydeł 2,5-4,5 cm. Ich skrzydła są barwy od jasnobeżowej do szaro-brunatnej. Przednie skrzydła są ciemniejsze od tylnych i posiadają różne rysunki – okrągłe, owalne i nerkowate plamki oraz przepaski. Gąsienice są długości od 3,0 do 6,0 cm, walcowate, szare, brunatne lub oliwkowe, z połyskiem. W czasie spoczynku lub w razie zaniepokojenia zwijają się w kłębuszek. Poczwarka jest zamknięta i czerwonobrunatna. Zimują gąsienice lub poczwarki w ziemi (do ok. 20 cm). Gąsienice opuszczają kryjówki zimowe i zaczynają żerować w kwietniu, gdy temperatura gleby przekracza 10oC. Następnie schodzą do gleby w celu przepoczwarczenia. Motyle wylatują w maju-czerwcu. Są aktywne o zmierzchu i w nocy. Samice składają jaja (do 2000 sztuk) do gleby lub na rośliny. Młode gąsienice wylęgają się po 5-15 dniach i żerują na roślinie w dzień. Starsze są aktywne głównie w nocy, w ciągu dnia chowają się pod ziemią. W zależności od warunków klimatycznych mogą rozwinąć 1–2 pokolenia w roku. Profilaktyka i zwalczanie Podstawową metodą ograniczania liczebności rolnic jest prawidłowo prowadzona agrotechnika. Bezpośrednio po zbiorze roślin przedplonowych zaleca się wykonanie podorywki, a jesienią głębokiej orki, ponieważ podczas tych zabiegów ginie znaczna część gąsienic i poczwarek. W rejonach, gdzie stwierdzono rolnice, należy zaorywać nieużytki stwarzające doskonałe warunki do ich rozmnażania. W sezonie wegetacyjnym na plantacjach i w ich pobliżu należy też niszczyć kwitnące chwasty, będące źródłem pokarmu dla motyli. W celu określenia zagrożenia uprawy przez rolnice należy w okresie od początku maja do końca września prowadzić monitoring lotu motyli (zwłaszcza rolnicy zbożówki) za pomocą pułapek feromonowych. Pułapki (w liczbie 2 szt./ha) umieszcza się zawsze nad wierzchołkami roślin i sprawdza przynajmniej 2 razy w tygodniu na obecność motyli. Dodatkowo systematycznie, co najmniej raz w tygodniu, należy lustrować rośliny na obecność gąsienic, które zazwyczaj pojawiają się po upływie 15 - 25 dni od momentu odnotowania szczytu liczebności motyli. Sygnałem do podjęcia decyzji o zwalczaniu jest stwierdzenie pierwszych młodych gąsienic na liściach. Do zwalczania gąsienic rolnic zaleca się stosować w pierwszej kolejności środki bakteryjne. Walka chemiczna polega na opryskiwaniu insektycydami zarejestrowanymi do zwalczania rolnic na papryce. Ze względu na placowy charakter występowania szkodnika, pierwszy zabieg można ograniczyć do miejsc, w których stwierdzono obecność gąsienic. Zabiegi należy wykonywać w godzinach wieczornych. MOTYLE (Lepidoptera) - rodzina omacnicowate (Pyralaidae) Omacnica prosowianka Ostrinia nubilalis (Hubner) Gąsienice omacnicy prosowianki wgryzają się głównie do zielonych i czerwonych owoców papryki. Drążą korytarze w miąższu owocu, nie przegryzając przy tym zewnętrznej skórki. Szczególnie często żerują (owijając się delikatnie przędzą) w obrębie gniazda nasiennego i wewnątrz szypułki owocu. Uszkodzenia można zaobserwować dopiero, gdy owoc jest bardzo zniszczony lub zaczyna gnić. Obserwuje się też uszkodzenia linii kroplujących, które są przegryzane przez gąsienice próbujące dostać się do wody (zwłaszcza w okresach suszy i wysokich temperatur). Nasilenie występowania omacnicy obserwuje się okresowo, co kilka lat. Samice mają skrzydła żółtooliwkowe z brązowym rysunkiem o rozpiętości 30 mm, natomiast skrzydła samców są ciemnobrunatne z żółtymi przepaskami. Gąsienice początkowo są żółte, później stają się jasnoszarobrązowe z ciemnobrązową pręgą wzdłuż grzbietu i drobnymi plamkami na bokach. Profilaktyka i zwalczanie Wskazane jest zakładanie siatek, co całkowicie chroni paprykę, ponieważ owady te nalatują z zewnątrz. Uprawy papryki powinny być usytuowane z dala od upraw kukurydzy i od stanowisk po niej. Pomocne w sygnalizowaniu obecności omacnicy mogą być pułapki feromonowe, odławiające samce. Pułapkę należy ustawić na zewnątrz osłony, w jej pobliżu, w okresie lotu motyli (maj, czerwiec). Trzeba pamiętać, że odłowienie motyli nie jest jednoznaczne z obecnością gąsienic w uprawie, daje tylko informację o obecności tego gatunku w okolicy i jego liczebności. Obecność gąsienic można stwierdzić jedynie na podstawie dokładnie prowadzonych lustracji uprawy. Zwalczanie omacnicy prowadzi się tak samo, jak piętnówek i błyszczki jarzynówki. ŚLIMAKI (Gastropoda) Ślimaki mogą stanowić pewne zagrożenie dla owoców papryki w warunkach wysokiej wilgotności. Uszkadzają głównie owoce i ich szypułki, ale mogą również żerować na korzeniach w pojemnikach rozsadowych. Profilaktyka i zwalczanie Ślimaki należy zbierać, odławiać do pułapek (np. płaskie pojemniki z piwem) lub stosować środki chemiczne zarejestrowane do zwalczania tych szkodników w uprawach papryki. Do zwalczania ślimaków dostępne są także preparaty biologiczne zawierające pasożytnicze nicienie. 3.4 Ochrona organizmów pożytecznych i stwarzanie warunków sprzyjających ich rozwojowi mgr inż. Mikołaj Borański Chemiczne środki ochrony roślin, jak i niektóre zabiegi mechaniczne mogą mieć niekorzystny wpływ na organizmy pożyteczne, które spełniają ważną rolę w ograniczaniu występowania szkodników. Zwiększanie różnorodności roślin w otoczeniu pola ma pozytywny wpływ na organizmy pożyteczne i sprzyja ich rozwojowi. Ograniczanie zachwaszczenia do niezbędnego minimum, które nie zagraża obniżce plonu rośliny uprawnej pozwala zwiększyć bioróżnorodność w środowisku rolniczym. Ochrona organizmów pożytecznych, m.in. pasożytniczych i drapieżnych owadów, pająków (sieciowe i kosarze), czy ptaków owadożernych polega na stworzeniu im korzystnego siedliska do rozwoju. Skupiska drzew i krzewów nektarodajnych oraz roślin zielnych kwitnących w pobliżu pól uprawnych nazywane refugiami, zapewniają organizmom pożytecznym duże ilości nektaru i pyłku bogatego w białko niezbędne do prawidłowego ich rozwoju. W tych miejscach wskazane jest także stworzenie miejsc lęgowych dla ptaków owadożernych. Znajomość biologii szkodnika i jego wrogów naturalnych pozwala na ustalenie terminu zwalczania bezpiecznego dla organizmów pożytecznych. Wśród zoocydów stosowanych do zwalczania szkodników, pierwszeństwo mają środki biologiczne i środki selektywne, czyli takie, które działają na określoną grupę organizmów szkodliwych i są bezpieczne dla organizmów pożytecznych. W uprawach warzyw warunki takie spełniają biopreparaty zawierające bakterie zarodnikujące (np. Bacillus thuringiensis, które polecane są do zwalczania gąsienic) i nicienie entomopatogeniczne - Steinernema feltiae. Kierunki działań ochronnych Na polach uprawnych występują liczne roztocze i owady drapieżne oraz pasożytnicze. Spośród drapieżnych owadów, najliczniej występują chrząszcze z rodzin: biegaczowatych (Carabidae), kusakowatych (Staphylinidae), biedronkowatych (Coccinellidae) i omomiłkowatych (Cantharididae), z rzędu siatkoskrzydłych - złotooki (Chrysopa spp.) oraz pluskwiaki z rodzin tasznikowatych (Miridae) i zażartkowatych (Nabidae), muchówki z rodzin: bzygowatych (Syrphidae), rączycowatych (Tachinidae), pryszczarkowatych (Cecidomyiidae), muchowatych (Muscidae) i łowikowatych (Asylidae), a także szereg gatunków pająków z rodzaju Trombidium. Wśród owadów pasożytniczych pospolicie występują błonkówki z rodzin: gąsienicznikowatych (Ichneumonidae), męczelkowatych (Braconidae) i bleskotkowatych (Chalcididae). Zasady ochrony gatunków pożytecznych: • Stosowanie środków ochrony roślin po przekroczeniu progu szkodliwości, w terminach bezpiecznych dla organizmów pożytecznych. • Unikanie stosowania zoocydów o szerokim spektrum działania i wysokiej szkodliwości dla środowiska. • Rezygnacja ze zwalczania chemicznego przy małej liczebności szkodnika, gdy nie zagraża on drastycznemu obniżeniu plonu, a na polu występują liczne organizmy pożyteczne. • Zwalczanie szkodników na obrzeżach uprawy lub punktowo, jeżeli nie występują na całej powierzchni pola. • Ograniczanie liczby zabiegów do koniecznych, aby zminimalizować mechaniczne uszkadzanie roślin stosowanym sprzętem, co można uzyskać stosując mieszaniny środków ochrony roślin lub gotowe preparaty dwuskładnikowe. • Pozostawianie miedz, refugiów, zadrzewień śródpolnych i innych pasów zieleni, które są miejscem bytowania wielu organizmów pożytecznych. • Zapoznanie się przed zabiegiem z treścią etykiety środka ochrony roślin zwracając szczególną uwagę na ostrzegawcze piktogramy i zwroty. • Niestosowanie środków w okresie kwitnienia roślin podczas oblotu pszczół. Zasada ta dotyczy również środków mało toksycznych dla pszczół lub przy zapisie na etykiecie: okres prewencji pszczół - nie dotyczy. Każdy środek, nawet ten „bezpieczny” dla pszczół ma specyficzny zapach. Utrwalony na robotnicach wracających z pożytku do ula, stanowi informację dla strażniczek, które nie pozwalają im wejść do ula, gdyż pachną inaczej niż pszczoły z tej rodziny. • Niewykonywanie zabiegów chemicznych na polach, na których kwitną chwasty chętnie odwiedzane przez pszczoły. Dotyczy to nie tylko upraw warzywnych, ale także innych miejsc otaczających dane pole, na które może być znoszona ciecz użytkowa środka. • Stosowanie mało toksycznych środków, bezpiecznych dla pszczół i innych organizmów zapylających. • Bezwzględne przestrzeganie okresu prewencji. • Stosowanie odpowiednich dysz lub osłon zapobiegających znoszeniu cieczy użytkowej podczas zabiegu. • Wykonywanie zabiegów ochronnych w okresach, kiedy pszczoły nie są aktywne ze względu na porę dnia lub warunki pogodowe. • Odpowiednie zabezpieczenie uli w sytuacji zagrożenia naniesienia do ich wnętrza cieczy użytkowej środka. Pszczoły podlegają ochronie, dlatego producenci, którzy przez nierozmyślne lub celowe działanie powodują śmierć pszczół podlegają karze finansowej. Kontrolę nad poprawnym stosowaniem środków ochrony roślin sprawują wojewódzkie inspektoraty ochrony roślin i nasiennictwa. Szczególnie niebezpieczne są zatrucia matek dzikich pszczół i innych owadów zapylających (trzmiele, pszczoły samotnice, murarki) wiosną, kiedy matki zakładają gniazda i są w trakcie rozrodu. Śmierć owadów zapylających w tym okresie uniemożliwia rozwój kolejnego pokolenia. Wysokość i jakość plonu warzyw zależy istotnie od obecności owadów zapylających, takich jak błonkówki, muchówki i motyle. Ze względów ekonomicznych, najważniejszą grupę błonkówek stanowią pszczoły, wśród których wyróżniamy pszczołę miodną, trzmiele i pszczoły samotnice (np. murarkę ogrodową). Obecność zapylaczy w okolicy upraw warzyw, w tym papryki polowej można wspierać pozostawiając lub tworząc dla nich miejsca obfitujące w pokarm, np. pasy kwietne, a także miejsca schronienia i gniazdowania jak domki dla murarek oraz budki lub kopce dla trzmieli w liczbie przynajmniej 1 na 5 ha, a w przypadku większych plantacji - kilku sztuk. Preferowanym miejscem do ustawienia domków dla murarek i trzmieli jest skraj plantacji, tak by wyjścia były skierowane w południową stronę. Wnętrze domku dla murarek powinny stanowić przede wszystkim rurki trzciny pospolitej o długości 18-20 cm i zmiennej średnicy, 6-8 mm. Każdą rurkę trzeba przygotować tak, aby była ona z jednej strony szczelnie zamknięta (odcinając ją tuż za kolankiem), a z drugiej otwarta. Następnie, rurki łączy się w pakiety po kilkadziesiąt sztuk i umieszcza poziomo w domku. Otwory wylotowe powinny być zabezpieczone przed ptakami siatką o średnicy oczek 8-10 mm. Budkę lęgową dla trzmieli powinna stanowić drewniana skrzynka o wymiarach ok. 15×15×15 cm. Przednia, ruchoma ścianka budki musi być zaopatrzona w otwór wylotowy o średnicy 2 cm. Wnętrze domku należy wyścielić suchym materiałem do budowy gniazda, np. trawą, trocinami lub mchem. Budkę umieszcza się bezpośrednio na ziemi lub wkopuje do gruntu do połowy jej wysokości, tworząc tzw. kopce.

