Monitoring w IPR – ogórek pod osłonami

V. Ochrona przed organizmami szkodliwymi Organizmy szkodliwe, czyli agrofagi (choroby, szkodniki) występują zawsze, przy uprawie warzyw w polu jak i pod oslonami, dlatego ochrona przed nimi jest istotnym elementem integrowanej produkcji warzyw. Bez skutecznego regulowania poziomu zagrożenia agrofagami, trudno uzyskać wysoki plon dobrej jakości, zachowując jednocześnie opłacalność produkcji. W integrowanej produkcji roślin należy dążyć do maksymalnego zmniejszenia potencjalnego zagrożenia agrofagami stosując głównie metody agrotechniczne, biologiczne, mechaniczne, a, jeżeli jest to niezbędne, również chemiczne. Profilaktyka pełni bardzo ważną rolę w przeciwdziałaniu wszystkim organizmom szkodliwym. Stwarzanie roślinom uprawnym optymalnych warunków wzrostu przez właściwe zmianowanie, staranną uprawę, nawożenie, nawadnianie ma ogromne znaczenie w eliminowaniu ujemnych skutków powodowanych przez agrofagi. Mechaniczna uprawa gleby pełni znaczącą rolę w zwalczaniu niektórych szkodników oraz zmniejsza liczbę żywotnych nasion chwastów. Wszystkie czynności uprawowe poprzedzające siew lub sadzenie roślin powinny być wykonywane starannie, z uwzględnieniem aktualnego stanu stanowiska i we właściwym terminie. Należy dobierać właściwe terminy siewu i sadzenia, odpowiednią rozstawę rzędów i zagęszczenie roślin, aby stosowanie środków chemicznych mogło być ograniczone do minimum. Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z podanymi w etykiecie zaleceniami oraz w taki sposób, aby nie dopuścić do zagrożenia zdrowia człowieka, zwierząt lub środowiska. Wszystkie zabiegi ochrony roślin należy starać się wykonywać w warunkach optymalnych dla ich działania i w taki sposób, aby w maksymalnym stopniu wykorzystać ich biologiczną aktywność, przy jednoczesnej minimalizacji dawek. Jedną z metod ograniczenia zużycia środków ochrony roślin może być ich precyzyjne stosowanie tam, gdzie określony organizm szkodliwy występuje. Agrofagi nie muszą występować corocznie i na każdej plantacji, dlatego nie wszystkie gatunki wymagają jednakowego zwalczania. Stąd, do podstawowych zasad integrowanej ochrony roślin należy stosowanie środków ochrony roślin nie według z góry określonego programu, lecz na podstawie prawidłowego i aktualnego rozpoznania nasilenia występowania agrofagów, ich identyfikacji i uwzględniania progów szkodliwości. Coraz większe znaczenie ma też prognozowanie występowania i właściwe korzystanie z sygnalizacji pojawiania się szkodników. Nie wszystkie środki dopuszczone do stosowania w określonym gatunku powinny być wykorzystywane w integrowanej produkcji. Stosować należy jedynie te środki, które mają najkrótszy okres karencji oraz wywierają najmniejszy negatywny wpływ na organizmy pożyteczne i są dopuszczone do stosowania w IP. W integrowanej uprawie warzyw, ze względów ekologicznych i ekonomicznych, należy ograniczać liczbę zabiegów do niezbędnego minimum i stosować środki ochrony w najniższych dawkach lecz zapewniających wystarczającą skuteczność. W pierwszej kolejności powinno się wybierać środki biologiczne (niechemiczne) oparte na bakteriach, grzybach lub wirusach i wyciągach roślinnych oraz środki pochodzenia naturalnego. W danym sezonie wegetacyjnym należy wykonać przynajmniej jeden zabieg ochrony roślin środkami niechemicznymi. Należy stosować również środki o różnych mechanizmach działania (jeśli istnieje taka możliwość), aby zapobiegać zjawisku uodporniania się organizmów szkodliwych na zawarte w nich substancja czynne. Przemiennie stosowanie środków wynika z konieczności zachowania bioróżnorodności i ochrony środowiska. Działanie środków ochrony roślin na organizmy szkodliwe i rośliny uprawne zależy nie tylko od składu gatunkowego patogenów i roślin, lecz także od fazy wzrostu roślin, warunków glebowych i klimatycznych. W związku z tym, należy zawsze stosować środki tylko dopuszczone do stosowania dla danej rośliny uprawnej i przeznaczone do zwalczania określonego agrofaga, przestrzegać zalecanych dawek i sposobu stosowania podanego w tym opracowaniu oraz w etykiecie dołączonej do każdego opakowania środka. Niektóre środki można stosować zapobiegawczo (np. grzybobójcze) lub interwencyjne. Cieczy użytkowe należy przygotować w ilości nie większej, niż konieczna do zastosowania na określonym areale. Opróżnione opakowania trzeba przepłukać trzykrotnie wodą, a popłuczyny wlać do zbiornika opryskiwacza. Zabiegi środkami ochrony roślin powinny przeprowadzać tylko osoby przeszkolone przez jednostki organizacyjne wpisane do rejestru przez wojewódzkiego inspektora ochrony roślin i nasiennictwa. W czasie przygotowywania środków i podczas wykonywania zabiegów trzeba przestrzegać przepisów BHP, używając odpowiedniego ubrania ochronnego. Opryskiwacz, po zabiegu powinien być dokładnie umyty. Zwalczanie szkodników należy prowadzić przede wszystkim metodami biologicznymi w oparciu o introdukcję organizmów pożytecznych i środków biologicznych. Wykaz dopuszczonych w Polsce środków ochrony roślin jest publikowany w rejestrze środków ochrony roślin. Informacje o zakresie stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach zamieszczane są w etykietach. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest wyszukiwarka środków ochrony roślin. Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem https://www.gov.pl/web/rolnictwo/ochrona- roslin. Wykaz środków ochrony roślin do integrowanej produkcji jest opracowywana przez Instytut Ogrodnictwa w Skierniewicach – PIB i publikowany w Programie Ochrony Roślin Warzywnych. Programy ochrony roślin są również dostępne na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem https://www.agrofagi.com.pl/81,rosliny-warzywne. Dopuszczone do integrowanej produkcji środki ochrony roślin są w ww. programach oznaczone literami IP. Wymagania klimatyczne ogórków powodują, że pod osłonami utrzymywana są dość wysokie temperatury i wilgotność powietrza. Stwarza to wprawdzie optymalne warunki dla roślin, ale jednocześnie sprzyja rozwojowi większości patogenów Stąd też kształtowanie odpowiedniego mikroklimatu w pomieszczeniu uprawowym, a zwłaszcza unikanie wilgotności powietrza przekraczającej 85% oraz prawidłowa agrotechnika nie dopuszczająca do wystąpienia stresowych warunków wzrostu, w istotnym stopniu decyduje o zdrowotności roślin. W zabezpieczaniu roślin przed szkodnikami zdają egzamin specjalne, gęste siatki montowane w wietrznikach i drzwiach oraz tablice lepowe pozwalające monitorować naloty szkodników i ograniczać liczebność dorosłych osobników, W integrowanej produkcji ogórka, do uprawy należy wybierać odmiany jak najbardziej odporne na parcha dyniowatych, mączniaka prawdziwego i rzekomego, korynesporozę dyniowatych, wirusa mozaiki ogórka i ewentualnie inne choroby, gdyż z uwagi na preferowane biologiczne zwalczanie szkodników, wybór możliwych do zastosowania fungicydów jest znacznie mniejszy, niż w uprawie konwencjonalnej. Należy również podkreślić duże znaczenie fitosanitarne szczepienia ogórków na dyni figolistnej, bowiem zabieg ten chroni nie tylko przed fuzaryjnym więdnięciem, ale również przed kilkoma chorobami wirusowymi. 5.1. Choroby Choroby wirusowe Mozaika ogórka Opis objawów i szkodliwość. Wirus mozaiki ogórka (Cucumber mosaic virus, CMV), w warunkach naturalnych jest przenoszony przez ponad 80 gatunków mszyc. Głównymi wektorami patogenu są mszyca ogórkowa oraz mszyca brzoskwiniowa. Wirus przenoszony jest także przez porażone nasiona ogórka oraz mechanicznie, z sokiem chorych roślin, podczas wykonywania zabiegów pielęgnacyjnych. Może porażać również inne gatunki roślin np. paprykę. Objawy na młodych roślinach pojawiają się zwykle 5 dni po infekcji, a na roślinach starszych około 14 dni po zakażeniu. Objawy porażenia występują na wszystkich organach rośliny. Na liściach widoczna jest żółto-zielona lub żółta mozaika. Liście mogą być zniekształcone i mniejsze, niż u roślin zdrowych. Międzywęźla są skrócone, a całe rośliny nierozkrzewione i zahamowane we wzroście. Kwitnienie i owocowanie ulega znacznej redukcji. Objawy mogą się pojawiać na owocach w postaci żółtych plam oraz guzów i brodawek. Rozwój i nasilenie choroby zależą od terminu infekcji - im wcześniej roślina zostanie zakażona, tym choroba będzie miała silniejszy przebieg. Objawy choroby pojawiają się szybciej i z większym nasileniem w wyższych temperaturach (26-32oC). Krótkie dni i słabe naświetlenie również mogą sprzyjać nasileniu objawów chorobowych. Profilaktyka i zwalczanie. Należy uprawiać odmiany odporne na CMV. Nasiona kategorii kwalifikowany lub standard należy wysiewać do podłoża wolnego od patogenów infekcyjnych. Konieczne jest systematyczne zwalczanie mszyc, które są wektorami wirusa. Po zakończeniu cyklu uprawowego należy usuwać resztki roślin i odkażać pomieszczenia oraz narzędzia przeznaczone do prac pielęgnacyjnych. Nekrotyczna plamistość melona na ogórku Opis objawów i szkodliwość. Sprawcą choroby jest wirus nekrotycznej plamistości melona (Melon necroticspot virus, MNSV). MNSV przenoszony jest przez zarodniki pływkowe grzyba Olpidium radicale, a także mechanicznie przez kontakt między roślinami i na narzędziach używanych do pielęgnacji ogórków. Pierwsze symptomy pojawiają się na młodych liściach ogórka w postaci przejaśnień nerwów i chlorotycznych, wodnistych plam, szybko przekształcających się w duże, nekrotyczne plamy z brązowawą obwódką. Liście stopniowo zasychają i cała roślina więdnie. Występowaniu choroby sprzyjają okresy o niskiej intensywności światła i niskich temperaturach. Choroba ta jest szczególnie groźna w bezglebowej uprawie ogórków. Profilaktyka i zwalczanie. Należy wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do podłoża wolnego od patogenów infekcyjnych oraz ściśle przestrzegać higieny w pomieszczeniach uprawowych i odkażać narzędzia używane przy cięciu roślin, zarejestrowanymi do tego celu preparatami, co zmniejsza ryzyko przenoszenia wirusa. Szczepienie ogórków na dyni figolistnej skutecznie chroni przed wystąpieniem choroby. W przypadku wystąpienia choroby w uprawie tradycyjnej konieczne jest chemiczne lub termiczne odkażanie podłoża. W uprawie w wełnie mineralnej, zwalczanie grzybów z rodzaju Olpidium zmniejsza ryzyko wystąpienia choroby. Należy usuwać z obiektu rośliny chore, a następnie niszczyć je np. palić. Zielona mozaika ogórka (-) Opis objawów i szkodliwość. Sprawcą jest wirus zielonej mozaiki ogórka (Cucumber green mottle mosaic virus, CGMMV). Wirus trwale zakaża glebę, przenosi się z zainfekowaną wodą do podlewania, z pożywkami hydroponicznymi oraz mechanicznie podczas prac pielęgnacyjnych i przez ocierające się liście sąsiadujących roślin. Źródłem CGMMV mogą być porażone nasiona. Na liściach występują jasno i ciemnozielone mozaikowate plamy, tworzą się pęcherzyki, blaszki liściowe ulegają deformacji i są spłaszczone. Wzrost roślin jest zahamowany. Na owocach zwykle nie obserwuje się zmian chorobowych. Szkodliwość choroby jest największa w temperaturach poniżej 20°C. Profilaktyka i zwalczanie. Należy wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do podłoża wolnego od patogenów infekcyjnych. Przestrzegać higieny w pomieszczeniach uprawowych, odkażać narzędzia używane przy cięciu roślin i innych zabiegach pielęgnacyjnych oraz chemicznie lub termicznie odkażać podłoże w celu eliminacji wektora wirusa. Zaleca się również szczepienie ogórków na dyni figolistnej, która jest odporna na CGMMV. Należy usuwać z obiektu rośliny chore, a następnie niszczyć je np. palić. Nekrotyczna plamistość liści ogórka Opis objawów i szkodliwość. Sprawcą choroby jest wirus plamistości