3.2. Choroby infekcyjne dr A. Jarecka-Boncela, dr hab. B. Komorowska prof.IO-PIB, dr J. Sobolewski, dr M. Ptaszek, dr A. Włodarek 3.2.1. Choroby pochodzenia grzybowego i grzybopodobnego Korkowatość korzeni papryki (sprawca: Pyrenochaeta lycopersici) Grzyb P. lycopersici wywołuje chorobę systemu korzeniowego o dość łagodnym przebiegu na papryce polowej. Stanowi znacznie większy problem w uprawie papryki pod osłonami, ze względu na monokulturę. Przy niskiej liczebności patogena w glebie, nie obserwuje się objawów chorobowych. Są dwa typy objawów chorobowych: brunatnienie i zamieranie najdrobniejszych korzeni bocznych oraz korkowacenie korzeni szkieletowych - korowa część korzeni jest brunatna, nieregularnie napęczniała i miejscami głęboko bruzdowana i popękana. Porażenie niewielkiej części młodych korzeni we wczesnych etapach wzrostu roślin (często tuż po wysadzeniu rozsady) może prowadzić do strat w plonie, dużo większych niż silne uszkodzenie w późniejszym okresie wzrostu. Rośliny z silnie porażonymi korzeniami są zahamowane we wzroście, więdną, słabiej zawiązują owoce, które są drobniejsze. Optymalna temperatura dla rozwoju patogena wynosi 15–18oC. Rozwojowi patogena sprzyja wysoka wilgotność gleby i chłodna pogoda. Patogen zimuje na resztkach porażonych roślin w glebie w postaci mikrosklerocjów, dzięki którym może przetrwać w glebie nawet przez kilka lat. Antraknoza korzeni (sprawca: Colletotrichum coccodes) C. coccodes podobnie jak P. lycopersici poraża system korzeniowy papryki. Często te dwa patogeny występują w kompleksie. Antraknoza jest powszechną chorobą w uprawach papryki. Objawy chorobowe widoczne są na odcinkach lub na całych korzeniach, w postaci zbrunatnienia i/lub całkowitego zniszczenia części korowej, która łatwo zsuwa się z rdzenia korzenia, uwidaczniając kremowy walec osiowy. W zewnętrznych warstwach kory można zauważyć drobne czarne sklerocja grzyba. Zainfekowane rośliny rosną wolniej i więdną. Owoce nie osiągają rozmiarów typowych dla danej odmiany. Rozwojowi patogena sprzyja wysoka temperatura w dzień oraz znaczne wahania temperatury pomiędzy dniem a nocą oraz wysoka wilgotność gleby. Grzyb zimuje na resztkach porażonych roślin w glebie w postaci zarodników przetrwalnikowych, z których na wiosnę formują się zarodniki konidialne dokonujące infekcji. Rizoktonioza (sprawca: Rhizoctonia solani) Grzyb R. solani jest typowym polifagiem infekującym wiele gatunków warzyw. Należy do kompleksu patogenów powodujących zgorzele siewek. Do infekcji roślin papryki może dochodzić na każdym etapie ich rozwoju. Najbardziej podatne na infekcję są młode rośliny. Wystąpienie choroby we wczesnych etapach rozwoju roślin może prowadzić do całkowitego i szybkiego ich zamierania. Objawy rizoktoniozy widoczne są u podstawy pędu papryki, przy powierzchni gleby lub tuż pod jej powierzchnią w postaci ciemnobrunatnego nekrotycznego pierścienia. Objawom zgorzeli zwykle towarzyszy mokra zgnilizna korzeni. Choroba stanowi największe zagrożenie w warunkach nadmiernej wilgotności gleby i chłodnej pogody. Patogen zimuje w glebie na resztkach porażonych roślin w postaci mikrosklerocjów, dlatego zakażenie gleby utrzymuje się przez wiele lat. Werticilioza (sprawca: Verticillium dahliae) V. dahliae jest patogenem polifagicznym infekującym szeroki zakres roślin - gospodarzy. Werticilioza jest chorobą naczyniową, której szkodliwość w uprawie papryki jest największa pod osłonami. Okres inkubacji choroby jest dość długi. Objawy występują zwykle na krótko przed rozpoczęciem zbiorów lub dopiero w okresie pełnego owocowania. Początkowym, symptomem jest utrata turgoru przez rośliny. Zainfekowane rośliny są zahamowane we wzroście, liście począwszy od dolnych żółkną, więdną i opadają. Dosyć charakterystyczne jest więdnięcie roślin tylko z jednej strony. Na brzegach liści lub pomiędzy nerwami można obserwować żółte, brunatniejące nekrozy. Owoce na porażonych roślinach nie osiągają typowych rozmiarów dla odmiany. Charakterystycznym objawem dla chorób naczyniowych jest zbrunatnienie wiązek przewodzących na przekroju pędu i ogonków liściowych papryki. V. dahliae zimuje w postaci mikrosklerocjów, które mogą zalegać w glebie przez wiele lat. Zakażenie gleby może sięgać do 1 m. Występowaniu werticiliozy sprzyjają gleby lekkie, niedostateczne odżywienie wapniem i nadmierna zawartość azotu. Nasilenie choroby zależy od warunków pogodowych (optimum temperaturowe dla rozwoju patogena to 16–24oC) oraz ilości inokulum w glebie. Fuzarioza (sprawca: grzyby z rodzaju Fusarium: F. oxysporum i F. solani) Grzyby z rodzaju Fusarium są mikroorganizmami powszechnie zasiedlającymi glebę a nawet podłoża inertne. Należą do kompleksu grzybów wywołujących zgorzele siewek. Infekują rośliny we wszystkich etapach ich rozwoju. W zależności od gatunku patogena fuzarioza może mieć charakter choroby naczyniowej lub zgorzelowej. W przypadku fuzariozy naczyniowej rośliny są zahamowane we wzroście, więdną i stopniowo żółkną. Na ogół brak jest nekroz zewnętrznych na korzeniach i szyjce korzeniowej. Na przekroju poprzecznym pędu widoczne są zbrunatniałe wiązki przewodzące, co uniemożliwia roślinie transport wody i składników pokarmowych. Charakterystycznym objawem porażenia roślin przez F. oxysporum f. sp. radicis-lycopersici (Forl) są suche, ciemnobrązowe, nekrotyczne wżery w okolicach szyjki korzeniowej, widoczne tuż nad powierzchnią gleby. Okres inkubacji fuzariozy naczyniowej jest dość długi. Rośliny najczęściej zaczynają zamierać po rozpoczęciu zbiorów. F. solani jest sprawcą zgnilizny korzeni i podstawy pędu papryki. Objawem obserwowanym na nadziemnych częściach roślin jest zahamowanie wzrostu, więdnięcie i żółknięcie roślin. Źródłem Fusarium spp. mogą być porażone nasiona. Patogeny zimują w formie chlamydospor oraz grzybni w glebie na resztkach roślinnych. Optymalna temperatura dla rozwoju F. solani wynosi około 20oC, z kolei fuzariozy naczyniowej powyżej 25oC. Fytoftoroza (sprawca: grzybopodobne lęgniowce z rodzaju Phytophthora) Sprawcami choroby mogą być różne gatunki z rodzaju Phytophthora, najczęściej jednak wymienia się P. capsici. Są to organizmy polifagiczne infekujące wiele gatunków roślin uprawnych, na wszystkich etapach ich rozwoju. Są przyczyną zgorzeli siewek. Powodują zgniliznę korzeni i podstawy pędu papryki, a także owoców oraz nekrozy na liściach. Początkowo u podstawy pędu, tuż nad powierzchnią gleby, powstają ciemnozielone, wodniste plamy, które z czasem brązowieją i wysychają. Zgnilizna rozszerza się od powierzchni gleby ku górnym partiom pędu i obejmuje stopniowo cały obwód. Po wyjęciu roślin z podłoża obserwuje się silnie porażony i zredukowany system korzeniowy. Na liściach objawy choroby widoczne są w postaci suchych, szybko powiększających się nekroz. Na owocach mogą pojawiać się nekrotyczne, szybko powiększające się gnilne plamy, które w sprzyjających warunkach wysokiej wilgotności pokrywają się delikatnym białym nalotem zarodnikowania patogena. Patogeny zimują w glebie w postaci zarodników przetrwalnikowych – chlamydospor i oospor, oraz w formie strzępek na porażonych resztkach roślinnych. Nadmierna wilgotność gleby, intensywne opady bądź podlewanie roślin sprzyjają rozwojowi fytoftorozy. Gatunki Phytophthora rozwijają się w szerokim zakresie temperatury, przy optimum 25–27oC. Profilaktyka i zwalczanie Zwalczanie patogenów glebowych w okresie wegetacji, przy użyciu zarejestrowanych środków ochrony roślin jest praktycznie niemożliwe. Dlatego też, dużo łatwiej jest zapobiegać chorobom odglebowym niż zwalczać patogeny je wywołujące. Istotne znaczenie będzie miało zachowanie odpowiedniej higieny w obiektach – odkażanie tuneli i szklarni po zakończonym cyklu produkcyjnym, dezynfekcja narzędzi, stosowanie nowych lub odkażonych wielodoniczek i substratu torfowego wolnego od patogenów do produkcji rozsady, jak również prawidłowy płodozmian, uprawa roślin na nawozy zielone, produkcja rozsady ze zdrowych nasion kategorii kwalifikowane lub standard. W integrowanej produkcji papryki w uprawie polowej i pod osłonami lustracje zdrowotności roślin należy prowadzić przynajmniej jeden raz w tygodniu, na obecność chorób powodujących więdnięcie (np. fuzarioza, werticilioza, fytoftoroza). Należy usuwać rośliny wykazujące objawy chorobowe i regularnie odchwaszczać uprawę. Najskuteczniejszym sposobem eliminacji patogenów glebowych jest odkażanie podłoża parą wodną lub fumigantem. Zgnilizna twardzikowa (sprawca: Sclerotinia sclerotiorum) Grzyb występuje powszechnie w uprawach wielu gatunków warzyw. Poraża pędy i owoce papryki. Na zainfekowanych tkankach roślin powstają wodniste, nekrotyczne plamy mające postać mokrej zgnilizny. W sprzyjających warunkach wysokiej wilgotności, powierzchnia plam pokrywa się białym, bardzo obfitym, watowatym nalotem grzybni, w której formują się czarne sklerocja. Sklerocja tworzą się także wewnątrz pędów roślin. Porażone rośliny szybko więdną i zamierają. Patogen zimuje w postaci strzępek grzybni na żywych i martwych tkankach roślin oraz w formie sklerocjów, które w korzystnych warunkach przeżywają w glebie do kilku lat. Sklerocja są źródłem pierwotnych infekcji. Ze sklerocjów, wiosną i latem rozwijają się strzępki grzybni lub wyrastają na nóżkach owocniki grzyba - apotecja, wypełnione workami z zarodnikami. Apotecja wyrastają ze sklerocjów znajdujących w glebie na głębokości nie większej niż 8 cm. Infekcji dokonują zarodniki workowe oraz strzępki grzyba. Optymalna temperatura dla rozwoju patogena wynosi od 15 do 20oC. Infekcji sprzyja wysoka wilgotność powietrza (powyżej 90%) oraz znaczne wahania temperatury. Profilaktyka i zwalczanie Po zakończeniu uprawy, na jesieni, należy przeprowadzić głęboką orkę w celu ograniczenia pierwotnych infekcji. Nie wykonywać orki wiosennej, gdyż wówczas zostaną przemieszczone sklerocja grzyba do górnych warstw gleby, co może spowodować zwiększone nasilenie choroby. Przy dużej liczebności patogena wskazane jest chemiczne odkażanie gleby. Do zwalczania zgnilizny twardzikowej dostępny jest także preparat biologiczny. Do produkcji rozsady stosować nasiona kategorii kwalifikowane lub standard. Rozsadę produkować w substratach wolnych od patogenów. W integrowanej produkcji papryki w uprawie polowej i pod osłonami lustracje zdrowotności roślin należy przeprowadzić przynajmniej jeden raz w tygodniu, na obecność zgnilizny twardzikowej. W okresie wegetacji, rośliny należy opryskiwać zarejestrowanymi fungicydami, dopuszczonymi do IP o różnym mechanizmie działania. Zabiegi wykonywać profilaktycznie na podstawie analizy warunków pogodowych lub interwencyjnie – po stwierdzeniu pierwszych objawów choroby. Zabiegi agrotechniczne ograniczające nasilenie choroby to: częste lustracje zdrowotności roślin i eliminowanie tych z objawami chorobowymi, regularne usuwanie chwastów, dokładne usuwanie resztek roślinnych po zakończonym cyklu produkcyjnym. Szara pleśń (sprawca: Botrytis cinerea) Najbardziej powszechna choroba występująca w uprawie papryki. Stanowi istotny problem w nieogrzewanych tunelach foliowych. Patogen atakuje głównie uszkodzone lub obumarłe części roślin we wszystkich fazach rozwojowych. Objawy chorobowe, w postaci wodnistych szaro-brunatnych, szybko powiększających się plam, obserwuje się na wszystkich organach roślin (liściach, łodygach, kwiatach