liści ogórka (Cucumber leaf spot virus, CLSV), który stanowi największe zagrożenie zimą i wczesną wiosną w warunkach niedostatku światła i niskich temperatur. CLSV przenoszony jest z nasionami i przez grzyb Olpidium radicale. Na liściach ogórka pojawiają się jasnozielone do żółtawych drobne plamy o nieregularnym kształcie, z brązowym nekrotycznym centrum. Wzrost porażonych roślin jest silnie zahamowany. Profilaktyka i zwalczanie. Należy wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do podłoża wolnego od patogenów infekcyjnych. Przestrzegać higieny w pomieszczeniach uprawowych, odkażać narzędzia używane przy cięciu roślin i innych zabiegach pielęgnacyjnych oraz chemicznie lub termicznie odkażać podłoże w celu eliminacji wektora. Utrzymywanie temperatur optymalnych dla ogórka zmniejsza ryzyko infekcji. Należy usuwać z obiektu rośliny chore, a następnie niszczyć je np. palić. Nekroza ogórka Opis objawów i szkodliwość. Chorobę powodują różne szczepy wirusa nekrozy tytoniu (Tobacco necrosis virus, TNV). Zakażenie następuje od podłoża, gdyż wektorem tego wirusa jest grzyb Olpidium brassicae. TNV powoduje białawo-żółte, a później nekrotyczne plamy na liściach, zlokalizowane niekiedy na nerwach w brzeżnych partiach blaszki liściowej. Z czasem, nekroza obejmuje całą blaszkę liściową i porażone liście zasychają. Na ogonkach liściowych i łodygach widoczne są niewielkie, podłużne pęknięcia. Tkanki w miejscach pęknięć zasychają i przybierają szarawe lub beżowe zabarwienie. Podobne spękania występują czasem również na nerwach liści. Infekcji sprzyjają niskie temperatury podłoża i powietrza oraz złe warunki świetlne. Rośliny szczepione na dyni figolistnej są mniej wrażliwe i, w przypadku infekcji, często dochodzi do ich wyzdrowienia. Profilaktyka i zwalczanie. Należy wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do podłoża wolnego od patogenów infekcyjnych. Przestrzegać higieny w pomieszczeniach uprawowych i odkażać narzędzia używane przy cięciu roślin zarejestrowanymi do tego celu preparatami, co zmniejsza ryzyko mechanicznego przenoszenia wirusa. Szczepienie ogórków na dyni figolistnej skutecznie chroni przed wystąpieniem choroby. W przypadku jej wystąpienia w uprawie tradycyjnej konieczne jest chemiczne lub termiczne odkażanie podłoża. W uprawie w wełnie mineralnej zwalczanie grzybów z rodzaju Olpidium zmniejsza ryzyko wystąpienia choroby. Należy usuwać z obiektu rośliny chore, a następnie niszczyć je np. palić. Choroby grzybowe Czarna zgnilizna zawiązków i pędów roślin dyniowatych (Didymella bryoniae) Opis objawów i szkodliwość. Grzyb powoduje gnicie, zasychanie zawiązków oraz deformację owoców. Porażane są również liście, łodygi i pędy boczne. Na brzegach liści powstają duże, nekrotyczne plamy z ciemniejszym środkiem. Na porażonych tkankach licznie tworzą się czarne owocniki grzyba pseudotecja i piknidia. Do infekcji dochodzi w szerokim zakresie temperatury, od 10oC do 35oC (optimum około 23oC). Najistotniejszym czynnikiem decydującym o tempie rozwoju choroby jest wilgotność powietrza. Grzyb najszybciej rozwija się przy wilgotności względnej zbliżonej do 90% i długotrwałym zwilżeniu roślin. Natomiast przy wilgotności powietrza około 60% bardzo rzadko dochodzi do infekcji. Rozwojowi infekcji sprzyja również spadek temperatury w ciągu nocy. Szkodliwość choroby jest wysoka, zwłaszcza w tunelach foliowych. Największe zagrożenie porażenia grzybem występuje w podczas chłodnej, pochmurnej i wilgotnej pogody. Profilaktyka i zwalczanie. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do podłoża wolnego od patogenów infekcyjnych. Nie należy dopuszczać do długotrwałego zwilżenia roślin i utrzymywania się wysokiej wilgotności powietrza (powyżej 80%). Istotne znaczenie ma również wczesne prześwietlanie bujnie rosnących roślin. W związku z tym, że grzyb zimuje w resztkach roślinnych i na konstrukcjach, niezbędna jest dezynfekcja pomieszczenia przed następną uprawą. Należy usuwać z obiektu rośliny chore, a następnie niszczyć je np. palić. Alternarioza dyniowatych (Alternaria cucumerina, A. pluriseptata, Ulocladium atrum oraz U. cucurbitae) Opis objawów i szkodliwość. Na liściach powstają okrągławe, brązowe plamy z jaśniejszym środkiem. Z czasem, na górnej stronie blaszki tworzą się koncentryczne pierścienie będące skupiskiem zarodników. Plamy leżące blisko siebie zlewają się, co prowadzi do zasychania dużych fragmentów blaszek liściowych. Grzyby te porażają liście w warunkach wysokiej temperatury (21-32oC) i dużej wilgotności powietrza. W uprawach ogórków pod osłonami, alternarioza występuje głównie lokalnie i zazwyczaj nie powoduje odczuwalnych strat. Profilaktyka i zwalczanie. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do podłoża wolnego od patogenów infekcyjnych. Dokładnie niszczyć resztki pozbiorcze. Obniżenie względnej wilgotności powietrza i niedopuszczanie do dużych wahań temperatury znacząco ogranicza występowanie choroby. W momencie zagrożenia bądź pojawienia się pierwszych objawów chorobowych, zaleca się profilaktyczne/interwencyjne stosowanie ochrony chemicznej fungicydami zarejestrowanymi do IP. Mączniak rzekomy dyniowatych (Pseudoperenospora cubensis) Opis objawów i szkodliwość. Jest to pospolita i bardzo groźna choroba ogórków uprawianych w polu i pod osłonami. Na liściach porażonych roślin tworzą się plamy, które są początkowo oliwkowozielone, lecz dość szybko żółkną i brązowieją. Plamy te są ograniczone nerwami, co sprawia, że mają kanciasty kształt. Na dolnej stronie liści widoczne jest brunatne lub fioletowe skupisko zarodników. W miarę powiększania się plam, liście ogórka zaczynają zasychać, a silnie porażone rośliny zamierają. Zarodniki kiełkują w temperaturze od 8oC do 30oC. Optymalne warunki do zarodnikowania patogenu to wysoka wilgotności powietrza i temperatura 15-20oC. W uprawach pod osłonami, choroba rozprzestrzenia się niezwykle szybko. Jeżeli nie podejmie się działań ochronnych, w ciągu dwóch tygodni może dojść do całkowitego zniszczenia roślin. Profilaktyka i zwalczanie. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do podłoża wolnego od patogenów infekcyjnych. Należy bezwzględnie unikać okresu zwilżenia liści trwającego dłużej niż 5 godzin. Prowadzić obserwację zdrowotności roślin w danym sezonie wegetacyjnym, przynajmniej 1 raz w tygodniu. W momencie zagrożenia na podstawie analizy warunków pogodowych bądź pojawienia się pierwszych objawów chorobowych, zaleca się profilaktyczne/interwencyjne stosowanie ochrony chemicznej fungicydami z różnych grup chemicznych zarejestrowanymi do IP. Wprowadzać do uprawy odmiany ogórka odporne lub tolerancyjne na mączniaka rzekomego. Mączniak prawdziwy dyniowatych (Podosphaera fusca) Opis objawów i szkodliwość. Na górnej stronie liści powstają charakterystyczne, białe, mączyste plamy, które rozszerzając się często obejmują całą powierzchnię blaszki liściowej. Silnie porażone liście przedwcześnie zamierają. Grzyb najlepiej rozwija się przy wilgotności 50% i temperaturze powietrza pomiędzy 20-27°C. Częste zwilżanie liści lub przenawożenie azotem powodują nasilenie objawów. Zarodniki patogenu rozprzestrzeniają się wraz z prądami powietrza i wodą. Profilaktyka i zwalczanie. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do podłoża wolnego od patogenów infekcyjnych.Do uprawy należy wybierać odmiany odporne. Prowadzić obserwację zdrowotności roślin w danym sezonie wegetacyjnym, przynajmniej 1 raz w tygodniu. W momencie zagrożenia na podstawie analizy warunków pogodowych bądź pojawienia się pierwszych objawów chorobowych, zaleca się profilaktyczne/interwencyjne stosowanie ochrony chemicznej fungicydami z różnych grup chemicznych zarejestrowanymi do IP. Szara pleśń (Botrytis cinerea) Opis objawów i szkodliwość. Sprawca choroby jest typowym polifagiem porażającym wiele gatunków roślin. Patogen infekuje wszystkie organy rośliny: liście, pędy, kwiaty i owoce we wszystkich fazach rozwojowych, na których pojawiają się brunatne, nekrotyczne plamy, pokryte szarym, pylącym nalotem grzybni i zarodników konidialnych. Porażona tkanka zasycha. Już w początkowej fazie wzrostu występują silne objawy na owocach. Objawy początkowo zwykle można obserwować od wierzchołka owocu, gdzie gromadzą się krople wody ułatwiające infekcję. Czynnikiem sprzyjającym rozwojowi grzyba jest bardzo wysoka wilgotność powietrza (optimum 95%) oraz obecność na roślinie wody, pochodzącej z opadających kropli tworzących się w wyniku kondensacji pary wodnej na połaciach dachowych, ekranach termicznych lub bezpośrednio na liściach. Długość okresu utrzymywania się wysokiej wilgotności powietrza jest czynnikiem bezpośrednio decydującym o rozwoju choroby. Temperatura w tym przypadku ma niewielkie znaczenie. Optymalna temperatura do rozwoju infekcji wynosi 17-23oC. Rośliny, które uprzednio przeszły jakikolwiek stres, np. wodny, termiczny lub świetlny, są bardziej podatne na porażenie przez B. cinerea. Profilaktyka i zwalczanie. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do podłoża wolnego od patogenów infekcyjnych. Bardzo duże znaczenie w ograniczaniu szkodliwości szarej pleśni ma kształtowanie mikroklimatu w obiekcie. Przede wszystkim należy dążyć do obniżenia wilgotności w pomieszczeniu uprawowym, w razie potrzeby poprzez jednoczesne wietrzenie i ogrzewanie. Porażone części roślin powinny być jak najszybciej usuwane ze szklarni lub tunelu. W momencie zagrożenia bądź pojawienia się pierwszych objawów chorobowych, zaleca się profilaktyczne/interwencyjne stosowanie ochrony chemicznej fungicydami z różnych grup chemicznych zarejestrowanymi do IP. Fuzaryjne więdniecie ogórka (Fusarium oxysporum f. sp. cucumerinum) Opis objawów i szkodliwość. W zależności od stadium rozwojowego rośliny, grzyb może powodować zgorzele siewek, a na starszych roślinach jest przyczyną choroby naczyniowej. Porażone rośliny mają zahamowany wzrost, więdną, żółkną, a ich liście stopniowo zasychają. Objawy te są spowodowane zaburzeniami w transporcie wody i soli mineralnych. Na pędach roślin obserwuje się charakterystyczne ciemne smugi. Na przekroju poprzecznym pędu widoczne jest zbrunatnienie wiązek przewodzących. W warunkach sprzyjających rozwojowi patogenu, na zainfekowanych tkankach pędu można dostrzec biało-różowy nalot zarodników grzyba. Pierwsze objawy więdnięcia na ogórkach w uprawie tunelowej można zaobserwować na początku owocowania, a najwięcej chorych roślin jest w drugiej połowie okresu wegetacji. Patogen rozwija się w podłożu, z którego infekuje system korzeniowy ogórka. W podłożu oraz na obumarłych tkankach roślinnych patogen wytwarza chlamydospory (formy przetrwalnikowe), które mogą przetrwać przez okres kilku lat. Optymalna temperatura dla rozwoju patogenu wynosi około 20oC. Przy ostrym przebiegu choroby, porażone rośliny mogą zamierać w ciągu kilku dni. Profilaktyka i zwalczanie. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do podłoża wolnego od patogenów infekcyjnych. Z plantacji należy usuwać chore rośliny, a następnie je spalić. Między cyklami uprawy nieodzowna jest dezynfekcja pustych pomieszczeń uprawowych i sprzętu używanego w trakcie uprawy. W tradycyjnej uprawie w glebie lub substratach organicznych zalecane jest termiczne odkażanie podłoża. Należy również systematycznie zwalczać ziemiórki i brzegówki, zwłaszcza w uprawie na wełnie mineralnej. Fuzaryjna zgorzel dyniowatych (Fusarium solani f. sp. cucurbitae) Opis objawów i szkodliwość. Objawy chorobowe powodowane przez F. solani to zgnilizna korzeni, szyjki korzeniowej i podstawy pędu roślin. Nekroza może rozszerzać się nawet do kilkudziesięciu centymetrów nad powierzchnią podłoża. Porażone rośliny więdną, stają się chlorotyczne i dość szybko zamierają. W okresach wysokiej wilgotności, na porażonych organach widoczne jest zarodnikowanie grzyba. Sprawca choroby rozwija się w podłożu, gdzie może przetrwać przez kilka lat w postaci chlamydospor (zarodników przetrwalnikowych). Choroba występuje na ogórkach niezależnie od substratu i metody uprawy. Do infekcji może dojść w fazie produkcji rozsady lub w dalszym okresie wegetacji. Profilaktyka i zwalczanie. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do podłoża wolnego od patogenów infekcyjnych. Należy utrzymywać optymalną wilgotność podłoża i nie dopuszczać do długotrwałego zwilżenia dolnych części łodyg. Po stwierdzeniu wystąpienia patogenu w uprawie ogórków, należy zachować 3-4 letnią przerwę w uprawie roślin dyniowatych i przeprowadzić dezynfekcję podłoża. Z plantacji należy usuwać chore rośliny, a następnie je spalić. Źródłem patogenu może być również woda służąca do podlewania lub zraszania roślin. Najczęściej jest to woda pochodząca z okolicznych cieków wodnych lub stawów, która jest zakażona zarodnikami grzyba. Zgnilizna korzeni i podstawy pędów ogórka (Pyhtium spp. i Phytophthora spp.) Opis objawów i szkodliwość. Przebarwienia i gnicie systemu korzeniowego w uprawie ogórków na wełnie mineralnej są powodowane przez różne gatunki z rodzaju Pythium, przy czym gatunek P. aphanidermatum uważany jest za najgroźniejszy i najczęściej występujący. Z innych gatunków często notowane są również P. ultimum, P. dissotoctum, P. debaryanum oraz P. myriotylum. Rzadziej, za wywołanie choroby odpowiedzialne są gatunki z rodzaju Phytophthora (np. P. cryptogea, P. capsici, P. parasitica). Te same patogeny wywołują chorobę również w uprawie tradycyjnej. Korzenie porażonych roślin brunatnieją, gniją i stopniowo zanikają. W strefie szyjki korzeniowej pojawiają się wodniste, dość szybko ciemniejące plamy, a wewnętrzne tkanki piętki i szyjki korzeniowej ulegają dezintegracji. Objawom tym towarzyszy zahamowanie wzrostu, więdnięcie i zamieranie roślin. Przy niewielkim porażeniu starszych roślin objawy choroby mogą być ograniczone do mniej lub bardziej intensywnego brązowienia i gnicia korzeni, bez ujawnienia się specyficznych symptomów na częściach nadziemnych. Nasilenie występowania poszczególnych gatunków Pythium zależy także od pory roku. Zimą i wczesną wiosną dominują gatunki o mniejszych wymaganiach cieplnych, np. P. debaryanum, P. ultimum, dla których optimum termiczne wynosi 15-20°C. Latem, natomiast, dużym zagrożeniem są gatunki ciepłolubne, które rozwijają się najlepiej w temperaturze 26-30°C. Profilaktyka i zwalczanie. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do podłoża wolnego od patogenów infekcyjnych. Należy unikać podlewania roślin wodą pobieraną z otwartych zbiorników i ujęć powierzchniowych i nie dopuszczać do wzrostu roślin w warunkach stresowych. W momencie zagrożenia bądź pojawienia się pierwszych objawów chorobowych, zaleca się profilaktyczne/interwencyjne stosowanie ochrony chemicznej fungicydami zarejestrowanymi do IP. Należy systematycznie zwalczać ziemiórki, które przenoszą zoospory Pythium spp. Czarna zgnilizna korzeni dyniowatych (Phomopsis sclerotioides) Opis objawów i szkodliwość. Jest to bardzo groźna choroba ogórków uprawianych bezpośrednio w ziemi, a także przy uprawie na słomie i w rożnych substratach organicznych, o ile podłoża te nie są całkowicie odizolowane od macierzystego gruntu. Objawy choroby widoczne są najczęściej w początkowej fazie zbiorów w postaci żółknięcia i zasychania dolnych liści, słabego krzewienia się, zrzucania zawiązków, zahamowania wzrostu i owocowania, więdnięcia przy słonecznej pogodzie, a następnie stopniowego zamierania roślin. Uszkodzenie systemu korzeniowego rozpoczyna się od zamierania najdrobniejszych korzeni bocznych, a następnie brunatnienia i zamierania pozostałych korzeni i szyjki korzeniowej. W miejscach wyrastania bocznych korzeni powstają czarne plamki. Tkanka miękiszowa szyjki korzeniowej i podstawy łodygi rozkłada się. Objawy chorobowe na roślinach utrzymywanych w temperaturze gleby 16oC są wyraźnie silniejsze, niż przy temperaturze 20°C lub wyższej. Patogen ten powoduje trwałe zakażenie gleby do głębokości 0,5 m, zwiększające się po każdej kolejnej uprawie ogórków. Profilaktyka i zwalczanie. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do podłoża wolnego od patogenów infekcyjnych. Szczepienie na dyni figolistnej ogranicza szkodliwość choroby tylko przy niewielkim zakażeniu podłoża. Baloty słomy i inne substraty powinny być odizolowane od zakażonej gleby folią, rozłożoną na całej powierzchni szklarni. Utrzymywanie temperatury podłoża na poziomie 20oC lub wyższym pozwala uniknąć poważniejszych strat. W przypadku silnego zakażenia, konieczne jest parowanie ziemi. Uprawa ogórków w wełnie mineralnej stanowi skuteczne zabezpieczenie przed chorobą. 5.2. Szkodniki Przędziorek chmielowiec (Tetranychus urticae Koch, 1836) Dorosłe osobniki przędziorka chmielowca mają ciało o długości 0,4-0,5 mm, owalne, lekko spłaszczone, barwy jasnozielonej, z dwoma dużymi, ciemnymi plamami po bokach, natomiast zimujące samice zmieniają kolor ciała na jednolity, karminowo bądź pomarańczowo-czerwony, a ciemne plamy są niewidoczne. Jaja są kuliste, do 0,13 mm, początkowo bezbarwne, w miarę starzenia zmieniają barwę na żółtawą. Larwy o długości około 0,2 mm są zielonkawej barwy i posiadają trzy pary odnóży. Nimfy są podobne do osobników dorosłych, mają cztery pary odnóży, owalny kształt i zielonkawe zabarwienie ciała oraz już widoczne, ciemne plamy. Rozwój od jaja do osobnika dorosłego trwa średnio 9 dni, w temperaturze 25°C i wilgotności względnej powietrza do 70%. Samice przędziorka chmielowca żyją od 3 do 5 tygodni, składając do 100 jaj. Przędziorek, w warunkach szklarniowych może mieć kilkanaście pokoleń. Jest to szkodnik o bardzo dużym potencjale rozrodczym. Stanowi duże niebezpieczeństwo dla uprawy ogórka, gdyż w krótkim czasie może wystąpić w dużym nasileniu. Zimują zapłodnione samice ukryte pod elementami konstrukcyjnymi w szklarniach lub w wysokich tunelach foliowych, bądź na pozostawionych chwastach. Pod koniec lutego i w marcu, samice wychodzą z kryjówek i rozpoczynają zasiedlanie roślin. W tym czasie należy ich szukać na spodniej strony liści. Po krótkim okresie żerowania, samice rozpoczynają składanie jaj dając początek pierwszemu pokoleniu. Przędziorek, odżywia się sokiem komórkowym roślin. Na liściach, w miejscu pobierania pokarmu powstają drobne jasne plamki, które stopniowo obejmują całą powierzchnię blaszki. Na ogórkach, takie objawy nazywane są potocznie „bieleniem roślin”. Silnie zaatakowane liście zasychają. Zasiedlone przez przędziorka rośliny pokryte są delikatną pajęczyną. Próg zagrożenia wynosi około 1 sztuki na 1 cm2 powierzchni liścia. Gatunek ten jest bardzo groźny dla uprawy ogórka. Profilaktyka i zwalczanie. Systematyczne obserwacje roślin należy rozpocząć na początku marca i prowadzić je przez cały okres wegetacji. Lustracje powinno się prowadzić co najmniej raz w tygodniu, wyszukując rośliny z uszkodzeniami oraz widocznymi na powierzchni liśćmi skupiskami drobnych białych punktów. Rośliny takie należy dokładnie przejrzeć i stwierdzić, czy na liściach z plamkami obecne są formy ruchome przędziorka chmielowca. W okresie wiosennym szczególną uwagę należy zwrócić na rośliny rosnące w pobliżu rur grzejnych, bowiem są one najczęściej atakowane jako pierwsze. Stosując biologiczne metody zwalczania, należy je rozpocząć bezpośrednio po stwierdzeniu szkodnika na roślinie. Wciornastek zachodni (Frankliniella occidentalis (Pergande, 1895)) Wciornastki to małe, przecinkowate owady. Samica dorasta do 1,2 mm, zaś samiec jest nieco mniejszy. Zabarwienie ciała osobników dorosłych jest pomarańczowo brązowe. Wciornastki mają dwie pary wąskich skrzydeł otoczonych długą, delikatną frędzlą. Małe jaja, niewidoczne gołym okiem, składane są w tkankę liścia. Larwy są bezskrzydłe, barwy kremowej do jasnożółtej, kształtem podobne do osobników dorosłych. Stadia nimfalne są koloru żółtego, nieco mniejsze od osobników dorosłych, z widocznymi zaczątkami skrzydeł. Wciornastek zachodni jest gatunkiem polifagicznym występującym na wielu gatunkach roślin. Na ogórkach zaliczany jest do groźnych szkodników. Zarówno osobniki dorosłe wciornastka jak i jego stadia larwalne odżywiają się sokiem komórkowym roślin. W miejscu żerowania, na liściu powstają kilkumilimetrowe białawe plamy o nieregularnych kształcie, które w miarę starzenia przebarwiają się na brązowo. O obecności wciornastków świadczą czarne, błyszczące kropki widoczne w obrębie miejsc żerowania, które są odchodami wciornastka. Szkodniki te uszkadzają kwiaty i zawiązki, które opadają lub wytwarzają zniekształcone owoce. Profilaktyka i zwalczanie. Nalot osobników dorosłych należy monitorować stosując niebieskie tablice lepowe zawieszane bezpośrednio po wysadzeniu rozsady w szklarni. Tablice należy umieścić pionowo nad roślinami w liczbie min. 1 szt. na 100 m² uprawy i przeglądać je co najmniej raz w tygodniu. Po stwierdzeniu osobników dorosłych na tablicach, należy przystąpić do lustracji roślin, a po wykryciu larw rozpocząć zwalczanie stosując metodę biologiczną przy pomocy drapieżnych roztoczy i drapieżnych pluskwiaków. Wciornastek tytoniowiec (Thrips tabaci Lindeman, 1889) Osobniki dorosłe, larwy i stadia nimfalne kształtem i rozmiarami ciała podobne są do wciornastka zachodniego. Różnią się zabarwieniem ciała, które u osobników dorosłych jest zmienne od bladożółtego poprzez szarobrunatne, aż do prawie czarnego. Larwy są jasnożółte, a nimfy ciemnożółte. Wciornastek tytoniowiec podobnie jak gatunek poprzedni jest polifagiem mogącym rozwijać się prawie na wszystkich roślinach uprawianych w warunkach szklarniowych, w tym również na ogórkach. W optymalnych warunkach temperatury (25-28°C) cały cykl rozwojowy trwa około 18 dni. W związku z tym, w szklarniach może występować do 10 pokoleń rocznie. Podobnie jak wciornastek zachodni, szkodnik ten również odżywia się sokiem komórkowym. W miejscu pobierania soku powstają drobne, srebrzystobiałe plamki, początkowo wzdłuż głównych nerwów, później obejmują całą powierzchnię liścia. Liście żółkną i przedwcześnie zamierają. Wciornastki uszkadzają kwiaty i zawiązki, które opadają lub powstają z nich zniekształcone owoce. Profilaktyka i zwalczanie. Należy sadzić na miejsca stałe tylko rozsadę wolną od szkodnika oraz monitorować nalot osobników dorosłych za pomocą żółtych lub niebieskich tablic lepowych zawieszanych w szklarni bezpośrednio po wysadzeniu rozsady. Tablice należy umieścić pionowo nad roślinami w liczbie 1 szt. na 100 m² uprawy i przeglądać je co najmniej raz w tygodniu. Po stwierdzeniu osobników dorosłych na tablicach, należy lustrować rośliny obecność larw, a po ich wykryciu podjąć zwalczanie stosując metodę biologiczną, przy pomocy drapieżnych roztoczy i drapieżnych pluskwiaków. Zwalczanie obu gatunków wciornastków należy prowadzić metodą biologiczną. Ziemiórki (Bradysia spp.) Osobniki dorosłe to niewielkie, około 3-milimetrowe muchówki z długimi nogami. Głowa i przedplecze jest czarne, a odwłok zielonkawo-brązowy. Jaja są owalne, żółto białe, o długości do 2 mm. Larwy są wąskie, dorastają do 5,5 mm długości i mają ciało przeźroczyste z wyraźnie widocznym przewodem pokarmowym. Poczwarka jest biaława, a przed przepoczwarczeniem zmienia barwę na ciemną. Rozwój od jaja do osobnika dorosłego trwa około trzy tygodnie. Muchówki żyją około 7 dni. Larwy bezpośrednio po wylęgu z jaj są saprofagami. Stadium rozwojowym powodującym uszkodzenia ogórków są starsze larwy, które żyją gromadnie w strefie korzeniowej rośliny uszkadzając szyjkę korzeniową i zjadając korzenie. Opanowane przez ziemiórki rośliny słabo rosną, żółkną i gniją u podstawy. Profilaktyka i zwalczanie. Po posadzeniu roślin należy na 100 m2 uprawy umieścić 1-2 żółte tablice, które należy przeglądać co tydzień. Po stwierdzeniu muchówek ziemiórki należy rozpocząć zwalczanie metodą biologiczną wprowadzając do podłoża drapieżne nicienie. Miniarka psiankowianka (Liriomyza bryoniae (Kaltenbach, 1858)) Dorosłe muchówki są czarno-żółte i osiągają długość od 1,3-2,3 mm. Przednia część głowy i przedplecze zabarwione są na kolor żółty. Tułów od góry jest ciemny, po bokach z żółtymi fragmentami, a odwłok jest żółty. Posiadają jedną parę opalizujących skrzydeł. Jaja są małe (do 0,25 mm), owalne, składane w tkankę liścia. Larwy są beznogie, po wylęgu bezbarwne i przezroczyste, o długości do 0,5 mm, a w pełni wyrośnięte o długości do 3 mm. Poczwarki są żółtawobrązowe, ustawione zazwyczaj pionowo na górnej stronie liścia. Rozwój jaja, w zależności od temperatury, trwa 4-8 dni, stadium larwalne 7-13 dni, a stadium poczwarki w sezonie późnej wiosny i letnim trwa około trzech tygodni. Natomiast, w okresie wczesnowiosennym (luty-marzec) wylot muchówek następuje po upływie 5-9 tygodni. W sezonie wegetacyjnym może rozwijać się do czterech pokoleń. Poczwarki pokolenia jesiennego przechodzą okres spoczynku do następnej wiosny. Jedna samica miniarki składa w ciągu życia średnio około 100 jaj. Samice bezpośrednio przed złożeniem jaj bardzo starannie wybierają miejsce na liściu. Czynią to przy pomocy pokładełka nakłuwając nim powierzchnię liścia. Jeśli miejsce jest odpowiednie, składają w nie jajo. W wyniku tego, na górnej powierzchni liścia, zazwyczaj przy jego brzegach, tworzą się skupiska małych, białawych, okrągłych plamek. W jednym skupisku znajduje się kilka lub kilkanaście plamek. Są to pierwsze symptomy obecności tego szkodnika na roślinie. Szkodliwość miniarki psiankowianki dla ogórka jest duża. Larwy odżywiają się miękiszem liścia, pozostawiając nienaruszoną górną i dolną skórkę. W wyniku ich żerowania powstają na liściach najpierw pojedyncze, wąskie korytarze zwane „minami”. W miarę dorastania larw, liczba i wielkość min na liściach wzrasta, a przy silnym uszkodzeniu liście zamierają i łatwo opadają, co w konsekwencji prowadzi do wcześniejszego zamierania roślin. Miniarka ciepłolubka (Liriomyza trifolii (Burgess in Comstock, 1880)) Dorosłe muchówki są szaroczarne i mniejsze od miniarki psiankowianki, osiągają długość do 2,3 mm. Mają jedną parę opalizujących skrzydeł. Głowa i uda są żółte, natomiast golenie i stopy – brązowawe. Małe, owalne jaja składane są w tkankę liścia. Larwy bezpośrednio po wylęgu są białawe i przezroczyste, później przebarwiają się na kolor jasnopomarańczowy. W pełni wyrośnięte osiągają długość do 3 mm. Poczwarki początkowo są jasnopomarańczowe, później zmieniają barwę na złotobrązową. Gatunek ten ma biologię podobną do miniarki psiankowianki, przy czym stadium jaja i larwy trwa nieco krócej. Przepoczwarcza się na liściu lub w podłożu i po około trzech tygodniach wylatują owady dorosłe. Charakter wyrządzanych szkód jest taki sam jak u poprzedniego gatunku przy czym miny są bardziej wydłużone i węższe. Obecnie, na ogórkach miniarka ciepłolubka występuje sporadycznie, niemniej jednak trzeba pamiętać, że w latach osiemdziesiątych był to gatunek zaliczany do ważnych szkodników i że nadal stanowi potencjalne zagrożenie. Również potencjalne zagrożenie dla ogórka w uprawie pod osłonami może stanowić miniarka szklarniówka (Liriomyza huidobrensis, Blanchard, 1926). Jest to również gatunek polifagiczny, występujący na wielu gatunkach roślin. W Polsce południowej stwierdzono jego obecność na sałacie uprawianej pod osłonami. Profilaktyka i zwalczanie. Należy prowadzić systematyczną lustrację roślin, podczas której trzeba zwrócić uwagę na wygląd liści. Stwierdzenie punktowych plam na liściach i min wskazuje na obecność szkodnika. Do monitorowania muchówek miniarek służą żółte tablice (min. 1 na 100 m2 uprawy). Lustracja roślin przynajmniej 1 raz w tygodniu na obecność larw i osobników dorosłych. Zwalczanie wymienionych wyżej gatunków miniarek należy prowadzić metodą biologiczną polegającą na wprowadzeniu na zasiedloną przez szkodnika roślinę pasożytniczych błonkówek. Dla całkowitej likwidacji szkodnika wystarcza zazwyczaj zastosowanie dwóch lub trzech introdukcji pasożytów w odstępach 14 dniowych. Na ogórku uprawianym pod osłonami występuje kilka gatunków mszyc, z których najczęściej spotykane to: mszyca ogórkowa, mszyca brzoskwiniowa i mszyca ziemniaczana smugowa. Mszyca ogórkowa (Aphis (Aphis) gossypii Glover,1877) Bezskrzydłe mszyce są butelkowozielone lub kremowo-żółte. Na końcu odwłoka posiadają dwa rurkowate, czarne wyrostki zwane syfonami. Są małe około 1,5 mm długości. Osobniki uskrzydlone są nieco większe, dorastają do 1,9 mm długości, mają czarną głowę i tułów i zielony odwłok. Larwy są podobne do dorosłych osobników bezskrzydłych, lecz są od nich nieco mniejsze. Zarówno osobniki dorosłe, jak i larwy odżywiają się sokiem komórkowym wysysanym z liści, zawiązków owoców i kwiatów oraz owoców, co prowadzi do deformacji i zasychania liści, opadania kwiatów i zawiązków, a w konsekwencji do wcześniejszego zamierania roślin. Mszyce tego gatunku bardzo duży potencjał rozrodczy i są szczególnie niebezpieczne dla młodych roślin ogórka. Mniej więcej po trzech tygodniach od zasiedlenia mogą doprowadzić nawet do zniszczenia roślin. Mszyca brzoskwiniowa (Myzus (Nectarosiphon) persicae Sulzer, 1776) Bezskrzydłe samice są długości do 2,3 mm, barwy jasnozielonej. Na głowie posiadają parę czułków, a przy końcu odwłoka dwa nieco rozdęte syfony. Larwy są podobne do osobników dorosłych, tylko nieco mniejsze. Na roślinach uprawianych pod osłonami, najczęściej występuje rasa szklarniowa, charakteryzująca się zmiennym zabarwieniem ciała, od jasnoróżowego poprzez jasnożółty, żółtozielony do żółtego. Mszyce rozmnażają się partenogenetycznie przez cały rok. Na jednej roślinie może występować jednocześnie kilka ras barwnych. Rozwój jednego pokolenia trwa w zależności od temperatury i długości dnia od 1 do 2 tygodni. W okresie wiosenno-letnim, optymalnym dla rozwoju mszyc, może rozwinąć się w ciągu miesiąca do czterech pokoleń. Płodność mszyc w warunkach optymalnych, tzn. w temperaturze około 23oC, wilgotności względnej powietrza około 75% i długim dniu, wynosi około 25 larw. Mszyca ziemniaczana smugowa (Macrosiphum (Macrosiphum) euphorbiae (Thomas, 1878)) Jest to największa mszyca zasiedlająca ogórki. Bezskrzydłe osobniki są zielone i dorastają do 3,8 mm długości. Na głowie posiadają długie czułki, które przeważnie są dłuższe od ciała. Syfony są również dość długie i dobrze widoczne gołym okiem. Rozwój jednego pokolenia, w zależności od warunków, trwa 8-17 dni, a więc, podobnie jak mszyca brzoskwiniowa, w optymalnych warunkach może rozwinąć się do 4 pokoleń w ciągu miesiąca. Płodność dochodzi do około 35 larw. Liczebność tego gatunku na roślinach szybko rośnie. Wszystkie gatunki mszyc występujące w szklarni, na ogórkach powodują dwojakiego rodzaju szkody - bezpośrednie i pośrednie. Szkody bezpośrednie to wysysanie soku roślin, w wyniku czego młode rośliny słabiej rosną. Liście zasiedlonych roślin żółkną i, w miejscu występowania kolonii, są zniekształcone. W trakcie żerowania, mszyce wydalają lepką, słodką substancję zwaną spadzią, która opada na rośliny. Na spadzi rozwijają się czarne grzyby spadziowe ograniczając roślinom funkcje życiowe. Szkody pośrednie są związane z przenoszeniem wirusów wywołujących choroby ogórków. Profilaktyka i zwalczanie. Należy prowadzić systematyczną lustrację roślin, podczas której trzeba zwrócić uwagę na wygląd liści. Do monitorowania obecności uskrzydlonych osobników mszyc służą żółte tablice (min. 1 na 100 m2 uprawy) oraz lustracja roślin przynajmniej 1 raz w tygodniu pod kątem obecność tych szkodników. Zwalczanie wymienionych gatunków jest identyczne. Zaleca się stosować głównie metody biologiczne. W wyjątkowych przypadkach, przy dużej liczebności mszyc, można je zwalczać stosując preparaty selektywne. Mączlik szklarniowy (Trialeurodes vaporariorum (Westwood, 1856)) Owad dorosły jest niewielkim pluskwiakiem o długości 1-1,5 mm, z jedną parą śnieżnobiałych skrzydeł. Samica składa małe, owalne jaja, do 0,25 mm długości, na spodniej stronie liści. Jaja, bezpośrednio po złożeniu, są barwy kremowej, w miarę rozwoju przebarwiają się poprzez kolor szary do grafitowo-czarnego tuż przed wylęgiem larw. Larwa pierwszego stadium ma około 0,3 mm długości, jest ruchoma, płaska i ma żółtawobiałe zabarwienie ciała. Natomiast, larwa drugiego i trzeciego stadium jest nieruchoma, przytwierdzona na stałe do spodniej strony liścia. Przybiera kształt owalnej tarczki pokrytej warstwą białego puchu woskowego. Trzecie stadium larwalne dorasta do 0,5 mm długości. Po kolejnym linieniu przekształca się w poczwarkę (puparium). Poczwarkę pokrywa gruba warstwą wosku, co czyni ją podobną do puszki. Rozwój mączlika od jaja do osobnika dorosłego trwa 3-5 tygodni w zależności od temperatury, przy czym optymalną temperaturą jest 23-25oC. Rozwój jaja w temperaturze optymalnej wynosi średnio 7,6 dnia; pierwszego stadium larwalnego 4,4 dnia; drugiego 4,9 dnia; trzeciego 3,9 dnia, a poczwarki - 8,3 dnia. Larwy i osobniki dorosłe mączlika odżywiają się sokiem pobieranym z tkanki przewodzącej liści. W trakcie żerowania, mączlik wydala duże ilości lepkiej substancji zwanej rosą miodową, która osadza się na powierzchni liści i owoców. Na rosie miodowej rozwijają się grzyby sadzaki tworzące na powierzchni rośliny czarny osad utrudniający roślinom prawidłowe funkcjonowanie. W wyniku żerowania mączlika następuje ogładzanie rośliny, ograniczenie fotosyntezy i asymilacji dwutlenku węgla (CO2), zwiększenie oddychania i zaburzenia transpiracji, co w konsekwencji prowadzi do spadku plonu i pogorszeniu jego jakości. Przyjmuje się, że próg zagrożenia wynosi powyżej dwóch osobników na 1 cm2 liścia. Im młodsze rośliny są zasiedlone przez mączlika, tym większa jest strata w plonie. Profilaktyka i zwalczanie. Właściwa diagnostyka i jak najszybsze wykrywanie obecności szkodnika zwiększają efektywność jego zwalczania. Mączlik szklarniowy zasiedla rośliny od wiosny do jesieni. Wiosną należy go szukać w najcieplejszych miejscach w szklarni, a późnym latem - na roślinach rosnących w pobliżu wietrzników i drzwi. Osobniki dorosłe zasiedlają najmłodsze liście od spodniej strony i tam składają jaja, dlatego larw i poczwarek należy szukać na spodniej stronie starszych liści. Bardzo pomocne we wczesnym wykrywaniu obecności mączlika są żółte tablice lepowe, które należy zawiesić w szklarni bezpośrednio po wysadzeniu rozsady na miejsce stałe. W każdej sekcji szklarni, w celu monitorowania obecności szkodnika należy umieścić 3-5 tablic w miejscach największego zagrożenia (min. 1 na 100 m2 uprawy). Tablica powinna znajdować się zawsze w okolicy wierzchołka rośliny, a w miarę wzrostu roślin należy ją podnosić. Powinno się również przeprowadzać lustracje roślin przynajmniej 1 raz w tygodniu na obecność tych szkodników. Żółte tablice lepowe, zawieszone w dużej liczbie, mogą służyć w początkowej fazie zasiedlania roślin do wyłapywania osobników dorosłych, a tym samym ochrony ogórków przed mączlikiem. Mączlika szklarniowego należy zwalczać metodą biologiczną polegającą na wprowadzaniu na uprawę jego pasożyta, pasożyta i drapieżcę lub samego drapieżcę. W przypadku stosowania tylko