i owocach). Liście dolne mające kontakt z podłożem często ulegają zakażeniu, stając się wtórnym źródłem infekcji. W optymalnych dla rozwoju patogenu warunkach wysokiej wilgotności na porażonych tkankach obserwuje się szaro-beżowy, obfity, pylący nalot grzybni i zarodników konidialnych. Przy spadku wilgotności plamy zasychają. Na owocach obserwuje się mokrą zgniliznę. Patogen zimuje w glebie na resztkach roślinnych w formie grzybni i sklerocjów (formy przetrwalnikowe). Źródłem infekcji mogą być też porażone nasiona. Rozwojowi choroby sprzyja wysoka wilgotność powietrza (powyżej 95%), opady deszczu, chłodne noce, rosa, osłabienie przez inne patogeny oraz niedobór potasu i wapnia w glebie. Sprawca choroby rozwija się w zakresie temperatury 5– 30oC, przy optimum około 15–18oC. Szkodliwość choroby jest najwyższa w okresie kwitnienia i owocowania podczas chłodnej i wilgotnej pogody. Wówczas owoce papryki masowo gniją, zamierają i opadają. Profilaktyka i zwalczanie Do produkcji rozsady stosować nasiona kategorii kwalifikowane lub standard. Rozsadę produkować w substratach wolnych od patogenów. W integrowanej produkcji papryki w uprawie polowej i pod osłonami lustracje zdrowotności roślin należy prowadzić przynajmniej jeden raz w tygodniu, na obecność szarej pleśni. W ograniczaniu szarej pleśni istotne znaczenie ma profilaktyczne stosowanie środków ochrony roślin o różnym mechanizmie działania. W programie ochrony należy uwzględnić zarejestrowane środki niechemiczne – przynajmniej jeden zabieg w sezonie powinien być wykonany takim preparatem. W celu obniżenia wilgotności w obiekcie konieczne jest wietrzenie tuneli i szklarni oraz ich ogrzewanie podczas chłodnych nocy, co stwarza niekorzystne warunki dla rozwoju patogena. Należy usuwać porażone organy roślin (zwłaszcza owoce) oraz resztki roślinne. Regularne usuwanie chwastów ogranicza nasilenie szarej pleśni, poprzez zwiększenie przewiewności między roślinami. Uprawę papryki w polu należy prowadzić na terenach otwartych, przewiewnych, z daleka od zbiorników wodnych. Unikać zakładania plantacji w zagłębieniach, o tendencji do zalegania wody, co będzie sprzyjało rozwojowi choroby. Aksamitna plamistość liści papryki (sprawca: Passarola capsicicola) Choroba występuje w uprawie tunelowej papryki, gdzie panują sprzyjające warunki dla rozwoju patogena tj. wysoka temperatura i wilgotność powietrza. Objawy widoczne są na górnej stronie blaszki liściowej w postaci jasnożółtych przebarwień i na spodniej stronie jako początkowo drobne, z czasem powiększające się brunatne, aksamitne plamy, co jest wynikiem zarodnikowania patogena. Z czasem plamy zlewają się ze sobą. Na górnej stronie liści początkowo jasnożółte przebarwienia ciemnieją tworząc brązowe nekrozy. Porażone liście zwijają się, zasychają i opadają. Owoce nie ulegają uszkodzeniu. Profilaktyka i zwalczanie Utrzymywanie niekorzystnych warunków dla rozwoju patogena – wietrzenie tuneli foliowych. Należy usuwać resztki roślinne po zbiorach i kompostować je z dala od obiektów uprawowych. Do zabiegów opryskiwania roślin nie używać sprzętu z dmuchawą powietrzną, dzięki czemu ogranicza się rozsiewanie zarodników. Po stwierdzeniu pierwszych objawów chorobowych rośliny należy opryskać fungicydami dopuszczonymi do IP. Alternarioza papryki (sprawca: Alternaria spp.) Patogeny należące do rodzaju Alternaria porażają liście i owoce papryki. Na liściach pojawiają się okrągłe, początkowo drobne, a z czasem powiększające się plamy z wyraźnym koncentrycznym strefowaniem. Liście żółkną i zasychają. Na owocach obserwuje się czarną zgniliznę. Na powierzchni owoców tworzą się rozległe, zagłębione plamy o wyraźnych brzegach. W sprzyjających warunkach na porażonej tkance może wystąpić aksamitny, ciemny nalot grzybni z zarodnikami konidialnymi. W trakcie sezonu wegetacyjnego, patogen rozprzestrzenia się przez zarodniki konidialne z prądami powietrza i kroplami wody, może być przenoszony także przez zainfekowane nasiona. Optymalna temperatura dla rozwoju patogena to 25oC. Patogen zimuje w resztkach roślinnych. Profilaktyka i zwalczanie Do produkcji rozsady stosować nasiona kategorii kwalifikowane lub standard. Rozsadę produkować w substratach wolnych od patogenów. W integrowanej produkcji papryki w uprawie polowej i pod osłonami lustracje zdrowotności roślin należy prowadzić przynajmniej jeden raz w tygodniu, na obecność alternariozy. Profilaktycznie lub po stwierdzeniu pierwszych objawów chorobowych rośliny należy opryskać fungicydami dopuszczonymi do IP. W programie ochrony należy uwzględnić zarejestrowane środki niechemiczne – przynajmniej jeden zabieg w sezonie powinien być wykonany takim preparatem. Unikać zbyt gęstego sadzenia roślin oraz prowadzić regularne odchwaszczanie, tak aby zapewnić dobrą przewiewność. Należy usuwać porażone organy roślin (zwłaszcza owoce) oraz resztki roślinne. 3.2.2. Choroby pochodzenia bakteryjnego Bakteryjna cętkowatość papryki (sprawca: Pseudomonas syringae pv. tomato) Objawy choroby są widoczne na wszystkich częściach nadziemnych rośliny. Na powierzchni zawiązków lub dojrzałych owoców pojawiają się drobne, ciemno-brunatne plamki, często lekko wzniesione o ostrych granicach brzeżnych. Na liściach tworzą się liczne drobne, o średnicy około 2 mm, nekrotyczne plamki z żółtą obwódką. Bakteria bytuje na resztkach roślinnych w glebie. Porażeniu ulegają także nasiona, które mogą być źródłem infekcji pierwotnej. Bakteria rozprzestrzenia się z kroplami wody lub mechanicznie w trakcie prac pielęgnacyjnych. Infekcja liści zachodzi poprzez aparaty szparkowe lub uszkodzoną skórkę. Inkubacja choroby jest krótka, trwa 5 - 6 dni. Bakteriozę można obserwować już w fazie rozsady papryki. Choroba silnie się rozwija w temperaturze 20oC. Profilaktyka i zwalczanie Istotnym zabiegiem profilaktycznym jest odkażanie podłoża do uprawy stosując zarejestrowany środek odkażający lub parą wodną. Dezynfekcję pomieszczeń i sprzętu używanego do produkcji rozsady można dokonać stosując tylko przeznaczone do tego celu preparaty. Należy stosować 4 letnią przerwę w uprawie roślin psiankowatych. Do produkcji rozsady stosować nasiona kategorii kwalifikowany lub standard. Rozsadę produkować w substratach wolnych od patogenów. Podczas prac pielęgnacyjnych powinno się unikać kontaktu z roślinami mokrymi. Mokra zgnilizna (sprawca: Pectobacterium carotovorum subsp. carotovorum) Sprawcą choroby jest bakteria Pectobacterium carotovorum subsp. carotovorum, która powoduje infekcje owoców papryki. Typowe objawy choroby to maceracja i gnicie tkanki miękiszowej, przy niezmienionej skórce owocu. Po pewnym czasie powstaje śluzowata maź we wnętrzu owocu z charakterystycznym mętnym, bezzapachowym płynem, który może wypływać po uszkodzeniu skórki. Często efektem infekcji są zaschnięte owoce na roślinie, z których zostaje tylko skórka. Do infekcji dochodzi przy wysokiej wilgotności powietrza, często już w trakcie kwitnienia. Profilaktyka i zwalczanie Zapobieganie tej chorobie polega na unikaniu nadmiernego zagęszczenia roślin. Systematyczne wietrzenie pomieszczeń uprawnych ogranicza chorobę. Jeśli notowano w poprzednich latach obecność bakterii z rodzaju Pectobacterium na uprawianych roślinach, należy zaniechać lokalizacji produkcji papryki na tych podłożach. Korzystna jest także dezynfekcja podłoża. Do produkcji rozsady stosować nasiona kategorii kwalifikowane lub standard. Rozsadę produkować w substratach wolnych od patogenów. 3.2.3. Choroby pochodzenia wirusowego Wirus brązowej plamistości liści pomidora na papryce (Tomato spotted wilt virus, TSWV) Najgroźniejszy wirus w uprawie papryki. Wirus brązowej plamistości liści pomidora (TSWV) atakuje kilkaset gatunków roślin uprawnych i dzikich. Przenoszony jest przez wciornastki, przy czym najważniejszym wektorem jest wciornastek zachodni. Istotnym rezerwuarem wirusa są pospolite chwasty, np. szarłat szorstki, gwiazdnica pospolita, starzec zwyczajny i inne. Najbardziej charakterystycznym objawem są pierścieniowe wgłębienia i smugi na owocach, często porażane wtórnie przez bakterie. Rzadziej obserwowane są objawy na liściach: chlorotyczne i nekrotyczne plamy i zacieki wzdłuż nerwów głównych na liściach, mozaika, zniekształcenia liści i wierzchołków roślin, nekrozy pędów. Wirus powoduje ogromne straty w plonie, nawet do 80%, ponieważ porażone owoce całkowicie tracą wartość handlową. Profilaktyka i zwalczanie Systematyczne zwalczanie wciornastków, niszczenie chwastów wewnątrz i wokół obiektów uprawnych oraz unikanie uprawy papryki w sąsiedztwie pomidora, ogórka i roślin ozdobnych stanowią podstawę strategii walki z tym wirusem. Rośliny podejrzane o porażenie należy niezwłocznie usuwać z miejsca uprawy. Dostępne są odmiany papryki odporne lub tolerancyjne na TSWV. Wirus mozaiki tytoniu (Tobacco mosaic virus, TMV) TMV należy do rodzaju Tobamovirus. Wirus może być przenoszony z jednej rośliny na drugą poprzez bezpośredni kontakt. Chociaż TMV nie ma zidentyfikowanych wektorów owadzich, może być z łatwością przenoszony z roślin zainfekowanych na zdrowe przez ludzi. Innym sposobem przenoszenia TMV są porażone nasiona. Cząstki tego wirusa są bardzo stabilne i mogą pozostać zdolne do infekcji w porażonych resztkach pożniwnych, na doniczkach, stołach czy palikach drewnianych. Symptomy choroby są intensywniejsze w okresie wiosennym i późną jesienią, przy krótkich dniach i niedostatecznej ilości światła. Typowym objawem TMV na papryce jest mozaika na liściach, przy czym obserwuje się zahamowanie wzrostu rośliny zainfekowanej i ograniczenie zawiązywania owoców. TMV może wywoływać nekrotyczne smugi na łodygach i owocach papryki. Obserwuje się także zamieranie tkanek wewnątrz owocu. Na porażonej papryce notuje się opadanie zawiązków oraz zwijanie liści ku dolnej stronie. Może dochodzić do żółknięcia liści. Profilaktyka i zwalczanie Podstawą zapobiegania wystąpieniu choroby jest uprawa odmian odpornych. Do produkcji rozsady stosować nasiona kategorii kwalifikowane lub standard. Rozsadę produkować w substratach wolnych od patogenów. Ważnym zabiegiem profilaktycznym jest odkażanie podłoża do uprawy, stosując zarejestrowany środek lub parowanie podłoża. Wirus mozaiki ogórka (Cucumber mosaic virus, CMV) Obecność CMV notuje się szczególnie późnym latem, wówczas powoduje znaczne straty. W okresie wegetacji może być przenoszony przez mszyce, a także w trakcie prac pielęgnacyjnych. Typowymi objawami CMV na papryce jest mozaika obserwowana najczęściej na najmłodszych liściach i nieregularne, nekrotyczne plamy z ciemną obwódką na powierzchni blaszek liściowych. Liście są zahamowane we wzroście. Typowymi symptomami na owocach są żółtozielone, brunatne plamy w formie mozaiki i skorkowacenia. Owoce są zdeformowane i nie dorastają do typowej wielkości dla danej odmiany. Profilaktyka i zwalczanie Do uprawy należy wybierać odmiany odporne bądź tolerancyjne na wirusa. Do produkcji rozsady stosować nasiona kategorii kwalifikowany lub standard. Rozsadę produkować w substratach wolnych od patogenów. Z uwagi na przenoszenie czynnika sprawczego choroby przez mszyce należy prowadzić ochronę papryki przed szkodnikami a nasiona należy pozyskiwać z pewnego źródła. Należy zwalczać chwasty. Do dezynfekcji podłoża można użyć zarejestrowanego środka odkażającego lub pary wodnej.