pasożyta, jego introdukcję do szklarni należy powtarzać tak długo, aż uzyska się około 90% spasożytowanych larw i poczwarek mączlika na danej powierzchni. Symptomem spasożytowania jest przebarwienie się larw i poczwarek na kolor czarny. Zmienik lucernowiec (Lygus rugulipennis Poppius, 1911) Pluskwiak ten występuje pospolicie na terenie całego kraju, na wielu gatunkach roślin uprawnych i dziko rosnących. Znany jest przede wszystkim jako szkodnik warzyw z rodziny bobowatych (groch, fasola), dyniowatych (ogórek), psiankowatych (papryka, pomidor), amarylkowatych (cebula) oraz wielu gatunków roślin ozdobnych i jagodowych, a także chwastów. Owady dorosłe i larwy nakłuwają tkankę roślin i wysysają sok z liści, pąków kwiatowych, kwiatów i zawiązków, które przedwcześnie opadają. W wyniku żerowania, następuje deformacja zawiązków i owoców, a w nakłutych miejscach, tkanka żółknie, korkowacieje, a z czasem wykrusza się i tworzą się dziury. Zmieniki najchętniej żerują na wierzchołkach roślin i tam obserwuje się pierwsze uszkodzenia. Owady dorosłe są owalne, długości 4,6-5,7 mm, o zmiennej barwie ciała barwy od szarej, poprzez zielonkawo-szarą do brązowej, czasami z odcieniem czerwonawym. Samice są lepiej wybarwione, niż samce. Zmieniki posiadają dwie pary skrzydeł - pierwszą parą są półpokrywy, druga para jest błoniasta. Skórzasta część półpokryw ma złociste włoski na ciemnym tle, a błoniasta jest brązowawa z niewyraźnymi jasnymi plamkami. Na końcu przedplecza znajduje się trójkątna tarczka (scutellum) barwy żółtej. Czułki są czteroczłonowe, szaro-czarne. Nogi są brązowawe lub żółtawe, uda z dwoma brązowymi pierścieniami, golenie z czarnymi kolcami. Larwy są podobne do owada dorosłego, lecz mniejsze i bezskrzydłe z wyjątkiem ostatniego stadium – nimfy, która ma zawiązki skrzydeł. Larwy są jasnozielone, z pięcioma ciemniejszymi plamkami na stronie grzbietowej. Jaja są wydłużone, umieszczane w tkankach okrywających i miękiszowych roślin, stąd widoczne jest tylko białokremowe, owalne denko, wielkości około 1 mm. Zimują owady dorosłe w ściółce, suchych liściach, resztkach pożniwnych, na nieużytkach, miedzach i ścierniskach. Wczesną wiosną przenoszą się na rośliny żywicielskie, gdzie żerują i się rozmnażają. Stamtąd, przez wietrzniki i wejścia dostają się do wnętrza tuneli. Po okresie żerowania uzupełniającego, w maju samice składają jaja w pędy, kielichy kwiatowe i ogonki liściowe. Larwy wylęgają się po 2-3 tygodniach i żerują na roślinach rosnących w sąsiedztwie. W maju-czerwcu pojawia się pierwsze pokolenie owadów dorosłych, a w lipcu i sierpniu, czasami we wrześniu – pokolenie drugie. Profilaktyka i zwalczanie. Rośliny należy przeglądać w losowo wybranych 3-5 miejscach na 100 m² powierzchni uprawnej. W początkowym okresie wegetacji, zmieniki pojawiają się na roślinach rosnących w bezpośrednim sąsiedztwie wietrzników i wejść do obiektów. Progiem zagrożenia jest stwierdzenie obecności dwóch dorosłych owadów na 1 m.b. rzędu, albo objawów żerowania na zawiązkach i liściach w okresie kwitnienia i na początku zawiązywania owoców. W celu ograniczenia szkód, w pobliżu obiektów z ogórkiem nie powinno się prowadzić uprawy bobowatych oraz upraw nasiennych gatunków z rodziny selerowatych. Na ograniczenie liczby zmieników wpływa również utrzymanie otoczenia obiektów uprawowych w stanie wolnym od chwastów (z nich zmieniki mogą nalatywać pod osłony). W wietrznikach oraz drzwiach szklarni i tuneli powinno się zamontować siatki uniemożliwiające przedostanie się owadów do wnętrza. W razie konieczności należy wykonać zabieg zwalczający.

5.1. Choroby Choroby wirusowe Mozaika ogórka Opis objawów i szkodliwość. Wirus mozaiki ogórka (Cucumber mosaic virus, CMV), w warunkach naturalnych jest przenoszony przez ponad 80 gatunków mszyc. Głównymi wektorami patogenu są mszyca ogórkowa oraz mszyca brzoskwiniowa. Wirus przenoszony jest także przez porażone nasiona ogórka oraz mechanicznie, z sokiem chorych roślin, podczas wykonywania zabiegów pielęgnacyjnych. Może porażać również inne gatunki roślin np. paprykę. Objawy na młodych roślinach pojawiają się zwykle 5 dni po infekcji, a na roślinach starszych około 14 dni po zakażeniu. Objawy porażenia występują na wszystkich organach rośliny. Na liściach widoczna jest żółto-zielona lub żółta mozaika. Liście mogą być zniekształcone i mniejsze, niż u roślin zdrowych. Międzywęźla są skrócone, a całe rośliny nierozkrzewione i zahamowane we wzroście. Kwitnienie i owocowanie ulega znacznej redukcji. Objawy mogą się pojawiać na owocach w postaci żółtych plam oraz guzów i brodawek. Rozwój i nasilenie choroby zależą od terminu infekcji - im wcześniej roślina zostanie zakażona, tym choroba będzie miała silniejszy przebieg. Objawy choroby pojawiają się szybciej i z większym nasileniem w wyższych temperaturach (26-32oC). Krótkie dni i słabe naświetlenie również mogą sprzyjać nasileniu objawów chorobowych. Profilaktyka i zwalczanie. Należy uprawiać odmiany odporne na CMV. Nasiona kategorii kwalifikowany lub standard należy wysiewać do podłoża wolnego od patogenów infekcyjnych. Konieczne jest systematyczne zwalczanie mszyc, które są wektorami wirusa. Po zakończeniu cyklu uprawowego należy usuwać resztki roślin i odkażać pomieszczenia oraz narzędzia przeznaczone do prac pielęgnacyjnych. Nekrotyczna plamistość melona na ogórku Opis objawów i szkodliwość. Sprawcą choroby jest wirus nekrotycznej plamistości melona (Melon necroticspot virus, MNSV). MNSV przenoszony jest przez zarodniki pływkowe grzyba Olpidium radicale, a także mechanicznie przez kontakt między roślinami i na narzędziach używanych do pielęgnacji ogórków. Pierwsze symptomy pojawiają się na młodych liściach ogórka w postaci przejaśnień nerwów i chlorotycznych, wodnistych plam, szybko przekształcających się w duże, nekrotyczne plamy z brązowawą obwódką. Liście stopniowo zasychają i cała roślina więdnie. Występowaniu choroby sprzyjają okresy o niskiej intensywności światła i niskich temperaturach. Choroba ta jest szczególnie groźna w bezglebowej uprawie ogórków. Profilaktyka i zwalczanie. Należy wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do podłoża wolnego od patogenów infekcyjnych oraz ściśle przestrzegać higieny w pomieszczeniach uprawowych i odkażać narzędzia używane przy cięciu roślin, zarejestrowanymi do tego celu preparatami, co zmniejsza ryzyko przenoszenia wirusa. Szczepienie ogórków na dyni figolistnej skutecznie chroni przed wystąpieniem choroby. W przypadku wystąpienia choroby w uprawie tradycyjnej konieczne jest chemiczne lub termiczne odkażanie podłoża. W uprawie w wełnie mineralnej, zwalczanie grzybów z rodzaju Olpidium zmniejsza ryzyko wystąpienia choroby. Należy usuwać z obiektu rośliny chore, a następnie niszczyć je np. palić. Zielona mozaika ogórka (-) Opis objawów i szkodliwość. Sprawcą jest wirus zielonej mozaiki ogórka (Cucumber green mottle mosaic virus, CGMMV). Wirus trwale zakaża glebę, przenosi się z zainfekowaną wodą do podlewania, z pożywkami hydroponicznymi oraz mechanicznie podczas prac pielęgnacyjnych i przez ocierające się liście sąsiadujących roślin. Źródłem CGMMV mogą być porażone nasiona. Na liściach występują jasno i ciemnozielone mozaikowate plamy, tworzą się pęcherzyki, blaszki liściowe ulegają deformacji i są spłaszczone. Wzrost roślin jest zahamowany. Na owocach zwykle nie obserwuje się zmian chorobowych. Szkodliwość choroby jest największa w temperaturach poniżej 20°C. Profilaktyka i zwalczanie. Należy wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do podłoża wolnego od patogenów infekcyjnych. Przestrzegać higieny w pomieszczeniach uprawowych, odkażać narzędzia używane przy cięciu roślin i innych zabiegach pielęgnacyjnych oraz chemicznie lub termicznie odkażać podłoże w celu eliminacji wektora wirusa. Zaleca się również szczepienie ogórków na dyni figolistnej, która jest odporna na CGMMV. Należy usuwać z obiektu rośliny chore, a następnie niszczyć je np. palić. Nekrotyczna plamistość liści ogórka Opis objawów i szkodliwość. Sprawcą choroby jest wirus plamistości liści ogórka (Cucumber leaf spot virus, CLSV), który stanowi największe zagrożenie zimą i wczesną wiosną w warunkach niedostatku światła i niskich temperatur. CLSV przenoszony jest z nasionami i przez grzyb Olpidium radicale. Na liściach ogórka pojawiają się jasnozielone do żółtawych drobne plamy o nieregularnym kształcie, z brązowym nekrotycznym centrum. Wzrost porażonych roślin jest silnie zahamowany. Profilaktyka i zwalczanie. Należy wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do podłoża wolnego od patogenów infekcyjnych. Przestrzegać higieny w pomieszczeniach uprawowych, odkażać narzędzia używane przy cięciu roślin i innych zabiegach pielęgnacyjnych oraz chemicznie lub termicznie odkażać podłoże w celu eliminacji wektora. Utrzymywanie temperatur optymalnych dla ogórka zmniejsza ryzyko infekcji. Należy usuwać z obiektu rośliny chore, a następnie niszczyć je np. palić. Nekroza ogórka Opis objawów i szkodliwość. Chorobę powodują różne szczepy wirusa nekrozy tytoniu (Tobacco necrosis virus, TNV). Zakażenie następuje od podłoża, gdyż wektorem tego wirusa jest grzyb Olpidium brassicae. TNV powoduje białawo-żółte, a później nekrotyczne plamy na liściach, zlokalizowane niekiedy na nerwach w brzeżnych partiach blaszki liściowej. Z czasem, nekroza obejmuje całą blaszkę liściową i porażone liście zasychają. Na ogonkach liściowych i łodygach widoczne są niewielkie, podłużne pęknięcia. Tkanki w miejscach pęknięć zasychają i przybierają szarawe lub beżowe zabarwienie. Podobne spękania występują czasem również na nerwach liści. Infekcji sprzyjają niskie temperatury podłoża i powietrza oraz złe warunki świetlne. Rośliny szczepione na dyni figolistnej są mniej wrażliwe i, w przypadku infekcji, często dochodzi do ich wyzdrowienia. Profilaktyka i zwalczanie. Należy wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do podłoża wolnego od patogenów infekcyjnych. Przestrzegać higieny w pomieszczeniach uprawowych i odkażać narzędzia używane przy cięciu roślin zarejestrowanymi do tego celu preparatami, co zmniejsza ryzyko mechanicznego przenoszenia wirusa. Szczepienie ogórków na dyni figolistnej skutecznie chroni przed wystąpieniem choroby. W przypadku jej wystąpienia w uprawie tradycyjnej konieczne jest chemiczne lub termiczne odkażanie podłoża. W uprawie w wełnie mineralnej zwalczanie grzybów z rodzaju Olpidium zmniejsza ryzyko wystąpienia choroby. Należy usuwać z obiektu rośliny chore, a następnie niszczyć je np. palić. Choroby grzybowe Czarna zgnilizna zawiązków i pędów roślin dyniowatych (Didymella bryoniae) Opis objawów i szkodliwość. Grzyb powoduje gnicie, zasychanie zawiązków oraz deformację owoców. Porażane są również liście, łodygi i pędy boczne. Na brzegach liści powstają duże, nekrotyczne plamy z ciemniejszym środkiem. Na porażonych tkankach licznie tworzą się czarne owocniki grzyba pseudotecja i piknidia. Do infekcji dochodzi w szerokim zakresie temperatury, od 10oC do 35oC (optimum około 23oC). Najistotniejszym czynnikiem decydującym o tempie rozwoju choroby jest wilgotność powietrza. Grzyb najszybciej rozwija się przy wilgotności względnej zbliżonej do 90% i długotrwałym zwilżeniu roślin. Natomiast przy wilgotności powietrza około 60% bardzo rzadko dochodzi do infekcji. Rozwojowi infekcji sprzyja również spadek temperatury w ciągu nocy. Szkodliwość choroby jest wysoka, zwłaszcza w tunelach foliowych. Największe zagrożenie porażenia grzybem występuje w podczas chłodnej, pochmurnej i wilgotnej pogody. Profilaktyka i zwalczanie. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do podłoża wolnego od patogenów infekcyjnych. Nie należy dopuszczać do długotrwałego zwilżenia roślin i utrzymywania się wysokiej wilgotności powietrza (powyżej 80%). Istotne znaczenie ma również wczesne prześwietlanie bujnie rosnących roślin. W związku z tym, że grzyb zimuje w resztkach roślinnych i na konstrukcjach, niezbędna jest dezynfekcja pomieszczenia przed następną uprawą. Należy usuwać z obiektu rośliny chore, a następnie niszczyć je np. palić. Alternarioza dyniowatych (Alternaria cucumerina, A. pluriseptata, Ulocladium atrum oraz U. cucurbitae) Opis objawów i szkodliwość. Na liściach powstają okrągławe, brązowe plamy z jaśniejszym środkiem. Z czasem, na górnej stronie blaszki tworzą się koncentryczne pierścienie będące skupiskiem zarodników. Plamy leżące blisko siebie zlewają się, co prowadzi do zasychania dużych fragmentów blaszek liściowych. Grzyby te porażają liście w warunkach wysokiej temperatury (21-32oC) i dużej wilgotności powietrza. W uprawach ogórków pod osłonami, alternarioza występuje głównie lokalnie i zazwyczaj nie powoduje odczuwalnych strat. Profilaktyka i zwalczanie. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do podłoża wolnego od patogenów infekcyjnych. Dokładnie niszczyć resztki pozbiorcze. Obniżenie względnej wilgotności powietrza i niedopuszczanie do dużych wahań temperatury znacząco ogranicza występowanie choroby. W momencie zagrożenia bądź pojawienia się pierwszych objawów chorobowych, zaleca się profilaktyczne/interwencyjne stosowanie ochrony chemicznej fungicydami zarejestrowanymi do IP. Mączniak rzekomy dyniowatych (Pseudoperenospora cubensis) Opis objawów i szkodliwość. Jest to pospolita i bardzo groźna choroba ogórków uprawianych w polu i pod osłonami. Na liściach porażonych roślin tworzą się plamy, które są początkowo oliwkowozielone, lecz dość szybko żółkną i brązowieją. Plamy te są ograniczone nerwami, co sprawia, że mają kanciasty kształt. Na dolnej stronie liści widoczne jest brunatne lub fioletowe skupisko zarodników. W miarę powiększania się plam, liście ogórka zaczynają zasychać, a silnie porażone rośliny zamierają. Zarodniki kiełkują w temperaturze od 8oC do 30oC. Optymalne warunki do zarodnikowania patogenu to wysoka wilgotności powietrza i temperatura 15-20oC. W uprawach pod osłonami, choroba rozprzestrzenia się niezwykle szybko. Jeżeli nie podejmie się działań ochronnych, w ciągu dwóch tygodni może dojść do całkowitego zniszczenia roślin. Profilaktyka i zwalczanie. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do podłoża wolnego od patogenów infekcyjnych. Należy bezwzględnie unikać okresu zwilżenia liści trwającego dłużej niż 5 godzin. Prowadzić obserwację zdrowotności roślin w danym sezonie wegetacyjnym, przynajmniej 1 raz w tygodniu. W momencie zagrożenia na podstawie analizy warunków pogodowych bądź pojawienia się pierwszych objawów chorobowych, zaleca się profilaktyczne/interwencyjne stosowanie ochrony chemicznej fungicydami z różnych grup chemicznych zarejestrowanymi do IP. Wprowadzać do uprawy odmiany ogórka odporne lub tolerancyjne na mączniaka rzekomego. Mączniak prawdziwy dyniowatych (Podosphaera fusca) Opis objawów i szkodliwość. Na górnej stronie liści powstają charakterystyczne, białe, mączyste plamy, które rozszerzając się często obejmują całą powierzchnię blaszki liściowej. Silnie porażone liście przedwcześnie zamierają. Grzyb najlepiej rozwija się przy wilgotności 50% i temperaturze powietrza pomiędzy 20-27°C. Częste zwilżanie liści lub przenawożenie azotem powodują nasilenie objawów. Zarodniki patogenu rozprzestrzeniają się wraz z prądami powietrza i wodą. Profilaktyka i zwalczanie. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do podłoża wolnego od patogenów infekcyjnych.Do uprawy należy wybierać odmiany odporne. Prowadzić obserwację zdrowotności roślin w danym sezonie wegetacyjnym, przynajmniej 1 raz w tygodniu. W momencie zagrożenia na podstawie analizy warunków pogodowych bądź pojawienia się pierwszych objawów chorobowych, zaleca się profilaktyczne/interwencyjne stosowanie ochrony chemicznej fungicydami z różnych grup chemicznych zarejestrowanymi do IP. Szara pleśń (Botrytis cinerea) Opis objawów i szkodliwość. Sprawca choroby jest typowym polifagiem porażającym wiele gatunków roślin. Patogen infekuje wszystkie organy rośliny: liście, pędy, kwiaty i owoce we wszystkich fazach rozwojowych, na których pojawiają się brunatne, nekrotyczne plamy, pokryte szarym, pylącym nalotem grzybni i zarodników konidialnych. Porażona tkanka zasycha. Już w początkowej fazie wzrostu występują silne objawy na owocach. Objawy początkowo zwykle można obserwować od wierzchołka owocu, gdzie gromadzą się krople wody ułatwiające infekcję. Czynnikiem sprzyjającym rozwojowi grzyba jest bardzo wysoka wilgotność powietrza (optimum 95%) oraz obecność na roślinie wody, pochodzącej z opadających kropli tworzących się w wyniku kondensacji pary wodnej na połaciach dachowych, ekranach termicznych lub bezpośrednio na liściach. Długość okresu utrzymywania się wysokiej wilgotności powietrza jest czynnikiem bezpośrednio decydującym o rozwoju choroby. Temperatura w tym przypadku ma niewielkie znaczenie. Optymalna temperatura do rozwoju infekcji wynosi 17-23oC. Rośliny, które uprzednio przeszły jakikolwiek stres, np. wodny, termiczny lub świetlny, są bardziej podatne na porażenie przez B. cinerea. Profilaktyka i zwalczanie. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do podłoża wolnego od patogenów infekcyjnych. Bardzo duże znaczenie w ograniczaniu szkodliwości szarej pleśni ma kształtowanie mikroklimatu w obiekcie. Przede wszystkim należy dążyć do obniżenia wilgotności w pomieszczeniu uprawowym, w razie potrzeby poprzez jednoczesne wietrzenie i ogrzewanie. Porażone części roślin powinny być jak najszybciej usuwane ze szklarni lub tunelu. W momencie zagrożenia bądź pojawienia się pierwszych objawów chorobowych, zaleca się profilaktyczne/interwencyjne stosowanie ochrony chemicznej fungicydami z różnych grup chemicznych zarejestrowanymi do IP. Fuzaryjne więdniecie ogórka (Fusarium oxysporum f. sp. cucumerinum) Opis objawów i szkodliwość. W zależności od stadium rozwojowego rośliny, grzyb może powodować zgorzele siewek, a na starszych roślinach jest przyczyną choroby naczyniowej. Porażone rośliny mają zahamowany wzrost, więdną, żółkną, a ich liście stopniowo zasychają. Objawy te są spowodowane zaburzeniami w transporcie wody i soli mineralnych. Na pędach roślin obserwuje się charakterystyczne ciemne smugi. Na przekroju poprzecznym pędu widoczne jest zbrunatnienie wiązek przewodzących. W warunkach sprzyjających rozwojowi patogenu, na zainfekowanych tkankach pędu można dostrzec biało-różowy nalot zarodników grzyba. Pierwsze objawy więdnięcia na ogórkach w uprawie tunelowej można zaobserwować na początku owocowania, a najwięcej chorych roślin jest w drugiej połowie okresu wegetacji. Patogen rozwija się w podłożu, z którego infekuje system korzeniowy ogórka. W podłożu oraz na obumarłych tkankach roślinnych patogen wytwarza chlamydospory (formy przetrwalnikowe), które mogą przetrwać przez okres kilku lat. Optymalna temperatura dla rozwoju patogenu wynosi około 20oC. Przy ostrym przebiegu choroby, porażone rośliny mogą zamierać w ciągu kilku dni. Profilaktyka i zwalczanie. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do podłoża wolnego od patogenów infekcyjnych. Z plantacji należy usuwać chore rośliny, a następnie je spalić. Między cyklami uprawy nieodzowna jest dezynfekcja pustych pomieszczeń uprawowych i sprzętu używanego w trakcie uprawy. W tradycyjnej uprawie w glebie lub substratach organicznych zalecane jest termiczne odkażanie podłoża. Należy również systematycznie zwalczać ziemiórki i brzegówki, zwłaszcza w uprawie na wełnie mineralnej. Fuzaryjna zgorzel dyniowatych (Fusarium solani f. sp. cucurbitae) Opis objawów i szkodliwość. Objawy chorobowe powodowane przez F. solani to zgnilizna korzeni, szyjki korzeniowej i podstawy pędu roślin. Nekroza może rozszerzać się nawet do kilkudziesięciu centymetrów nad powierzchnią podłoża. Porażone rośliny więdną, stają się chlorotyczne i dość szybko zamierają. W okresach wysokiej wilgotności, na porażonych organach widoczne jest zarodnikowanie grzyba. Sprawca choroby rozwija się w podłożu, gdzie może przetrwać przez kilka lat w postaci chlamydospor (zarodników przetrwalnikowych). Choroba występuje na ogórkach niezależnie od substratu i metody uprawy. Do infekcji może dojść w fazie produkcji rozsady lub w dalszym okresie wegetacji. Profilaktyka i zwalczanie. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do podłoża wolnego od patogenów infekcyjnych. Należy utrzymywać optymalną wilgotność podłoża i nie dopuszczać do długotrwałego zwilżenia dolnych części łodyg. Po stwierdzeniu wystąpienia patogenu w uprawie ogórków, należy zachować 3-4 letnią przerwę w uprawie roślin dyniowatych i przeprowadzić dezynfekcję podłoża. Z plantacji należy usuwać chore rośliny, a następnie je spalić. Źródłem patogenu może być również woda służąca do podlewania lub zraszania roślin. Najczęściej jest to woda pochodząca z okolicznych cieków wodnych lub stawów, która jest zakażona zarodnikami grzyba. Zgnilizna korzeni i podstawy pędów ogórka (Pyhtium spp. i Phytophthora spp.) Opis objawów i szkodliwość. Przebarwienia i gnicie systemu korzeniowego w uprawie ogórków na wełnie mineralnej są powodowane przez różne gatunki z rodzaju Pythium, przy czym gatunek P. aphanidermatum uważany jest za najgroźniejszy i najczęściej występujący. Z innych gatunków często notowane są również P. ultimum, P. dissotoctum, P. debaryanum oraz P. myriotylum. Rzadziej, za wywołanie choroby odpowiedzialne są gatunki z rodzaju Phytophthora (np. P. cryptogea, P. capsici, P. parasitica). Te same patogeny wywołują chorobę również w uprawie tradycyjnej. Korzenie porażonych roślin brunatnieją, gniją i stopniowo zanikają. W strefie szyjki korzeniowej pojawiają się wodniste, dość szybko ciemniejące plamy, a wewnętrzne tkanki piętki i szyjki korzeniowej ulegają dezintegracji. Objawom tym towarzyszy zahamowanie wzrostu, więdnięcie i zamieranie roślin. Przy niewielkim porażeniu starszych roślin objawy choroby mogą być ograniczone do mniej lub bardziej intensywnego brązowienia i gnicia korzeni, bez ujawnienia się specyficznych symptomów na częściach nadziemnych. Nasilenie występowania poszczególnych gatunków Pythium zależy także od pory roku. Zimą i wczesną wiosną dominują gatunki o mniejszych wymaganiach cieplnych, np. P. debaryanum, P. ultimum, dla których optimum termiczne wynosi 15-20°C. Latem, natomiast, dużym zagrożeniem są gatunki ciepłolubne, które rozwijają się najlepiej w temperaturze 26-30°C. Profilaktyka i zwalczanie. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do podłoża wolnego od patogenów infekcyjnych. Należy unikać podlewania roślin wodą pobieraną z otwartych zbiorników i ujęć powierzchniowych i nie dopuszczać do wzrostu roślin w warunkach stresowych. W momencie zagrożenia bądź pojawienia się pierwszych objawów chorobowych, zaleca się profilaktyczne/interwencyjne stosowanie ochrony chemicznej fungicydami zarejestrowanymi do IP. Należy systematycznie zwalczać ziemiórki, które przenoszą zoospory Pythium spp. Czarna zgnilizna korzeni dyniowatych (Phomopsis sclerotioides) Opis objawów i szkodliwość. Jest to bardzo groźna choroba ogórków uprawianych bezpośrednio w ziemi, a także przy uprawie na słomie i w rożnych substratach organicznych, o ile podłoża te nie są całkowicie odizolowane od macierzystego gruntu. Objawy choroby widoczne są najczęściej w początkowej fazie zbiorów w postaci żółknięcia i zasychania dolnych liści, słabego krzewienia się, zrzucania zawiązków, zahamowania wzrostu i owocowania, więdnięcia przy słonecznej pogodzie, a następnie stopniowego zamierania roślin. Uszkodzenie systemu korzeniowego rozpoczyna się od zamierania najdrobniejszych korzeni bocznych, a następnie brunatnienia i zamierania pozostałych korzeni i szyjki korzeniowej. W miejscach wyrastania bocznych korzeni powstają czarne plamki. Tkanka miękiszowa szyjki korzeniowej i podstawy łodygi rozkłada się. Objawy chorobowe na roślinach utrzymywanych w temperaturze gleby 16oC są wyraźnie silniejsze, niż przy temperaturze 20°C lub wyższej. Patogen ten powoduje trwałe zakażenie gleby do głębokości 0,5 m, zwiększające się po każdej kolejnej uprawie ogórków. Profilaktyka i zwalczanie. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do podłoża wolnego od patogenów infekcyjnych. Szczepienie na dyni figolistnej ogranicza szkodliwość choroby tylko przy niewielkim zakażeniu podłoża. Baloty słomy i inne substraty powinny być odizolowane od zakażonej gleby folią, rozłożoną na całej powierzchni szklarni. Utrzymywanie temperatury podłoża na poziomie 20oC lub wyższym pozwala uniknąć poważniejszych strat. W przypadku silnego zakażenia, konieczne jest parowanie ziemi. Uprawa ogórków w wełnie mineralnej stanowi skuteczne zabezpieczenie przed chorobą.