3.2.1. Choroby pochodzenia grzybowego i grzybopodobnego Korkowatość korzeni papryki (sprawca: Pyrenochaeta lycopersici) Grzyb P. lycopersici wywołuje chorobę systemu korzeniowego o dość łagodnym przebiegu na papryce polowej. Stanowi znacznie większy problem w uprawie papryki pod osłonami, ze względu na monokulturę. Przy niskiej liczebności patogena w glebie, nie obserwuje się objawów chorobowych. Są dwa typy objawów chorobowych: brunatnienie i zamieranie najdrobniejszych korzeni bocznych oraz korkowacenie korzeni szkieletowych - korowa część korzeni jest brunatna, nieregularnie napęczniała i miejscami głęboko bruzdowana i popękana. Porażenie niewielkiej części młodych korzeni we wczesnych etapach wzrostu roślin (często tuż po wysadzeniu rozsady) może prowadzić do strat w plonie, dużo większych niż silne uszkodzenie w późniejszym okresie wzrostu. Rośliny z silnie porażonymi korzeniami są zahamowane we wzroście, więdną, słabiej zawiązują owoce, które są drobniejsze. Optymalna temperatura dla rozwoju patogena wynosi 15–18oC. Rozwojowi patogena sprzyja wysoka wilgotność gleby i chłodna pogoda. Patogen zimuje na resztkach porażonych roślin w glebie w postaci mikrosklerocjów, dzięki którym może przetrwać w glebie nawet przez kilka lat. Antraknoza korzeni (sprawca: Colletotrichum coccodes) C. coccodes podobnie jak P. lycopersici poraża system korzeniowy papryki. Często te dwa patogeny występują w kompleksie. Antraknoza jest powszechną chorobą w uprawach papryki. Objawy chorobowe widoczne są na odcinkach lub na całych korzeniach, w postaci zbrunatnienia i/lub całkowitego zniszczenia części korowej, która łatwo zsuwa się z rdzenia korzenia, uwidaczniając kremowy walec osiowy. W zewnętrznych warstwach kory można zauważyć drobne czarne sklerocja grzyba. Zainfekowane rośliny rosną wolniej i więdną. Owoce nie osiągają rozmiarów typowych dla danej odmiany. Rozwojowi patogena sprzyja wysoka temperatura w dzień oraz znaczne wahania temperatury pomiędzy dniem a nocą oraz wysoka wilgotność gleby. Grzyb zimuje na resztkach porażonych roślin w glebie w postaci zarodników przetrwalnikowych, z których na wiosnę formują się zarodniki konidialne dokonujące infekcji. Rizoktonioza (sprawca: Rhizoctonia solani) Grzyb R. solani jest typowym polifagiem infekującym wiele gatunków warzyw. Należy do kompleksu patogenów powodujących zgorzele siewek. Do infekcji roślin papryki może dochodzić na każdym etapie ich rozwoju. Najbardziej podatne na infekcję są młode rośliny. Wystąpienie choroby we wczesnych etapach rozwoju roślin może prowadzić do całkowitego i szybkiego ich zamierania. Objawy rizoktoniozy widoczne są u podstawy pędu papryki, przy powierzchni gleby lub tuż pod jej powierzchnią w postaci ciemnobrunatnego nekrotycznego pierścienia. Objawom zgorzeli zwykle towarzyszy mokra zgnilizna korzeni. Choroba stanowi największe zagrożenie w warunkach nadmiernej wilgotności gleby i chłodnej pogody. Patogen zimuje w glebie na resztkach porażonych roślin w postaci mikrosklerocjów, dlatego zakażenie gleby utrzymuje się przez wiele lat. Werticilioza (sprawca: Verticillium dahliae) V. dahliae jest patogenem polifagicznym infekującym szeroki zakres roślin - gospodarzy. Werticilioza jest chorobą naczyniową, której szkodliwość w uprawie papryki jest największa pod osłonami. Okres inkubacji choroby jest dość długi. Objawy występują zwykle na krótko przed rozpoczęciem zbiorów lub dopiero w okresie pełnego owocowania. Początkowym, symptomem jest utrata turgoru przez rośliny. Zainfekowane rośliny są zahamowane we wzroście, liście począwszy od dolnych żółkną, więdną i opadają. Dosyć charakterystyczne jest więdnięcie roślin tylko z jednej strony. Na brzegach liści lub pomiędzy nerwami można obserwować żółte, brunatniejące nekrozy. Owoce na porażonych roślinach nie osiągają typowych rozmiarów dla odmiany. Charakterystycznym objawem dla chorób naczyniowych jest zbrunatnienie wiązek przewodzących na przekroju pędu i ogonków liściowych papryki. V. dahliae zimuje w postaci mikrosklerocjów, które mogą zalegać w glebie przez wiele lat. Zakażenie gleby może sięgać do 1 m. Występowaniu werticiliozy sprzyjają gleby lekkie, niedostateczne odżywienie wapniem i nadmierna zawartość azotu. Nasilenie choroby zależy od warunków pogodowych (optimum temperaturowe dla rozwoju patogena to 16–24oC) oraz ilości inokulum w glebie. Fuzarioza (sprawca: grzyby z rodzaju Fusarium: F. oxysporum i F. solani) Grzyby z rodzaju Fusarium są mikroorganizmami powszechnie zasiedlającymi glebę a nawet podłoża inertne. Należą do kompleksu grzybów wywołujących zgorzele siewek. Infekują rośliny we wszystkich etapach ich rozwoju. W zależności od gatunku patogena fuzarioza może mieć charakter choroby naczyniowej lub zgorzelowej. W przypadku fuzariozy naczyniowej rośliny są zahamowane we wzroście, więdną i stopniowo żółkną. Na ogół brak jest nekroz zewnętrznych na korzeniach i szyjce korzeniowej. Na przekroju poprzecznym pędu widoczne są zbrunatniałe wiązki przewodzące, co uniemożliwia roślinie transport wody i składników pokarmowych. Charakterystycznym objawem porażenia roślin przez F. oxysporum f. sp. radicis-lycopersici (Forl) są suche, ciemnobrązowe, nekrotyczne wżery w okolicach szyjki korzeniowej, widoczne tuż nad powierzchnią gleby. Okres inkubacji fuzariozy naczyniowej jest dość długi. Rośliny najczęściej zaczynają zamierać po rozpoczęciu zbiorów. F. solani jest sprawcą zgnilizny korzeni i podstawy pędu papryki. Objawem obserwowanym na nadziemnych częściach roślin jest zahamowanie wzrostu, więdnięcie i żółknięcie roślin. Źródłem Fusarium spp. mogą być porażone nasiona. Patogeny zimują w formie chlamydospor oraz grzybni w glebie na resztkach roślinnych. Optymalna temperatura dla rozwoju F. solani wynosi około 20oC, z kolei fuzariozy naczyniowej powyżej 25oC. Fytoftoroza (sprawca: grzybopodobne lęgniowce z rodzaju Phytophthora) Sprawcami choroby mogą być różne gatunki z rodzaju Phytophthora, najczęściej jednak wymienia się P. capsici. Są to organizmy polifagiczne infekujące wiele gatunków roślin uprawnych, na wszystkich etapach ich rozwoju. Są przyczyną zgorzeli siewek. Powodują zgniliznę korzeni i podstawy pędu papryki, a także owoców oraz nekrozy na liściach. Początkowo u podstawy pędu, tuż nad powierzchnią gleby, powstają ciemnozielone, wodniste plamy, które z czasem brązowieją i wysychają. Zgnilizna rozszerza się od powierzchni gleby ku górnym partiom pędu i obejmuje stopniowo cały obwód. Po wyjęciu roślin z podłoża obserwuje się silnie porażony i zredukowany system korzeniowy. Na liściach objawy choroby widoczne są w postaci suchych, szybko powiększających się nekroz. Na owocach mogą pojawiać się nekrotyczne, szybko powiększające się gnilne plamy, które w sprzyjających warunkach wysokiej wilgotności pokrywają się delikatnym białym nalotem zarodnikowania patogena. Patogeny zimują w glebie w postaci zarodników przetrwalnikowych – chlamydospor i oospor, oraz w formie strzępek na porażonych resztkach roślinnych. Nadmierna wilgotność gleby, intensywne opady bądź podlewanie roślin sprzyjają rozwojowi fytoftorozy. Gatunki Phytophthora rozwijają się w szerokim zakresie temperatury, przy optimum 25–27oC. Profilaktyka i zwalczanie Zwalczanie patogenów glebowych w okresie wegetacji, przy użyciu zarejestrowanych środków ochrony roślin jest praktycznie niemożliwe. Dlatego też, dużo łatwiej jest zapobiegać chorobom odglebowym niż zwalczać patogeny je wywołujące. Istotne znaczenie będzie miało zachowanie odpowiedniej higieny w obiektach – odkażanie tuneli i szklarni po zakończonym cyklu produkcyjnym, dezynfekcja narzędzi, stosowanie nowych lub odkażonych wielodoniczek i substratu torfowego wolnego od patogenów do produkcji rozsady, jak również prawidłowy płodozmian, uprawa roślin na nawozy zielone, produkcja rozsady ze zdrowych nasion kategorii kwalifikowane lub standard. W integrowanej produkcji papryki w uprawie polowej i pod osłonami lustracje zdrowotności roślin należy prowadzić przynajmniej jeden raz w tygodniu, na obecność chorób powodujących więdnięcie (np. fuzarioza, werticilioza, fytoftoroza). Należy usuwać rośliny wykazujące objawy chorobowe i regularnie odchwaszczać uprawę. Najskuteczniejszym sposobem eliminacji patogenów glebowych jest odkażanie podłoża parą wodną lub fumigantem. Zgnilizna twardzikowa (sprawca: Sclerotinia sclerotiorum) Grzyb występuje powszechnie w uprawach wielu gatunków warzyw. Poraża pędy i owoce papryki. Na zainfekowanych tkankach roślin powstają wodniste, nekrotyczne plamy mające postać mokrej zgnilizny. W sprzyjających warunkach wysokiej wilgotności, powierzchnia plam pokrywa się białym, bardzo obfitym, watowatym nalotem grzybni, w której formują się czarne sklerocja. Sklerocja tworzą się także wewnątrz pędów roślin. Porażone rośliny szybko więdną i zamierają. Patogen zimuje w postaci strzępek grzybni na żywych i martwych tkankach roślin oraz w formie sklerocjów, które w korzystnych warunkach przeżywają w glebie do kilku lat. Sklerocja są źródłem pierwotnych infekcji. Ze sklerocjów, wiosną i latem rozwijają się strzępki grzybni lub wyrastają na nóżkach owocniki grzyba - apotecja, wypełnione workami z zarodnikami. Apotecja wyrastają ze sklerocjów znajdujących w glebie na głębokości nie większej niż 8 cm. Infekcji dokonują zarodniki workowe oraz strzępki grzyba. Optymalna temperatura dla rozwoju patogena wynosi od 15 do 20oC. Infekcji sprzyja wysoka wilgotność powietrza (powyżej 90%) oraz znaczne wahania temperatury. Profilaktyka i zwalczanie Po zakończeniu uprawy, na jesieni, należy przeprowadzić głęboką orkę w celu ograniczenia pierwotnych infekcji. Nie wykonywać orki wiosennej, gdyż wówczas zostaną przemieszczone sklerocja grzyba do górnych warstw gleby, co może spowodować zwiększone nasilenie choroby. Przy dużej liczebności patogena wskazane jest chemiczne odkażanie gleby. Do zwalczania zgnilizny twardzikowej dostępny jest także preparat biologiczny. Do produkcji rozsady stosować nasiona kategorii kwalifikowane lub standard. Rozsadę produkować w substratach wolnych od patogenów. W integrowanej produkcji papryki w uprawie polowej i pod osłonami lustracje zdrowotności roślin należy przeprowadzić przynajmniej jeden raz w tygodniu, na obecność zgnilizny twardzikowej. W okresie wegetacji, rośliny należy opryskiwać zarejestrowanymi fungicydami, dopuszczonymi do IP o różnym mechanizmie działania. Zabiegi wykonywać profilaktycznie na podstawie analizy warunków pogodowych lub interwencyjnie – po stwierdzeniu pierwszych objawów choroby. Zabiegi agrotechniczne ograniczające nasilenie choroby to: częste lustracje zdrowotności roślin i eliminowanie tych z objawami chorobowymi, regularne usuwanie chwastów, dokładne usuwanie resztek roślinnych po zakończonym cyklu produkcyjnym. Szara pleśń (sprawca: Botrytis cinerea) Najbardziej powszechna choroba występująca w uprawie papryki. Stanowi istotny problem w nieogrzewanych tunelach foliowych. Patogen atakuje głównie uszkodzone lub obumarłe części roślin we wszystkich fazach rozwojowych. Objawy chorobowe, w postaci wodnistych szaro-brunatnych, szybko powiększających się plam, obserwuje się na wszystkich organach roślin (liściach, łodygach, kwiatach i owocach). Liście dolne mające kontakt z podłożem