5.2. Szkodniki Przędziorek chmielowiec (Tetranychus urticae Koch, 1836) Dorosłe osobniki przędziorka chmielowca mają ciało o długości 0,4-0,5 mm, owalne, lekko spłaszczone, barwy jasnozielonej, z dwoma dużymi, ciemnymi plamami po bokach, natomiast zimujące samice zmieniają kolor ciała na jednolity, karminowo bądź pomarańczowo-czerwony, a ciemne plamy są niewidoczne. Jaja są kuliste, do 0,13 mm, początkowo bezbarwne, w miarę starzenia zmieniają barwę na żółtawą. Larwy o długości około 0,2 mm są zielonkawej barwy i posiadają trzy pary odnóży. Nimfy są podobne do osobników dorosłych, mają cztery pary odnóży, owalny kształt i zielonkawe zabarwienie ciała oraz już widoczne, ciemne plamy. Rozwój od jaja do osobnika dorosłego trwa średnio 9 dni, w temperaturze 25°C i wilgotności względnej powietrza do 70%. Samice przędziorka chmielowca żyją od 3 do 5 tygodni, składając do 100 jaj. Przędziorek, w warunkach szklarniowych może mieć kilkanaście pokoleń. Jest to szkodnik o bardzo dużym potencjale rozrodczym. Stanowi duże niebezpieczeństwo dla uprawy ogórka, gdyż w krótkim czasie może wystąpić w dużym nasileniu. Zimują zapłodnione samice ukryte pod elementami konstrukcyjnymi w szklarniach lub w wysokich tunelach foliowych, bądź na pozostawionych chwastach. Pod koniec lutego i w marcu, samice wychodzą z kryjówek i rozpoczynają zasiedlanie roślin. W tym czasie należy ich szukać na spodniej strony liści. Po krótkim okresie żerowania, samice rozpoczynają składanie jaj dając początek pierwszemu pokoleniu. Przędziorek, odżywia się sokiem komórkowym roślin. Na liściach, w miejscu pobierania pokarmu powstają drobne jasne plamki, które stopniowo obejmują całą powierzchnię blaszki. Na ogórkach, takie objawy nazywane są potocznie „bieleniem roślin”. Silnie zaatakowane liście zasychają. Zasiedlone przez przędziorka rośliny pokryte są delikatną pajęczyną. Próg zagrożenia wynosi około 1 sztuki na 1 cm2 powierzchni liścia. Gatunek ten jest bardzo groźny dla uprawy ogórka. Profilaktyka i zwalczanie. Systematyczne obserwacje roślin należy rozpocząć na początku marca i prowadzić je przez cały okres wegetacji. Lustracje powinno się prowadzić co najmniej raz w tygodniu, wyszukując rośliny z uszkodzeniami oraz widocznymi na powierzchni liśćmi skupiskami drobnych białych punktów. Rośliny takie należy dokładnie przejrzeć i stwierdzić, czy na liściach z plamkami obecne są formy ruchome przędziorka chmielowca. W okresie wiosennym szczególną uwagę należy zwrócić na rośliny rosnące w pobliżu rur grzejnych, bowiem są one najczęściej atakowane jako pierwsze. Stosując biologiczne metody zwalczania, należy je rozpocząć bezpośrednio po stwierdzeniu szkodnika na roślinie. Wciornastek zachodni (Frankliniella occidentalis (Pergande, 1895)) Wciornastki to małe, przecinkowate owady. Samica dorasta do 1,2 mm, zaś samiec jest nieco mniejszy. Zabarwienie ciała osobników dorosłych jest pomarańczowo brązowe. Wciornastki mają dwie pary wąskich skrzydeł otoczonych długą, delikatną frędzlą. Małe jaja, niewidoczne gołym okiem, składane są w tkankę liścia. Larwy są bezskrzydłe, barwy kremowej do jasnożółtej, kształtem podobne do osobników dorosłych. Stadia nimfalne są koloru żółtego, nieco mniejsze od osobników dorosłych, z widocznymi zaczątkami skrzydeł. Wciornastek zachodni jest gatunkiem polifagicznym występującym na wielu gatunkach roślin. Na ogórkach zaliczany jest do groźnych szkodników. Zarówno osobniki dorosłe wciornastka jak i jego stadia larwalne odżywiają się sokiem komórkowym roślin. W miejscu żerowania, na liściu powstają kilkumilimetrowe białawe plamy o nieregularnych kształcie, które w miarę starzenia przebarwiają się na brązowo. O obecności wciornastków świadczą czarne, błyszczące kropki widoczne w obrębie miejsc żerowania, które są odchodami wciornastka. Szkodniki te uszkadzają kwiaty i zawiązki, które opadają lub wytwarzają zniekształcone owoce. Profilaktyka i zwalczanie. Nalot osobników dorosłych należy monitorować stosując niebieskie tablice lepowe zawieszane bezpośrednio po wysadzeniu rozsady w szklarni. Tablice należy umieścić pionowo nad roślinami w liczbie min. 1 szt. na 100 m² uprawy i przeglądać je co najmniej raz w tygodniu. Po stwierdzeniu osobników dorosłych na tablicach, należy przystąpić do lustracji roślin, a po wykryciu larw rozpocząć zwalczanie stosując metodę biologiczną przy pomocy drapieżnych roztoczy i drapieżnych pluskwiaków. Wciornastek tytoniowiec (Thrips tabaci Lindeman, 1889) Osobniki dorosłe, larwy i stadia nimfalne kształtem i rozmiarami ciała podobne są do wciornastka zachodniego. Różnią się zabarwieniem ciała, które u osobników dorosłych jest zmienne od bladożółtego poprzez szarobrunatne, aż do prawie czarnego. Larwy są jasnożółte, a nimfy ciemnożółte. Wciornastek tytoniowiec podobnie jak gatunek poprzedni jest polifagiem mogącym rozwijać się prawie na wszystkich roślinach uprawianych w warunkach szklarniowych, w tym również na ogórkach. W optymalnych warunkach temperatury (25-28°C) cały cykl rozwojowy trwa około 18 dni. W związku z tym, w szklarniach może występować do 10 pokoleń rocznie. Podobnie jak wciornastek zachodni, szkodnik ten również odżywia się sokiem komórkowym. W miejscu pobierania soku powstają drobne, srebrzystobiałe plamki, początkowo wzdłuż głównych nerwów, później obejmują całą powierzchnię liścia. Liście żółkną i przedwcześnie zamierają. Wciornastki uszkadzają kwiaty i zawiązki, które opadają lub powstają z nich zniekształcone owoce. Profilaktyka i zwalczanie. Należy sadzić na miejsca stałe tylko rozsadę wolną od szkodnika oraz monitorować nalot osobników dorosłych za pomocą żółtych lub niebieskich tablic lepowych zawieszanych w szklarni bezpośrednio po wysadzeniu rozsady. Tablice należy umieścić pionowo nad roślinami w liczbie 1 szt. na 100 m² uprawy i przeglądać je co najmniej raz w tygodniu. Po stwierdzeniu osobników dorosłych na tablicach, należy lustrować rośliny obecność larw, a po ich wykryciu podjąć zwalczanie stosując metodę biologiczną, przy pomocy drapieżnych roztoczy i drapieżnych pluskwiaków. Zwalczanie obu gatunków wciornastków należy prowadzić metodą biologiczną. Ziemiórki (Bradysia spp.) Osobniki dorosłe to niewielkie, około 3-milimetrowe muchówki z długimi nogami. Głowa i przedplecze jest czarne, a odwłok zielonkawo-brązowy. Jaja są owalne, żółto białe, o długości do 2 mm. Larwy są wąskie, dorastają do 5,5 mm długości i mają ciało przeźroczyste z wyraźnie widocznym przewodem pokarmowym. Poczwarka jest biaława, a przed przepoczwarczeniem zmienia barwę na ciemną. Rozwój od jaja do osobnika dorosłego trwa około trzy tygodnie. Muchówki żyją około 7 dni. Larwy bezpośrednio po wylęgu z jaj są saprofagami. Stadium rozwojowym powodującym uszkodzenia ogórków są starsze larwy, które żyją gromadnie w strefie korzeniowej rośliny uszkadzając szyjkę korzeniową i zjadając korzenie. Opanowane przez ziemiórki rośliny słabo rosną, żółkną i gniją u podstawy. Profilaktyka i zwalczanie. Po posadzeniu roślin należy na 100 m2 uprawy umieścić 1-2 żółte tablice, które należy przeglądać co tydzień. Po stwierdzeniu muchówek ziemiórki należy rozpocząć zwalczanie metodą biologiczną wprowadzając do podłoża drapieżne nicienie. Miniarka psiankowianka (Liriomyza bryoniae (Kaltenbach, 1858)) Dorosłe muchówki są czarno-żółte i osiągają długość od 1,3-2,3 mm. Przednia część głowy i przedplecze zabarwione są na kolor żółty. Tułów od góry jest ciemny, po bokach z żółtymi fragmentami, a odwłok jest żółty. Posiadają jedną parę opalizujących skrzydeł. Jaja są małe (do 0,25 mm), owalne, składane w tkankę liścia. Larwy są beznogie, po wylęgu bezbarwne i przezroczyste, o długości do 0,5 mm, a w pełni wyrośnięte o długości do 3 mm. Poczwarki są żółtawobrązowe, ustawione zazwyczaj pionowo na górnej stronie liścia. Rozwój jaja, w zależności od temperatury, trwa 4-8 dni, stadium larwalne 7-13 dni, a stadium poczwarki w sezonie późnej wiosny i letnim trwa około trzech tygodni. Natomiast, w okresie wczesnowiosennym (luty-marzec) wylot muchówek następuje po upływie 5-9 tygodni. W sezonie wegetacyjnym może rozwijać się do czterech pokoleń. Poczwarki pokolenia jesiennego przechodzą okres spoczynku do następnej wiosny. Jedna samica miniarki składa w ciągu życia średnio około 100 jaj. Samice bezpośrednio przed złożeniem jaj bardzo starannie wybierają miejsce na liściu. Czynią to przy pomocy pokładełka nakłuwając nim powierzchnię liścia. Jeśli miejsce jest odpowiednie, składają w nie jajo. W wyniku tego, na górnej powierzchni liścia, zazwyczaj przy jego brzegach, tworzą się skupiska małych, białawych, okrągłych plamek. W jednym skupisku znajduje się kilka lub kilkanaście plamek. Są to pierwsze symptomy obecności tego szkodnika na roślinie. Szkodliwość miniarki psiankowianki dla ogórka jest duża. Larwy odżywiają się miękiszem liścia, pozostawiając nienaruszoną górną i dolną skórkę. W wyniku ich żerowania powstają na liściach najpierw pojedyncze, wąskie korytarze zwane „minami”. W miarę dorastania larw, liczba i wielkość min na liściach wzrasta, a przy silnym uszkodzeniu liście zamierają i łatwo opadają, co w konsekwencji prowadzi do wcześniejszego zamierania roślin. Miniarka ciepłolubka (Liriomyza trifolii (Burgess in Comstock, 1880)) Dorosłe muchówki są szaroczarne i mniejsze od miniarki psiankowianki, osiągają długość do 2,3 mm. Mają jedną parę opalizujących skrzydeł. Głowa i uda są żółte, natomiast golenie i stopy – brązowawe. Małe, owalne jaja składane są w tkankę liścia. Larwy bezpośrednio po wylęgu są białawe i przezroczyste, później przebarwiają się na kolor jasnopomarańczowy. W pełni wyrośnięte osiągają długość do 3 mm. Poczwarki początkowo są jasnopomarańczowe, później zmieniają barwę na złotobrązową. Gatunek ten ma biologię podobną do miniarki psiankowianki, przy czym stadium jaja i larwy trwa nieco krócej. Przepoczwarcza się na liściu lub w podłożu i po około trzech tygodniach wylatują owady dorosłe. Charakter wyrządzanych szkód jest taki sam jak u poprzedniego gatunku przy czym miny są bardziej wydłużone i węższe. Obecnie, na ogórkach miniarka ciepłolubka występuje sporadycznie, niemniej jednak trzeba pamiętać, że w latach osiemdziesiątych był to gatunek zaliczany do ważnych szkodników i że nadal stanowi potencjalne zagrożenie. Również potencjalne zagrożenie dla ogórka w uprawie pod osłonami może stanowić miniarka szklarniówka (Liriomyza huidobrensis, Blanchard, 1926). Jest to również gatunek polifagiczny, występujący na wielu gatunkach roślin. W Polsce południowej stwierdzono jego obecność na sałacie uprawianej pod osłonami. Profilaktyka i zwalczanie. Należy prowadzić systematyczną lustrację roślin, podczas której trzeba zwrócić uwagę na wygląd liści. Stwierdzenie punktowych plam na liściach i min wskazuje na obecność szkodnika. Do monitorowania muchówek miniarek służą żółte tablice (min. 1 na 100 m2 uprawy). Lustracja roślin przynajmniej 1 raz w tygodniu na obecność larw i osobników dorosłych. Zwalczanie wymienionych wyżej gatunków miniarek należy prowadzić metodą biologiczną polegającą na wprowadzeniu na zasiedloną przez szkodnika roślinę pasożytniczych błonkówek. Dla całkowitej likwidacji szkodnika wystarcza zazwyczaj zastosowanie dwóch lub trzech introdukcji pasożytów w odstępach 14 dniowych. Na ogórku uprawianym pod osłonami występuje kilka gatunków mszyc, z których najczęściej spotykane to: mszyca ogórkowa, mszyca brzoskwiniowa i mszyca ziemniaczana smugowa. Mszyca ogórkowa (Aphis (Aphis) gossypii Glover,1877) Bezskrzydłe mszyce są butelkowozielone lub kremowo-żółte. Na końcu odwłoka posiadają dwa rurkowate, czarne wyrostki zwane syfonami. Są małe około 1,5 mm długości. Osobniki uskrzydlone są nieco większe, dorastają do 1,9 mm długości, mają czarną głowę i tułów i zielony odwłok. Larwy są podobne do dorosłych osobników bezskrzydłych, lecz są od nich nieco mniejsze. Zarówno osobniki dorosłe, jak i larwy odżywiają się sokiem komórkowym wysysanym z liści, zawiązków owoców i kwiatów oraz owoców, co prowadzi do deformacji i zasychania liści, opadania kwiatów i zawiązków, a w konsekwencji do wcześniejszego zamierania roślin. Mszyce tego gatunku bardzo duży potencjał rozrodczy i są szczególnie niebezpieczne dla młodych roślin ogórka. Mniej więcej po trzech tygodniach od zasiedlenia mogą doprowadzić nawet do zniszczenia roślin. Mszyca brzoskwiniowa (Myzus (Nectarosiphon) persicae Sulzer, 1776) Bezskrzydłe samice są długości do 2,3 mm, barwy jasnozielonej. Na głowie posiadają parę czułków, a przy końcu odwłoka dwa nieco rozdęte syfony. Larwy są podobne do osobników dorosłych, tylko nieco mniejsze. Na roślinach uprawianych pod osłonami, najczęściej występuje rasa szklarniowa, charakteryzująca się zmiennym zabarwieniem ciała, od jasnoróżowego poprzez jasnożółty, żółtozielony do żółtego. Mszyce rozmnażają się partenogenetycznie przez cały rok. Na jednej roślinie może występować jednocześnie kilka ras barwnych. Rozwój jednego pokolenia trwa w zależności od temperatury i długości dnia od 1 do 2 tygodni. W okresie wiosenno-letnim, optymalnym dla rozwoju mszyc, może rozwinąć się w ciągu miesiąca do czterech pokoleń. Płodność mszyc w warunkach optymalnych, tzn. w temperaturze około 23oC, wilgotności względnej powietrza około 75% i długim dniu, wynosi około 25 larw. Mszyca ziemniaczana smugowa (Macrosiphum (Macrosiphum) euphorbiae (Thomas, 1878)) Jest to największa mszyca zasiedlająca ogórki. Bezskrzydłe osobniki są zielone i dorastają do 3,8 mm długości. Na głowie posiadają długie czułki, które przeważnie są dłuższe od ciała. Syfony są również dość długie i dobrze widoczne gołym okiem. Rozwój jednego pokolenia, w zależności od warunków, trwa 8-17 dni, a więc, podobnie jak mszyca brzoskwiniowa, w optymalnych warunkach może rozwinąć się do 4 pokoleń w ciągu miesiąca. Płodność dochodzi do około 35 larw. Liczebność tego gatunku na roślinach szybko rośnie. Wszystkie gatunki mszyc występujące w szklarni, na ogórkach powodują dwojakiego rodzaju szkody - bezpośrednie i pośrednie. Szkody bezpośrednie to wysysanie soku roślin, w wyniku czego młode rośliny słabiej rosną. Liście zasiedlonych roślin żółkną i, w miejscu występowania kolonii, są zniekształcone. W trakcie żerowania, mszyce wydalają lepką, słodką substancję zwaną spadzią, która opada na rośliny. Na spadzi rozwijają się czarne grzyby spadziowe ograniczając roślinom funkcje życiowe. Szkody pośrednie są związane z przenoszeniem wirusów wywołujących choroby ogórków. Profilaktyka i zwalczanie. Należy prowadzić systematyczną lustrację roślin, podczas której trzeba zwrócić uwagę na wygląd liści. Do monitorowania obecności uskrzydlonych osobników mszyc służą żółte tablice (min. 1 na 100 m2 uprawy) oraz lustracja roślin przynajmniej 1 raz w tygodniu pod kątem obecność tych szkodników. Zwalczanie wymienionych gatunków jest identyczne. Zaleca się stosować głównie metody biologiczne. W wyjątkowych przypadkach, przy dużej liczebności mszyc, można je zwalczać stosując preparaty selektywne. Mączlik szklarniowy (Trialeurodes vaporariorum (Westwood, 1856)) Owad dorosły jest niewielkim pluskwiakiem o długości 1-1,5 mm, z jedną parą śnieżnobiałych skrzydeł. Samica składa małe, owalne jaja, do 0,25 mm długości, na spodniej stronie liści. Jaja, bezpośrednio po złożeniu, są barwy kremowej, w miarę rozwoju przebarwiają się poprzez kolor szary do grafitowo-czarnego tuż przed wylęgiem larw. Larwa pierwszego stadium ma około 0,3 mm długości, jest ruchoma, płaska i ma żółtawobiałe zabarwienie ciała. Natomiast, larwa drugiego i trzeciego stadium jest nieruchoma, przytwierdzona na stałe do spodniej strony liścia. Przybiera kształt owalnej tarczki pokrytej warstwą białego puchu woskowego. Trzecie stadium larwalne dorasta do 0,5 mm długości. Po kolejnym linieniu przekształca się w poczwarkę (puparium). Poczwarkę pokrywa gruba warstwą wosku, co czyni ją podobną do puszki. Rozwój mączlika od jaja do osobnika dorosłego trwa 3-5 tygodni w zależności od temperatury, przy czym optymalną temperaturą jest 23-25oC. Rozwój jaja w temperaturze optymalnej wynosi średnio 7,6 dnia; pierwszego stadium larwalnego 4,4 dnia; drugiego 4,9 dnia; trzeciego 3,9 dnia, a poczwarki - 8,3 dnia. Larwy i osobniki dorosłe mączlika odżywiają się sokiem pobieranym z tkanki przewodzącej liści. W trakcie żerowania, mączlik wydala duże ilości lepkiej substancji zwanej rosą miodową, która osadza się na powierzchni liści i owoców. Na rosie miodowej rozwijają się grzyby sadzaki tworzące na powierzchni rośliny czarny osad utrudniający roślinom prawidłowe funkcjonowanie. W wyniku żerowania mączlika następuje ogładzanie rośliny, ograniczenie fotosyntezy i asymilacji dwutlenku węgla (CO2), zwiększenie oddychania i zaburzenia transpiracji, co w konsekwencji prowadzi do spadku plonu i pogorszeniu jego jakości. Przyjmuje się, że próg zagrożenia wynosi powyżej dwóch osobników na 1 cm2 liścia. Im młodsze rośliny są zasiedlone przez mączlika, tym większa jest strata w plonie. Profilaktyka i zwalczanie. Właściwa diagnostyka i jak najszybsze wykrywanie obecności szkodnika zwiększają efektywność jego zwalczania. Mączlik szklarniowy zasiedla rośliny od wiosny do jesieni. Wiosną należy go szukać w najcieplejszych miejscach w szklarni, a późnym latem - na roślinach rosnących w pobliżu wietrzników i drzwi. Osobniki dorosłe zasiedlają najmłodsze liście od spodniej strony i tam składają jaja, dlatego larw i poczwarek należy szukać na spodniej stronie starszych liści. Bardzo pomocne we wczesnym wykrywaniu obecności mączlika są żółte tablice lepowe, które należy zawiesić w szklarni bezpośrednio po wysadzeniu rozsady na miejsce stałe. W każdej sekcji szklarni, w celu monitorowania obecności szkodnika należy umieścić 3-5 tablic w miejscach największego zagrożenia (min. 1 na 100 m2 uprawy). Tablica powinna znajdować się zawsze w okolicy wierzchołka rośliny, a w miarę wzrostu roślin należy ją podnosić. Powinno się również przeprowadzać lustracje roślin przynajmniej 1 raz w tygodniu na obecność tych szkodników. Żółte tablice lepowe, zawieszone w dużej liczbie, mogą służyć w początkowej fazie zasiedlania roślin do wyłapywania osobników dorosłych, a tym samym ochrony ogórków przed mączlikiem. Mączlika szklarniowego należy zwalczać metodą biologiczną polegającą na wprowadzaniu na uprawę jego pasożyta, pasożyta i drapieżcę lub samego drapieżcę. W przypadku stosowania tylko pasożyta, jego introdukcję do szklarni należy powtarzać tak długo, aż uzyska się około 90% spasożytowanych larw i poczwarek mączlika na danej powierzchni. Symptomem spasożytowania jest przebarwienie się larw i poczwarek na kolor czarny. Zmienik lucernowiec (Lygus rugulipennis Poppius, 1911) Pluskwiak ten występuje pospolicie na terenie całego kraju, na wielu gatunkach roślin uprawnych i dziko rosnących. Znany jest przede wszystkim jako szkodnik warzyw z rodziny bobowatych (groch, fasola), dyniowatych (ogórek), psiankowatych (papryka, pomidor), amarylkowatych (cebula) oraz wielu gatunków roślin ozdobnych i jagodowych, a także chwastów. Owady dorosłe i larwy nakłuwają tkankę roślin i wysysają sok z liści, pąków kwiatowych, kwiatów i zawiązków, które przedwcześnie opadają. W wyniku żerowania, następuje deformacja zawiązków i owoców, a w nakłutych miejscach, tkanka żółknie, korkowacieje, a z czasem wykrusza się i tworzą się dziury. Zmieniki najchętniej żerują na wierzchołkach roślin i tam obserwuje się pierwsze uszkodzenia. Owady dorosłe są owalne, długości 4,6-5,7 mm, o zmiennej barwie ciała barwy od szarej, poprzez zielonkawo-szarą do brązowej, czasami z odcieniem czerwonawym. Samice są lepiej wybarwione, niż samce. Zmieniki posiadają dwie pary skrzydeł - pierwszą parą są półpokrywy, druga para jest błoniasta. Skórzasta część półpokryw ma złociste włoski na ciemnym tle, a błoniasta jest brązowawa z niewyraźnymi jasnymi plamkami. Na końcu przedplecza znajduje się trójkątna tarczka (scutellum) barwy żółtej. Czułki są czteroczłonowe, szaro-czarne. Nogi są brązowawe lub żółtawe, uda z dwoma brązowymi pierścieniami, golenie z czarnymi kolcami. Larwy są podobne do owada dorosłego, lecz mniejsze i bezskrzydłe z wyjątkiem ostatniego stadium – nimfy, która ma zawiązki skrzydeł. Larwy są jasnozielone, z pięcioma ciemniejszymi plamkami na stronie grzbietowej. Jaja są wydłużone, umieszczane w tkankach okrywających i miękiszowych roślin, stąd widoczne jest tylko białokremowe, owalne denko, wielkości około 1 mm. Zimują owady dorosłe w ściółce, suchych liściach, resztkach pożniwnych, na nieużytkach, miedzach i ścierniskach. Wczesną wiosną przenoszą się na rośliny żywicielskie, gdzie żerują i się rozmnażają. Stamtąd, przez wietrzniki i wejścia dostają się do wnętrza tuneli. Po okresie żerowania uzupełniającego, w maju samice składają jaja w pędy, kielichy kwiatowe i ogonki liściowe. Larwy wylęgają się po 2-3 tygodniach i żerują na roślinach rosnących w sąsiedztwie. W maju-czerwcu pojawia się pierwsze pokolenie owadów dorosłych, a w lipcu i sierpniu, czasami we wrześniu – pokolenie drugie. Profilaktyka i zwalczanie. Rośliny należy przeglądać w losowo wybranych 3-5 miejscach na 100 m² powierzchni uprawnej. W początkowym okresie wegetacji, zmieniki pojawiają się na roślinach rosnących w bezpośrednim sąsiedztwie wietrzników i wejść do obiektów. Progiem zagrożenia jest stwierdzenie obecności dwóch dorosłych owadów na 1 m.b. rzędu, albo objawów żerowania na zawiązkach i liściach w okresie kwitnienia i na początku zawiązywania owoców. W celu ograniczenia szkód, w pobliżu obiektów z ogórkiem nie powinno się prowadzić uprawy bobowatych oraz upraw nasiennych gatunków z rodziny selerowatych. Na ograniczenie liczby zmieników wpływa również utrzymanie otoczenia obiektów uprawowych w stanie wolnym od chwastów (z nich zmieniki mogą nalatywać pod osłony). W wietrznikach oraz drzwiach szklarni i tuneli powinno się zamontować siatki uniemożliwiające przedostanie się owadów do wnętrza. W razie konieczności należy wykonać zabieg zwalczający.