często ulegają zakażeniu, stając się wtórnym źródłem infekcji. W optymalnych dla rozwoju patogenu warunkach wysokiej wilgotności na porażonych tkankach obserwuje się szaro-beżowy, obfity, pylący nalot grzybni i zarodników konidialnych. Przy spadku wilgotności plamy zasychają. Na owocach obserwuje się mokrą zgniliznę. Patogen zimuje w glebie na resztkach roślinnych w formie grzybni i sklerocjów (formy przetrwalnikowe). Źródłem infekcji mogą być też porażone nasiona. Rozwojowi choroby sprzyja wysoka wilgotność powietrza (powyżej 95%), opady deszczu, chłodne noce, rosa, osłabienie przez inne patogeny oraz niedobór potasu i wapnia w glebie. Sprawca choroby rozwija się w zakresie temperatury 5– 30oC, przy optimum około 15–18oC. Szkodliwość choroby jest najwyższa w okresie kwitnienia i owocowania podczas chłodnej i wilgotnej pogody. Wówczas owoce papryki masowo gniją, zamierają i opadają. Profilaktyka i zwalczanie Do produkcji rozsady stosować nasiona kategorii kwalifikowane lub standard. Rozsadę produkować w substratach wolnych od patogenów. W integrowanej produkcji papryki w uprawie polowej i pod osłonami lustracje zdrowotności roślin należy prowadzić przynajmniej jeden raz w tygodniu, na obecność szarej pleśni. W ograniczaniu szarej pleśni istotne znaczenie ma profilaktyczne stosowanie środków ochrony roślin o różnym mechanizmie działania. W programie ochrony należy uwzględnić zarejestrowane środki niechemiczne – przynajmniej jeden zabieg w sezonie powinien być wykonany takim preparatem. W celu obniżenia wilgotności w obiekcie konieczne jest wietrzenie tuneli i szklarni oraz ich ogrzewanie podczas chłodnych nocy, co stwarza niekorzystne warunki dla rozwoju patogena. Należy usuwać porażone organy roślin (zwłaszcza owoce) oraz resztki roślinne. Regularne usuwanie chwastów ogranicza nasilenie szarej pleśni, poprzez zwiększenie przewiewności między roślinami. Uprawę papryki w polu należy prowadzić na terenach otwartych, przewiewnych, z daleka od zbiorników wodnych. Unikać zakładania plantacji w zagłębieniach, o tendencji do zalegania wody, co będzie sprzyjało rozwojowi choroby. Aksamitna plamistość liści papryki (sprawca: Passarola capsicicola) Choroba występuje w uprawie tunelowej papryki, gdzie panują sprzyjające warunki dla rozwoju patogena tj. wysoka temperatura i wilgotność powietrza. Objawy widoczne są na górnej stronie blaszki liściowej w postaci jasnożółtych przebarwień i na spodniej stronie jako początkowo drobne, z czasem powiększające się brunatne, aksamitne plamy, co jest wynikiem zarodnikowania patogena. Z czasem plamy zlewają się ze sobą. Na górnej stronie liści początkowo jasnożółte przebarwienia ciemnieją tworząc brązowe nekrozy. Porażone liście zwijają się, zasychają i opadają. Owoce nie ulegają uszkodzeniu. Profilaktyka i zwalczanie Utrzymywanie niekorzystnych warunków dla rozwoju patogena – wietrzenie tuneli foliowych. Należy usuwać resztki roślinne po zbiorach i kompostować je z dala od obiektów uprawowych. Do zabiegów opryskiwania roślin nie używać sprzętu z dmuchawą powietrzną, dzięki czemu ogranicza się rozsiewanie zarodników. Po stwierdzeniu pierwszych objawów chorobowych rośliny należy opryskać fungicydami dopuszczonymi do IP. Alternarioza papryki (sprawca: Alternaria spp.) Patogeny należące do rodzaju Alternaria porażają liście i owoce papryki. Na liściach pojawiają się okrągłe, początkowo drobne, a z czasem powiększające się plamy z wyraźnym koncentrycznym strefowaniem. Liście żółkną i zasychają. Na owocach obserwuje się czarną zgniliznę. Na powierzchni owoców tworzą się rozległe, zagłębione plamy o wyraźnych brzegach. W sprzyjających warunkach na porażonej tkance może wystąpić aksamitny, ciemny nalot grzybni z zarodnikami konidialnymi. W trakcie sezonu wegetacyjnego, patogen rozprzestrzenia się przez zarodniki konidialne z prądami powietrza i kroplami wody, może być przenoszony także przez zainfekowane nasiona. Optymalna temperatura dla rozwoju patogena to 25oC. Patogen zimuje w resztkach roślinnych. Profilaktyka i zwalczanie Do produkcji rozsady stosować nasiona kategorii kwalifikowane lub standard. Rozsadę produkować w substratach wolnych od patogenów. W integrowanej produkcji papryki w uprawie polowej i pod osłonami lustracje zdrowotności roślin należy prowadzić przynajmniej jeden raz w tygodniu, na obecność alternariozy. Profilaktycznie lub po stwierdzeniu pierwszych objawów chorobowych rośliny należy opryskać fungicydami dopuszczonymi do IP. W programie ochrony należy uwzględnić zarejestrowane środki niechemiczne – przynajmniej jeden zabieg w sezonie powinien być wykonany takim preparatem. Unikać zbyt gęstego sadzenia roślin oraz prowadzić regularne odchwaszczanie, tak aby zapewnić dobrą przewiewność. Należy usuwać porażone organy roślin (zwłaszcza owoce) oraz resztki roślinne.

3.2.2. Choroby pochodzenia bakteryjnego Bakteryjna cętkowatość papryki (sprawca: Pseudomonas syringae pv. tomato) Objawy choroby są widoczne na wszystkich częściach nadziemnych rośliny. Na powierzchni zawiązków lub dojrzałych owoców pojawiają się drobne, ciemno-brunatne plamki, często lekko wzniesione o ostrych granicach brzeżnych. Na liściach tworzą się liczne drobne, o średnicy około 2 mm, nekrotyczne plamki z żółtą obwódką. Bakteria bytuje na resztkach roślinnych w glebie. Porażeniu ulegają także nasiona, które mogą być źródłem infekcji pierwotnej. Bakteria rozprzestrzenia się z kroplami wody lub mechanicznie w trakcie prac pielęgnacyjnych. Infekcja liści zachodzi poprzez aparaty szparkowe lub uszkodzoną skórkę. Inkubacja choroby jest krótka, trwa 5 - 6 dni. Bakteriozę można obserwować już w fazie rozsady papryki. Choroba silnie się rozwija w temperaturze 20oC. Profilaktyka i zwalczanie Istotnym zabiegiem profilaktycznym jest odkażanie podłoża do uprawy stosując zarejestrowany środek odkażający lub parą wodną. Dezynfekcję pomieszczeń i sprzętu używanego do produkcji rozsady można dokonać stosując tylko przeznaczone do tego celu preparaty. Należy stosować 4 letnią przerwę w uprawie roślin psiankowatych. Do produkcji rozsady stosować nasiona kategorii kwalifikowany lub standard. Rozsadę produkować w substratach wolnych od patogenów. Podczas prac pielęgnacyjnych powinno się unikać kontaktu z roślinami mokrymi. Mokra zgnilizna (sprawca: Pectobacterium carotovorum subsp. carotovorum) Sprawcą choroby jest bakteria Pectobacterium carotovorum subsp. carotovorum, która powoduje infekcje owoców papryki. Typowe objawy choroby to maceracja i gnicie tkanki miękiszowej, przy niezmienionej skórce owocu. Po pewnym czasie powstaje śluzowata maź we wnętrzu owocu z charakterystycznym mętnym, bezzapachowym płynem, który może wypływać po uszkodzeniu skórki. Często efektem infekcji są zaschnięte owoce na roślinie, z których zostaje tylko skórka. Do infekcji dochodzi przy wysokiej wilgotności powietrza, często już w trakcie kwitnienia. Profilaktyka i zwalczanie Zapobieganie tej chorobie polega na unikaniu nadmiernego zagęszczenia roślin. Systematyczne wietrzenie pomieszczeń uprawnych ogranicza chorobę. Jeśli notowano w poprzednich latach obecność bakterii z rodzaju Pectobacterium na uprawianych roślinach, należy zaniechać lokalizacji produkcji papryki na tych podłożach. Korzystna jest także dezynfekcja podłoża. Do produkcji rozsady stosować nasiona kategorii kwalifikowane lub standard. Rozsadę produkować w substratach wolnych od patogenów.

3.2.3. Choroby pochodzenia wirusowego Wirus brązowej plamistości liści pomidora na papryce (Tomato spotted wilt virus, TSWV) Najgroźniejszy wirus w uprawie papryki. Wirus brązowej plamistości liści pomidora (TSWV) atakuje kilkaset gatunków roślin uprawnych i dzikich. Przenoszony jest przez wciornastki, przy czym najważniejszym wektorem jest wciornastek zachodni. Istotnym rezerwuarem wirusa są pospolite chwasty, np. szarłat szorstki, gwiazdnica pospolita, starzec zwyczajny i inne. Najbardziej charakterystycznym objawem są pierścieniowe wgłębienia i smugi na owocach, często porażane wtórnie przez bakterie. Rzadziej obserwowane są objawy na liściach: chlorotyczne i nekrotyczne plamy i zacieki wzdłuż nerwów głównych na liściach, mozaika, zniekształcenia liści i wierzchołków roślin, nekrozy pędów. Wirus powoduje ogromne straty w plonie, nawet do 80%, ponieważ porażone owoce całkowicie tracą wartość handlową. Profilaktyka i zwalczanie Systematyczne zwalczanie wciornastków, niszczenie chwastów wewnątrz i wokół obiektów uprawnych oraz unikanie uprawy papryki w sąsiedztwie pomidora, ogórka i roślin ozdobnych stanowią podstawę strategii walki z tym wirusem. Rośliny podejrzane o porażenie należy niezwłocznie usuwać z miejsca uprawy. Dostępne są odmiany papryki odporne lub tolerancyjne na TSWV. Wirus mozaiki tytoniu (Tobacco mosaic virus, TMV) TMV należy do rodzaju Tobamovirus. Wirus może być przenoszony z jednej rośliny na drugą poprzez bezpośredni kontakt. Chociaż TMV nie ma zidentyfikowanych wektorów owadzich, może być z łatwością przenoszony z roślin zainfekowanych na zdrowe przez ludzi. Innym sposobem przenoszenia TMV są porażone nasiona. Cząstki tego wirusa są bardzo stabilne i mogą pozostać zdolne do infekcji w porażonych resztkach pożniwnych, na doniczkach, stołach czy palikach drewnianych. Symptomy choroby są intensywniejsze w okresie wiosennym i późną jesienią, przy krótkich dniach i niedostatecznej ilości światła. Typowym objawem TMV na papryce jest mozaika na liściach, przy czym obserwuje się zahamowanie wzrostu rośliny zainfekowanej i ograniczenie zawiązywania owoców. TMV może wywoływać nekrotyczne smugi na łodygach i owocach papryki. Obserwuje się także zamieranie tkanek wewnątrz owocu. Na porażonej papryce notuje się opadanie zawiązków oraz zwijanie liści ku dolnej stronie. Może dochodzić do żółknięcia liści. Profilaktyka i zwalczanie Podstawą zapobiegania wystąpieniu choroby jest uprawa odmian odpornych. Do produkcji rozsady stosować nasiona kategorii kwalifikowane lub standard. Rozsadę produkować w substratach wolnych od patogenów. Ważnym zabiegiem profilaktycznym jest odkażanie podłoża do uprawy, stosując zarejestrowany środek lub parowanie podłoża. Wirus mozaiki ogórka (Cucumber mosaic virus, CMV) Obecność CMV notuje się szczególnie późnym latem, wówczas powoduje znaczne straty. W okresie wegetacji może być przenoszony przez mszyce, a także w trakcie prac pielęgnacyjnych. Typowymi objawami CMV na papryce jest mozaika obserwowana najczęściej na najmłodszych liściach i nieregularne, nekrotyczne plamy z ciemną obwódką na powierzchni blaszek liściowych. Liście są zahamowane we wzroście. Typowymi symptomami na owocach są żółtozielone, brunatne plamy w formie mozaiki i skorkowacenia. Owoce są zdeformowane i nie dorastają do typowej wielkości dla danej odmiany. Profilaktyka i zwalczanie Do uprawy należy wybierać odmiany odporne bądź tolerancyjne na wirusa. Do produkcji rozsady stosować nasiona kategorii kwalifikowany lub standard. Rozsadę produkować w substratach wolnych od patogenów. Z uwagi na przenoszenie czynnika sprawczego choroby przez mszyce należy prowadzić ochronę papryki przed szkodnikami a nasiona należy pozyskiwać z pewnego źródła. Należy zwalczać chwasty. Do dezynfekcji podłoża można użyć zarejestrowanego środka odkażającego lub pary wodnej.

3.3. Szkodniki dr hab. G. Soika, prof. IO-PIB Znajomość biologii szkodników, terminów ich występowania i szkodliwości stanowi podstawę do podjęcia skutecznych metod ochrony. Poniżej przedstawiono szkodniki powszechnie występujące na papryce w warunkach polowych, nieogrzewanych tunelach foliowych oraz w szklarni. Spośród zarejestrowanych środków ochrony roślin należy:  wybierać środki chemiczne o działaniu selektywnym w stosunku do określonej grupy szkodników;  ograniczyć stosowanie preparatów z grupy syntetycznych pyretroidów z uwagi na ich wysoką toksyczność dla owadów pożytecznych.;  wybierać środki o najkrótszym okresie karencji i prewencji. Do szkodników o największym znaczeniu w uprawie papryki pod osłonami należą nicienie pasożytnicze, głównie guzak północny, spośród roztoczy są to: roztocz szklarniowiec i przędziorek chmielowiec, natomiast z owadów – mszyce (mszyca ogórkowa, mszyca brzoskwiniowa, mszyca smugowa, mszyca ziemniaczana) wciornastki (wciornastek tytoniowiec, wciornastek zachodni), zmienik lucernowiec, miniarki (miniarka psiankowianka), błyszczka jarzynówka, piętnówki: brukiewka, kapustnica, słonecznica orężówka. NICIENIE (Nematoda) – rodzina Meloidogynidae Guzak północny (Meloidogyne hapla (Chitwood)) Nicień ten stanowi zagrożenie w różnych typach gleb oraz podłożach organicznych. W podłożach mineralnych, guzaki mogą stanowić problem jedynie po wysadzeniu porażonego wcześniej materiału. Na korzeniach roślin zasiedlonych przez guzaka wykształcają się kilkumilimetrowe zgrubienia, tzw. „wyrośla”. Uszkodzenie i zniekształcenie korzeni następuje wskutek ograniczonego przewodzenia wody i substancji odżywczych w tkankach roślinnych. Rośliny porażone przez guzaki są bardziej wrażliwe na nasłonecznienie i suszę. Zwykle występują dwa pokolenia guzaka, jednakże w uprawie szklarniowej ze względu na warunki temperaturowe, ich liczba może być większa. Optymalna wilgotność dla rozwoju tego szkodnika waha się w granicach 40-80%. W temperaturze ok. 12oC wylęgają się larwy drugiego stadium (J2), natomiast wnikanie do korzeni i dalszy rozwój odbywa się w temperaturze 18- 21oC. Czas rozwoju jednego pokolenia guzaka uzależniony jest w znacznej mierze od temperatury. Rozwój pierwszego pokolenia guzaka trwa od 9 do13 tygodni. Profilaktyka i zwalczanie Przed rozpoczęciem uprawy zaleca się wykonać badanie gleby na obecność inwazyjnych larw guzaka północnego. Analizę tą należy wykonać na przełomie kwietnia i maja, kiedy wylęgają się z jaj larwy inwazyjne J2. W późniejszym okresie, liczebność larw w glebie spada, gdyż wnikają one do korzeni roślin. Ponowny wzrost liczebności larw J2 w glebie obserwowany jest na przełomie sierpnia i września. W sezonie wegetacyjnym zaleca się wykonanie analizy korzeni, która pozwala na wykrycie guzaka w uprawie także w terminach, gdy w glebie nie obserwuje się osobników młodocianych. W celu pozyskania prób korzeniowych należy wykopać całą bryłę korzeniową rośliny, zwracając uwagę, aby pobrać bardzo drobne korzenie. Poziom tolerancji na zasiedlanie korzeni papryki przez guzaka północnego nie jest znany, ale ze względu na istotny udział tego nicienia w kompleksowych chorobach roślin, należy ograniczać jego występowanie w uprawie papryki pod osłonami. W uprawie papryki przede wszystkim wskazane są zabiegi zwiększające odporność korzeni na uszkodzenia powodowane przez nicienie np. zastosowanie grzybów mikoryzowych, systemów PGPR (plant growth-promoting rhizobacteria) wykorzystujących bakterie, związki krzemu i inne substancje podnoszące odporność roślin na stres biotyczny i abiotyczny oraz wybranych promieniowców (produkcja substancji toksycznych dla nicieni) i grzybów nicieniobójczych (ograniczenie liczby jaj i nicieni). W uprawie pod osłonami nicienie radykalnie likwiduje termiczne lub chemiczne odkażanie podłoża. W uprawie polowej, w przypadku stwierdzenia obecności nicieni na korzeniach papryki należy wprowadzić płodozmian z uwzględnieniem zbóż, kukurydzy, ogórka i odmian innych gatunków odpornych na nicienie. ROZTOCZE (Acari) – rodzina różnopazurkowce (Tarsonemidae) Roztocz szklarniowiec (Polyphagotarsonemus latus (Banks)) Występuje powszechnie na wielu gatunkach roślin ozdobnych i na niektórych warzywach, w tym na papryce uprawianych w szklarniach i tunelach foliowych. Najczęściej zawlekany jest z rozsadą papryki. Osobniki dorosłe i larwy żerują na dolnej stronie liści powodując ich ordzawienie i zawijanie brzegów liści do góry. Silnie uszkodzone rośliny są zahamowane we wzroście. Ciało samic jest szeroko owalne, wypukłe, długości 0,2-0,3 mm. Młode samice są barwy białawej, dojrzałe - słomkowożółte z niezbyt wyraźną białą smugą wzdłuż grzbietu. Mają trzy pary nóg podobnej budowy, czwarta para jest nitkowata. Samce są o połowę mniejsze. Podobnie jak u samicy trzy pary nóg są podobnej budowy, czwarta w postaci pazurów, które służą do noszenia larw. Larwy są podobne wyglądem do osobników dorosłych, mają pary odnóży, początkowo są białawe, później przezroczyste. Jaja są owalne z płaską podstawą z licznymi, okrągłymi wypukłościami ułożonymi w podłużne rzędy, przezroczyste, opalizujące. W optymalnych warunkach, temperaturze 25oC i wysokiej wilgotności rozwój jednego pokolenia (od jaja do postaci dorosłej) trwa ok. 4 dni, a w temperaturze 15oC przedłuża się do ok. 15 dni. Samica w ciągu życia, które trwa ok. 15 dni, składa 25-75 jaj, 2-5 dziennie na dolną stronę liści wzdłuż nerwów, na kwiaty lub w zagłębienia na pędzie. Rozwój roztocza jest zahamowany, gdy wilgotność powietrza wynosi poniżej 30% i powyżej 90%, a temperatura jest niższa od 12-14oC lub wyższa od 33-35oC. Profilaktyka i zwalczanie Roztocze wykrywamy za pomocą lupy o 10-krotnym powiększeniu przeglądając dolną stronę liści na losowo wybranych 50 roślinach w 5-10 różnych miejscach uprawy. Progiem zagrożenia jest wykrycie roztoczy na więcej niż 5 roślinach. Po stwierdzeniu roztoczy należy przystąpić do zwalczania, stosując środki chemiczne zarejestrowane do IP papryki pod osłonami. ROZTOCZE (Acari) - rodzina przędziorkowate (Tetranychidae) Przędziorek chmielowiec (Tetranychus urticae Koch = Tetranychus cinnabarinus (Boisduval)) Roztocz ten występuje na ponad 300 gatunkach roślin uprawnych i dziko rosnących. Spośród roślin uprawnych jest często spotykany na roślinach ozdobnych i warzywach uprawianych pod osłonami, w tym na papryce. Osobniki dorosłe i larwy przędziorka chmielowca żerują na liściach wysysając zawartość komórek. Objawy żerowania są widoczne w postaci drobnych, jasnych punktów, które stopniowo obejmują całą powierzchnię liścia. Silnie zaatakowane liście żółkną i opadają. W warunkach niskiej wilgotności zasiedlone przez roztocze rośliny osnute są delikatną pajęczyną. Samice letnie są długości do 0,5 mm, przezroczyste, z dwiema ciemniejszymi plamami po bokach i 4 parami nóg. Samce są mniejsze od samic, długości 0,3-0,4 mm, kształtu owalnego z ostro zakończonym tyłem, jaśniejszej barwy ciała. Larwy są podobne do osobników dorosłych, ale mniejsze i mają 3 pary nóg. Jaja są błyszczące, jasnożółte. Samice zimowe - ceglastoczerwone. Zimują zapłodnione samice pojedynczo lub w grupach, ukryte w matach, elementach konstrukcyjnych szklarni lub tunelu, na pozostawionych resztkach roślinnych lub pod grudkami podłoża. W uprawach pod osłonami, w marcu lub w kwietniu, kiedy temperatura powietrza wzrośnie powyżej 12oC i dzień jest dłuższy niż 14 godzin, samice rozpoczynają składanie jaj. Jedna samica w ciągu życia, które trwa 3-5 tygodni składa do 100 jaj. Rozwój jednego pokolenia, od jaja do osobnika dorosłego, trwa średnio 1-2 tygodnie. Optymalnymi warunkami do rozwoju przędziorka chmielowca są: temperatura ok. 25oC i wilgotność względna powietrza do 70%. Profilaktyka i zwalczanie Przędziorek chmielowiec jest groźnym szkodnikiem papryki, a późno zauważony staje się trudny do zwalczenia. Stąd też wczesne jego wykrycie jest niezmiernie ważne dla efektywnej ochrony. Po posadzeniu rozsady zarówno w szklarni, jak i w polu należy systematycznie, co najmniej jeden raz w tygodniu, przeglądać rośliny zwracając uwagę na wygląd dolnej strony liści. W uprawach pod osłonami należy szczególnie kontrolować rośliny rosnące w pobliżu rur grzejnych, które zasiedlane są przez roztocze jako pierwsze. W uprawach pod osłonami progiem zagrożenia jest wykrycie kilku roślin z objawami żerowania na liściach. Przędziorek chmielowiec występuje przeważnie "placowo", żerując przez dłuższy czas tylko na kilkunastu sąsiadujących ze sobą roślinach. Dlatego też, zabiegi zwalczania można początkowo ograniczyć do zasiedlonych roślin. Do zwalczania przędziorka można stosować środki chemiczne zarejestrowane do IP papryki pod osłonami. Decydując się na zwalczanie biologiczne w uprawach szklarniowych papryki należy je rozpocząć po stwierdzeniu pierwszych uszkodzeń lub pierwszych ognisk przędziorka na roślinach, w części opanowanej przez szkodnika. WCIORNASTKI – Thysanoptera, rodzina – wciornastkowate (Thripidae) W uprawach papryki pod osłonami mogą wystąpić zarówno wciornastek tytoniowiec jak i wciornastek zachodni, podczas gdy w uprawach gruntowych spotykany jest jedynie wciornastek tytoniowiec. Osobniki i larwy wciornastków żerują na spodniej stronie liści, pąkach kwiatowych, kwiatach i formujących się owocach oraz na szypułkach i przyszypułkowej części owoców. Uszkodzenia na spodniej stronie liści widoczne są w postaci srebrzystych smug z czarnymi grudkami odchodów, natomiast na górnej stronie liści w tych miejscach tworzą się żółte plamy, które z czasem brunatnieją. Owady żerujące na szypułkach i przyszypułkowej części owoców papryki chowają się pod działkami kielicha. W miejscu zranienia skórka pęka i korkowacieje. Przy dużym nasileniu szkodnika najczęściej opadają pąki kwiatowe i młode owoce. Na powierzchni owoców objawy żerowania wciornastków widoczne są w postaci lekko wklęsłych i wodnistych plamek. Wciornastki są wektorami wirusa brązowej plamistości pomidora (TSWV). Wciornastek tytoniowiec (Thrips tabaci (Lindeman)) Dorosłe osobniki są długości do 1,2 mm o zmiennym ubarwieniu ciała; od jasnożółtego do czarnego, czułki są 7-członowe. Larwy są żółte, podobne do osobników dorosłych, ale nie posiadają skrzydeł. Poczwarki są nieco większe i ciemniejsze od larwy z zaczątkami skrzydeł. Owad ten zimuje w resztkach pożniwnych wielu gatunków upraw i chwastów, w ziemi, magazynach lub przechowalniach. Rozwój wciornastka tytoniowca od jaja do dorosłego osobnika trwa około 1 miesiąca. W warunkach polowych może rozwinąć od 2 do 4 pokoleń, a pod osłonami nawet do 10. Wciornastek zachodni (Frankliniella occidentalis (Pergande)) Gatunek różni się od wciornastka tytoniowca obecnością 8-członowych czułków i kolorem ciała, od żółtego do brązowo-żółtego. Larwy są bezskrzydłe, początkowo koloru jasnokremowego, a później jasnożółte. W Europie Środkowej i Wschodniej wciornastek zachodni może przeżyć wyłącznie w szklarniach lub ogrzewanych tunelach. Rozwój jednego pokolenia trwa przeciętnie od 1 do 2 miesięcy. Profilaktyka i zwalczanie Bezpośrednio po wysadzeniu rozsady na miejsce stałe, przynajmniej jeden raz w tygodniu należy przeglądać liście roślin w poszukiwaniu larw i osobników dorosłych wciornastków. We wczesnym wykrywaniu obecności wciornastków bardzo pomocne są niebieskie lub żółte tablice lepowe. Pod osłonami efektywność wykrywania wciornastka zachodniego zwiększa zastosowanie atraktantu. W szklarni należy wywiesić 1 tablicę na 100 m² uprawy. Należy je przeglądać przynajmniej jeden raz w tygodniu, a gdy całe pokryją się owadami trzeba je wymienić. Obecność odłowionych w ciągu doby 2-4 osobników wciornastków jest sygnałem rozpoczęcia zabiegu. Ponadto zaleca się lustrację roślin przynajmniej raz w tygodniu na obecność larw i osobników dorosłych. W przypadku braku efektywnego zwalczania wciornastków lub w momencie gwałtownego wzrostu ich liczebności, konieczne jest przeprowadzenie minimum 2 zabiegów środkami aktualnie zarejestrowanymi do zwalczania wciornastków na papryce w odstępach 7- dniowych. Do zabiegu, w zależności od fazy rozwojowej roślin (wielkości) i gęstości nasadzenia, powinno się użyć od 300 do 2000 litrów cieczy użytkowej na hektar. Decydując się na biologiczne zwalczanie wciornastków w uprawach pod osłonami należy usunąć tablice lepowe ze szklarni bezpośrednio przed wprowadzeniem pasożytów lub drapieżnych roztoczy lub pluskwiaków. Liczebność wciornastków w warunkach polowych w okresie wegetacji znacznie ogranicza zbieranie i niszczenie resztek pożniwnych, a także chwastów w uprawie jak i jej otoczeniu. W miarę możliwości należy unikać sąsiedztwa upraw z warzywami żywicielskimi np. cebuli. Po zbiorze roślin dobrze jest wykonać głęboką orkę. Występowanie wciornastka należy monitorować w okresie od maja do lipca, sprawdzając dolną stronę liści pod kątem obecności osobników oraz miejsc żerowania. Można także wykorzystać do tego celu niebieskie lub żółte tablice lepowe, które należy umieścić na plantacji w liczbie 4 sztuk/ha. Podobnie jak w uprawie papryki pod osłonami, należy przynajmniej 1 raz w tygodniu lustrować rośliny na obecność larw i osobników dorosłych. Zwalczanie należy wykonać po stwierdzeniu pojedynczych osobników na roślinach. Stosować środki chemiczne zalecane do integrowanej produkcji od fazy wyraźnie rozwiniętego pierwszego liścia do pełni kwitnienia, nie więcej niż 3 razy w sezonie i nie częściej niż co 7-10 dni. PLUSKWIAKI (Hemiptera) – rodzina mszycowate (Aphididae) Papryka jest zasiedlana przez kilka gatunków mszyc. Oprócz najczęściej występującej mszycy brzoskwiniowej (Myzus (Nectarosiphon) persicae (Sulzer)), zwłaszcza na papryce uprawianej pod osłonami, mogą wystąpić inne gatunki, a mianowicie: mszyca ogórkowa (Aphis gossypii Glover, 1877), mszyca ziemniaczana smugowa (Macrosiphum euphorbiae (Thomas, 1878)), mszyca ziemniaczana średnia (Aulacorthum solani Kaltenbach, 1843). Mszyce żerują na całej powierzchni rośliny: na liściach, łodydze, kwiatach, a także na owocach. Liście opanowane przez mszyce żółkną, a cała roślina jest zahamowana we wzroście, wydając opóźniony i znacznie niższy plon. Zarówno osobniki dorosłe, jak larwy wysysają sok z liści, pąków kwiatowych, kwiatów i zawiązków owoców. Przy dużym zagęszczeniu mszyc, liście roślin szarzeją, a kwiaty i zawiązki owoców opadają. Ponadto na liściach i owocach pokrytych spadzią, wydalaną podczas żerowania mszyc, rozwijają się grzyby sadzakowe ograniczające powierzchnię asymilacyjną roślin, a to prowadzi do zmniejszenia i pogorszenia plonu owoców. Wszystkie wymienione gatunki mszyc są wektorami wirusów. Mszyca brzoskwiniowa – (Myzus (Nectarosiphon) persicae (Sulzer)) Bezskrzydłe mszyce są długości około 2 mm, barwy zielonej, żółtej lub oliwkowej, podczas gdy uskrzydlone osobniki są długości do 2,3 mm. Głowa i tułów są barwy czarnej, a odwłok oliwkowo-zielony z dużą, ciemną plamą pośrodku. Czułki sięgają do nasady syfonów. Larwy są podobne do osobników nieuskrzydlonych, lecz nieco mniejsze. Jest to gatunek dwudomny. W szklarni występują formy anholocykliczne (bez rozmnażania płciowego). W warunkach polowych mszyca brzoskwiniowa zimuje w stadium jaja na drzewach z rodzaju Prunus, głównie na brzoskwini, kolcowoju szkarłatnym lub na różnych uprawach w szklarniach, w przechowalniach warzyw, ziemniaków i roślin ozdobnych. Uskrzydlone mszyce przelatują na paprykę w maju i czerwcu. Rozwój jednego pokolenia trwa 12 -14 dni. Mszyca ogórkowa (Aphis gossypii (Glover)) Gatunek poza papryką żeruje również na ogórku. Jest to gatunek dwudomny, zimuje w stadium jaj na żywicielu pierwotnym np. kruszynie, szakłaku, w okresie lata rozwija się na żywicielu wtórnym – roślinach zielnych, np. na papryce i pod koniec lata wraca na żywiciela pierwotnego. Samice uskrzydlone są długości do 1,9 mm. Głowa i tułów są koloru czarnego, odwłok jest zielony z ciemnymi plamkami po bokach. Bezskrzydłe samice długości 1-1,5 mm są barwy zmiennej, od jasno żółtej do ciemno zielonej z ciemnymi syfonami. Nogi są jasne z ciemnymi wierzchołkami goleni i stopami. Larwy - barwy od szarej do zielonej. W ciągu roku rozwija się kilka pokoleń. Zimują jaja na pędach krzewów m.in. kruszyny i szakłaku lub rozwijają się przez cały rok w szklarniach. Wiosną, z jaj zimowych wylęgają się larwy, które zapoczątkowują rozwój 2-3 pokoleń. W lecie tworzą się formy uskrzydlone, które przelatują na żywicieli letnich, m. in. ogórki, gdzie rozwija się kilka pokoleń form bezskrzydłych. W warunkach optymalnych, temperaturze powietrza 21-27oC, samice rodzą larwy w ciągu 15 dni. Jesienią pojawiają się formy uskrzydlone, które powracają na żywiciela pierwotnego, gdzie samice składają jaja zimowe. Mszyca ziemniaczana smugowa (Macrosiphum euphorbiae (Thomas)) Samice są zielone i dorastają do 3,8 mm długości. Ich czułki i syfony są długie. Rozwój jednego pokolenia w zależności od warunków trwa od 8 do 17 dni. W optymalnych warunkach mszyca ta tworzy duże populacje, może rozwinąć do 4 pokoleń w ciągu miesiąca. Mszyca ziemniaczana średnia (Aulacorthum solani (Kaltenbach)) Gatunek o dość dużych wymiarach ciała. Samice dorastają do 3 mm długości, mają ciało barwy zielonej lub żółtawej i długie syfony (do 1/4 długości ciała). U nasady każdego syfonu występuje zielona plama. Gatunek ten występuje w szklarni. Jego biologia jest zbliżona do mszycy ziemniaczanej smugowej. Profilaktyka i zwalczanie Do monitorowania obecności mszyc w uprawach pod osłonami można wykorzystać żółte tablice lepowe, które trzeba rozwiesić nad roślinami w liczbie 1 na 100 m². Lustracja roślin na obecność mszyc powinna być przeprowadzana przynajmniej 1 raz w tygodniu. Zarówno w uprawach pod osłonami, jak i w gruncie należy systematycznie przez cały cykl uprawowy lustrować rośliny, najlepiej w tygodniowych odstępach. Przed wysadzeniem rozsady w pole należy skontrolować czy nie jest opanowana przez mszyce. Mszyce należy zwalczać po ich pojawieniu się na roślinie. Zastosować wówczas środki chemiczne zalecane do integrowanej produkcji, najlepiej selektywne, o krótkiej karencji i prewencji. Zabiegi środkami chemicznymi powtarzać w razie potrzeby różnicując preparaty, ponieważ kolejne pokolenia szybko uodparniają się na substancje chemiczne. PLUSKWIAKI (Hemiptera) – rodzina tasznikowate (Miridae) Dla papryki największe zagrożenie stanowi zmienik lucernowiec. Poza tym gatunkiem mogą wystąpić także zmienik ziemniaczak (Lygus pratensis (L.)), zmienik bylinowiec (Apolygus lucorum (Meyer-Dür)) i zmienik złocieniak (Orthops campestris (L.)). Wymienione gatunki zmieników wyglądają podobnie, ale różnią się m.in. rozmiarami, rysunkiem i ubarwieniem ciała. Owady dorosłe i larwy zmieników nakłuwają tkankę wysysając soki z liści, pąków kwiatowych, kwiatów i owoców. Uszkadzają głównie wierzchołkowe części roślin. Silnie uszkodzone pąki kwiatowe i kwiaty opadają. Zmieniki wyrządzają największe szkody na owocach. Na powierzchni zielonych, formujących się owoców obserwuje się ciemne punkty z jaśniejszą otoczką, o kilkumilimetrowej średnicy, zebrane czasem w ospowate skupienia. Owoc w miarę dojrzewania wybarwia się, ale kolor otoczki aż do zbioru pozostaje niezmieniony (jasny lub zielonkawy). Zmienik lucernowiec (Lygus rugulipennis (Poppius)) Gatunek dominujący, najczęściej występujący na papryce. Osobniki dorosłe są koloru zielono-żółtego lub brązowego, długości od 4,7 do 5,7 mm. Od strony grzbietowej, na przedpleczu, mają widoczną żółtą, przypominającą trójkąt, plamkę. Jajo jest wydłużone koloru kremowego, długości do 1 mm. Larwa nieco mniejsza z czterema czarnymi plamkami na górnej stronie ciała. Nimfa, podobna do dorosłego osobnika, jest koloru zielonego z zaczątkiem skrzydeł. U zmieników zimują owady dorosłe w resztkach pożniwnych, nieużytkach, na miedzach i ścierniskach, w ściółce zadrzewień śródpolnych, lasów liściastych, zagajników itp. W ciągu roku występują dwa pokolenia. Larwy pojawiają się na roślinach od końca maja i w czerwcu. Dorosłe osobniki tego pokolenia pojawiają się w lipcu, a najliczniej – od drugiej połowy lipca. Drugie pokolenie występuje od sierpnia. Profilaktyka i zwalczanie Przy licznym wystąpieniu zmieników wskazane jest zakładanie siatek u wejścia do tuneli. Chroni to całkowicie paprykę, ponieważ owady te nalatują z zewnątrz. W przypadku zauważenia pierwszych uszkodzeń na owocach, należy wykonać zabieg chemiczny w formie opryskiwania roślin jednym z insektycydów do tego przeznaczonych. MUCHÓWKI (Diptera) Ziemiórki (Bradysia spp.) - rodzina ziemiórkowate (Sciaridae) Brzegówki (Scatella stagnalis) - rodzina wodarkowate (Ephydridae) Stanowią największe zagrożenie w produkcji rozsady. Żyją w rozkładających się szczątkach organicznych podłoża. Larwy chętnie odżywiają się również obumarłymi korzeniami i martwą tkanką roślinną na szyjce korzeniowej. Larwy brzegówki mogą również pierwotnie uszkadzać zarówno części podziemne jak i nasadę pędu, dlatego mogą pojawiać się również na rozsadzie produkowanej w wełnie mineralnej i kokosie. Obecności muchówek sprzyja wilgotne podłoże i porastające je glony, porosty i mchy. Opanowane przez ziemiórki rośliny źle rosną, żółkną i gniją u podstawy przy szyjce korzeniowej. Dorosłe muchówki są długości około 3 mm, mają czarną głowę i przedplecze oraz zielonkawobrązowy odwłok i długie czarne nogi. Brzegówki mają jasne plamki na skrzydłach i czerwone oczy. Jaja są owalne, żółtobiałe, o długości do 2 mm. Larwy są robakowate, o ciele przezroczystym z wyraźnie widocznym przewodem pokarmowym, dorastają do 5,5 mm. Biaława poczwarka, przed przepoczwarczeniem zmienia barwę na ciemną. Rozwój od jaja do osobnika dorosłego trwa około 3 tygodnie. Dorosłe muchówki żyją około 7 dni. Profilaktyka i zwalczanie Po posadzeniu roślin, w celu lustracji obecności muchówek należy umieścić jedną lub dwie żółte tablice na każde 100 m2 uprawy. Tablice należy przeglądać co tydzień. Po stwierdzeniu muchówek należy podjąć decyzję o zwalczaniu. Zwalczanie zaleca się prowadzić metodą biologiczną wprowadzając do podłoża, przy szyjce korzeniowej rośliny, drapieżne nicienie. Ograniczeniu żerowania larw sprzyja utrzymywanie niskiej wilgotności powierzchni podłoża uprawowego (np. posypanie powierzchni substratu torfowego 0,3- 0,5 cm warstwą drobnego, wyprażonego piasku). MUCHÓWKI (Diptera) - miniarkowate (Agromyzidae) Spośród miniarek stwierdzanych w uprawie papryki, powszechnie występuje miniarka psiankowianka (Liriomyza bryoniae (Kaltenbach)). Również często stwierdzane są miniarka niewybredka (Chromatomyia horticola (Goureau) = Ch. atricornis)) i miniarka powszechnianka (Liriomyza strigata (Meigen)). Długość ciała dorosłych miniarek nie przekracza 2,3 mm. Larwy są beznogie, jasnożółte lub białawe, długości do 3,2 mm. Jaja są białawe, wydłużone, długości do 0,3 mm. Poczwarki (bobówki) są początkowo jasne, później w odcieniu brązowym, długości do 2,3 mm. Miniarka psiankowianka (Liriomyza bryoniae (Kaltenbach)) Cykl rozwojowy przechodzi na roślinach uprawianych pod osłonami, wydając do 4 pokoleń, natomiast pozostałe gatunki miniarek w ciągu roku rozwijają dwa, niekiedy trzy pokolenia. Zimują poczwarki w ziemi. Miniarki często są zawlekane do szklarni z materiałem roślinnym. Pierwsze objawy obecności miniarek na roślinach są widoczne na powierzchni liści w postaci nakłuć z jaśniejszą otoczką. Larwy żerują w liścieniach i wewnątrz liści wygryzając kręte korytarze zwane minami. W jednym liściu może żerować jednocześnie kilka larw. Silnie uszkodzone liście zamierają. Stanowią zagrożenie głównie podczas produkcji rozsady. Profilaktyka i zwalczanie Nalot muchówek do tunelu zaleca się sygnalizować za pomocą żółtych tablic lepowych umieszczonych w liczbie 1/100 m² w jego szczytowych częściach, po posadzeniu roślin. Po odłowieniu muchówek na tablicach lub larw na liściach należy przystąpić do zwalczania miniarek. Ponadto należy prowadzić systematyczną lustrację roślin, podczas której trzeba zwrócić uwagę na wygląd liści. Sygnałem do wykonania zabiegów ochronnych środkami chemicznymi jest stwierdzenie 8-10 liści z nakłuciami lub minami na powierzchni 10 m2. Zwalczanie wymienionych wyżej gatunków miniarek można prowadzić także metodą biologiczną polegającą na wprowadzeniu pasożytniczych błonkówek na zasiedloną omawianym gatunkiem szkodnika roślinę. MOTYLE (Lepidptera) – rodzina skośnikowate (Gelechidae) Skośnik pomidorowy (Tuta absoluta) Skośnik pomidorowy poza papryką występuje na pomidorze, bakłażanie i ziemniaku. Rośliny atakowane są w każdej fazie wzrostu. Młode gąsienice żerują wewnątrz liści, wyjadając miękisz w kształcie placowych min. Mogą uszkadzać także łodygi i zielone owoce wgryzając się do ich wnętrza. O obecności szkodnika świadczą odchody gąsienic na pąkach wierzchołkowych, kwiatach i owocach. Wysokość i jakość plonu ulegają zniszczeniu. Samice tego motyla są barwy szarawobrązowej z ciemniejszymi cętkami, o długości ok. 6 mm, a rozpiętość ich skrzydeł wynosi 10 mm. Samce są nieco mniejsze i ciemniejsze. Gąsienice młodszych stadiów - długości 0,5 mm, barwy żółtawej. W ostatnim stadium rozwojowym osiągają około 9 mm, są żółto-zielone, lekko różowawe na stronie grzbietowej, z ciemną tarczką karkową. Rozwój jednego pokolenia, w zależności od temperatury trwa 29-38 dni. Motyle są aktywne w nocy, w ciągu dnia kryją się pomiędzy liśćmi. Samice składają jaja na liściach pomidora, średnio każda po 260 sztuk. Występują cztery stadia larwalne. Gąsienice przepoczwarczają się na liściach, wewnątrz min lub w podłożu. Profilaktyka i zwalczanie Do wykrywania motyli, obserwacji ich lotu i liczebności służą pułapki typu Delta z feromonem do odławiania samców. Progiem zagrożenia jest odłowienie w ciągu tygodnia więcej niż 30 motyli/pułapkę lub uszkodzenie więcej niż 5% owoców. Po przekroczeniu progu zagrożenia należy podjąć decyzję o zwalczaniu. Do zwalczania gąsienic motyli należy stosować także środki bakteryjne zawierające w swoim składzie Bacillus thuringensis ssp. kurstaki lub aizawai. MOTYLE (Lepidoptera) – rodzina sówkowate (Noctuidae) Na papryce w szklarni najczęściej spotyka się piętnówki (Mamestra spp.) i błyszczkę jarzynówkę (Plusia gamma (L.)) oraz słonecznicę orężówkę (Helicoverpa armigera (Hübner)). Gąsienice wymienionych gatunków motyli początkowo żerują gromadnie, później rozchodzą się, wygryzając różnego kształtu i wielkości dziury w liściach. W sąsiedztwie uszkodzeń znajdują się ciemne odchody. Bardzo młode gąsienice wgryzają się czasem do wnętrza owocni, tam dorastają, wygryzając i zanieczyszczając owoc. Taki owoc szybciej dojrzewa, ale nie uzyskuje charakterystycznego koloru co świadczy o obecności szkodnika, pomimo braku widocznych uszkodzeń. Wyraźne dziury powstają, gdy gąsienica wydostaje się na zewnątrz. Wymienione gatunki motyli powodują szkody na papryce zazwyczaj w drugiej połowie lata, ale zdarza się, że atakują również późną rozsadę. Motyle wymienionych gatunków są dość duże. Rozpiętość szaro-brązowych skrzydeł piętnówki i błyszczki wynosi 42 mm. W zależności od gatunku, na przedniej parze skrzydeł występuje charakterystyczny rysunek utworzony z ciemniejszych plam. Jaja są beczułkowate, bezpośrednio po złożeniu białawe, w miarę dojrzewania ciemnieją przybierając brunatną barwę. Młode gąsienice są jasnozielone, w miarę dorastania, zależnie od gatunku, zmieniają barwę na ciemnozieloną, szarą, brunatno-brązową, do prawie czarnej. W pełni wyrośnięte gąsienice są duże (około 50 mm) i krępe. Samica słonecznicy orężówki ma skrzydła o barwie od jasnożółtej do czerwono-brązowej, a samiec zielonkawe (rozpiętość 30-40 mm). Gąsienice zmieniają barwę od żółtej do czerwono-brązowej i zielonkawej z ciemnymi paskami na grzbiecie. Rozwój trwa 2-3 tygodnie. Gąsienice żerują głównie w szczytowych partiach pędów, uszkadzając młode liście, pąki i owoce oraz pozostawiając żółtawe grudki odchodów. Profilaktyka i zwalczanie Co najmniej raz w tygodniu należy prowadzić lustrację uprawy, podczas której trzeba przeglądać rośliny pod kątem obecności gąsienic. Po zauważeniu szkodnika należy podjąć decyzję o zwalczaniu. Do zwalczania zaleca się stosować jeden ze środków bakteryjnych zawierających w swoim składzie Bacillus thuringensis ssp. kurstaki lub aizawai. ROLNICE (Agrotis spp.) Do najbardziej pospolitych i szkodliwych należy rolnica zbożówka (Agrotis segetum (Denis & Schiffermüller)). W nieco mniejszym nasileniu mogą wystąpić: rolnica czopówka (Agrotis exclamationis (L.)), rolnica gwoździówka (Agrotis ipsilon (Hufnagel)) i rolnica panewka (Xestia (Megasema) c-nigrum). Wszystkie są polifagami, żerującymi na wielu gatunkach roślin uprawnych i dziko rosnących z wielu rodzin botanicznych. Młode gąsienice żerują na nadziemnych częściach roślin, uszkadzając liście lub wschodzące rośliny. Starsze uszkadzają również części podziemne, a nocą wychodzą na powierzchnię podgryzając rośliny u nasady. Jedna gąsienica może zniszczyć nawet kilka roślin. W przypadku dużej gradacji szkodnika, mogą wystąpić place pozbawione roślin (tzw. łysiny). Motyle mają rozpiętość skrzydeł 2,5-4,5 cm. Ich skrzydła są barwy od jasnobeżowej do szaro-brunatnej. Przednie skrzydła są ciemniejsze od tylnych i posiadają różne rysunki – okrągłe, owalne i nerkowate plamki oraz przepaski. Gąsienice są długości od 3,0 do 6,0 cm, walcowate, szare, brunatne lub oliwkowe, z połyskiem. W czasie spoczynku lub w razie zaniepokojenia zwijają się w kłębuszek. Poczwarka jest zamknięta i czerwonobrunatna. Zimują gąsienice lub poczwarki w ziemi (do ok. 20 cm). Gąsienice opuszczają kryjówki zimowe i zaczynają żerować w kwietniu, gdy temperatura gleby przekracza 10oC. Następnie schodzą do gleby w celu przepoczwarczenia. Motyle wylatują w maju-czerwcu. Są aktywne o zmierzchu i w nocy. Samice składają jaja (do 2000 sztuk) do gleby lub na rośliny. Młode gąsienice wylęgają się po 5-15 dniach i żerują na roślinie w dzień. Starsze są aktywne głównie w nocy, w ciągu dnia chowają się pod ziemią. W zależności od warunków klimatycznych mogą rozwinąć 1–2 pokolenia w roku. Profilaktyka i zwalczanie Podstawową metodą ograniczania liczebności rolnic jest prawidłowo prowadzona agrotechnika. Bezpośrednio po zbiorze roślin przedplonowych zaleca się wykonanie podorywki, a jesienią głębokiej orki, ponieważ podczas tych zabiegów ginie znaczna część gąsienic i poczwarek. W rejonach, gdzie stwierdzono rolnice, należy zaorywać nieużytki stwarzające doskonałe warunki do ich rozmnażania. W sezonie wegetacyjnym na plantacjach i w ich pobliżu należy też niszczyć kwitnące chwasty, będące źródłem pokarmu dla motyli. W celu określenia zagrożenia uprawy przez rolnice należy w okresie od początku maja do końca września prowadzić monitoring lotu motyli (zwłaszcza rolnicy zbożówki) za pomocą pułapek feromonowych. Pułapki (w liczbie 2 szt./ha) umieszcza się zawsze nad wierzchołkami roślin i sprawdza przynajmniej 2 razy w tygodniu na obecność motyli. Dodatkowo systematycznie, co najmniej raz w tygodniu, należy lustrować rośliny na obecność gąsienic, które zazwyczaj pojawiają się po upływie 15 - 25 dni od momentu odnotowania szczytu liczebności motyli. Sygnałem do podjęcia decyzji o zwalczaniu jest stwierdzenie pierwszych młodych gąsienic na liściach. Do zwalczania gąsienic rolnic zaleca się stosować w pierwszej kolejności środki bakteryjne. Walka chemiczna polega na opryskiwaniu insektycydami zarejestrowanymi do zwalczania rolnic na papryce. Ze względu na placowy charakter występowania szkodnika, pierwszy zabieg można ograniczyć do miejsc, w których stwierdzono obecność gąsienic. Zabiegi należy wykonywać w godzinach wieczornych. MOTYLE (Lepidoptera) - rodzina omacnicowate (Pyralaidae) Omacnica prosowianka Ostrinia nubilalis (Hubner) Gąsienice omacnicy prosowianki wgryzają się głównie do zielonych i czerwonych owoców papryki. Drążą korytarze w miąższu owocu, nie przegryzając przy tym zewnętrznej skórki. Szczególnie często żerują (owijając się delikatnie przędzą) w obrębie gniazda nasiennego i wewnątrz szypułki owocu. Uszkodzenia można zaobserwować dopiero, gdy owoc jest bardzo zniszczony lub zaczyna gnić. Obserwuje się też uszkodzenia linii kroplujących, które są przegryzane przez gąsienice próbujące dostać się do wody (zwłaszcza w okresach suszy i wysokich temperatur). Nasilenie występowania omacnicy obserwuje się okresowo, co kilka lat. Samice mają skrzydła żółtooliwkowe z brązowym rysunkiem o rozpiętości 30 mm, natomiast skrzydła samców są ciemnobrunatne z żółtymi przepaskami. Gąsienice początkowo są żółte, później stają się jasnoszarobrązowe z ciemnobrązową pręgą wzdłuż grzbietu i drobnymi plamkami na bokach. Profilaktyka i zwalczanie Wskazane jest zakładanie siatek, co całkowicie chroni paprykę, ponieważ owady te nalatują z zewnątrz. Uprawy papryki powinny być usytuowane z dala od upraw kukurydzy i od stanowisk po niej. Pomocne w sygnalizowaniu obecności omacnicy mogą być pułapki feromonowe, odławiające samce. Pułapkę należy ustawić na zewnątrz osłony, w jej pobliżu, w okresie lotu motyli (maj, czerwiec). Trzeba pamiętać, że odłowienie motyli nie jest jednoznaczne z obecnością gąsienic w uprawie, daje tylko informację o obecności tego gatunku w okolicy i jego liczebności. Obecność gąsienic można stwierdzić jedynie na podstawie dokładnie prowadzonych lustracji uprawy. Zwalczanie omacnicy prowadzi się tak samo, jak piętnówek i błyszczki jarzynówki. ŚLIMAKI (Gastropoda) Ślimaki mogą stanowić pewne zagrożenie dla owoców papryki w warunkach wysokiej wilgotności. Uszkadzają głównie owoce i ich szypułki, ale mogą również żerować na korzeniach w pojemnikach rozsadowych. Profilaktyka i zwalczanie Ślimaki należy zbierać, odławiać do pułapek (np. płaskie pojemniki z piwem) lub stosować środki chemiczne zarejestrowane do zwalczania tych szkodników w uprawach papryki. Do zwalczania ślimaków dostępne są także preparaty biologiczne zawierające pasożytnicze nicienie.