Monitoring w IPR – kapusta głowiasta

4.3. SZKODNIKI Poniżej podano najczęściej występujące gatunki szkodników i sposoby ich zwalczania na warzywach kapustnych. Należą do nich: śmietka kapuściana, mszyca kapuściana, mączlik warzywny, wciornastek tytoniowiec, różne gatunki motyli, a także pchełki, chowacze i szkodniki glebowe (pędraki, drutowce). Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z podanymi w etykiecie zaleceniami oraz w taki sposób, aby nie dopuścić do zagrożenia zdrowia człowieka, zwierząt lub środowiska. 4.3.1. MUCHÓWKI (Diptera) – rodzina śmietkowate (Anthomyiidae) Śmietka kapuściana Delia radicum (L., 1758) Jest to muchówka o długości do 6 mm, koloru szarego. Larwa jest brudnobiała, beznoga, długości do 7 mm. Jajo białe, długości do 1,2 mm. Bobówka dochodzi do 6 mm i jest koloru brunatnego. Śmietka zimuje w stadium bobówki w glebie. Wylot much pierwszego pokolenia rozpoczyna się na początku kwietnia. Samice składają jaja na szyjce korzeniowej kapusty i w glebie przy szyjce. Drugie pokolenie pojawia się w połowie czerwca, a trzecie w sierpniu. Uszkodzone rośliny są pozbawione bocznych korzeni, a na korzeniu palowym widoczne są wżery w postaci płytkich korytarzy. Drugie i trzecie pokolenia ponadto drążą korytarze w nasadzie nerwów dolnych liści kapusty. Profilaktyka i zwalczanie. Znaczny wpływ na zmniejszenie liczebności śmietki mają metody agrotechniczne. Głęboka orka zmniejsza liczbę zimujących bobówek. Nie lokalizować plantacji kapusty w bezpośrednim sąsiedztwie rzepaku ozimego i jarego, ze względu na ryzyko wystąpienia śmietki kapuścianej. Ponadto przy zakładaniu plantacji należy pamiętać o tym, aby unikać stanowisk w bezpośrednim sąsiedztwie długo kwitnących upraw, takich jak: wieloletnie bobowate, rzepak i plantacje nasienne. Zaleca się również niszczyć chwasty przed ich kwitnieniem, ponieważ osobniki dorosłe żywią się nektarem. W zwalczaniu biologicznym stosuje się preparaty zawierające nicienie entomopatogeniczne (Steinernema feltiae, Steinernema carpocapse). Zwalczanie chemiczne polega na wykorzystaniu środków zarejestrowanych do zwalczania tego szkodnika na uprawach kapustowatych, a także na podlewaniu rozsady bezpośrednio przed sadzeniem roślin (np. w wielodoniczkach). Terminy zabiegów ochronnych powinny być ustalane na podstawie sygnalizacji nalotu śmietek. Monitoring pojawu śmietki kapuścianej należy prowadzić krótko po posadzeniu kapusty, za pomocą pułapek zapachowych (4 szt./ha). Monitoring na polu należy prowadzić za pomocą żółtych lub białych tablic lepowych, żółtych naczyń lub pułapek zapachowych. Na plantacji przeznaczonej na zbiór letni, pułapki zapachowe powinny być ustawione od połowy pierwszej dekady kwietnia do połowy pierwszej dekady maja, natomiast na plantacjach z uprawą na zbiór jesienny od połowy lipca do połowy pierwszej dekady września. Dwa razy w tygodniu należy notować liczbę odłowionych much w naczyniu. Pułapka wabi i odławia ciężarne samice. Progiem zagrożenia jest odłowienie w pułapkach więcej niż 2 muchówek dziennie przez 2 kolejne dni. Należy też wykonywać lustracje plantacji kapusty (przynajmniej 2 razy w tygodniu), w okresie maj-czerwiec, na obecność roślin uszkodzonych lub zniszczonych przez śmietki. Zaleca się również lustrowanie roślin na obecność jaj. Progiem zagrożenia jest wówczas stwierdzenie powyżej 10 jaj na 10 kolejnych roślinach. 4.3.2. PLUSKWIAKI (Hemiptera) - rodzina mączlikowate (Aleyrodidae) Mączlik warzywny Aleyrodes proletella (L., 1758) Owad dorosły jest długości 1,5-2,0 mm, pokryty warstwą śnieżnobiałego, woskowego nalotu. U mączlika warzywnego pośrodku każdego skrzydła znajdują się dwie ciemne plamki. Jaja są owalne z wyrostkiem, składane na spodniej stronie liści w okręgi lub półokręgi. Larwa I. stadium jest przezroczysta z żółtawym odcieniem, płaska i ruchoma. Larwy kolejnych stadiów (II-IV) są zielonkawe, beznogie i nieruchome, przytwierdzone na stałe do liścia. Czwarte stadium (puparium), pod koniec swego rozwoju, ma ok. 0,7 mm długości i kształtem przypomina owalną puszkę. Szkodliwość mączlika warzywnego polega na nakłuwaniu tkanki roślinnej i wysysaniu z soku komórkowego, co skutkuje pogorszeniem wzrostu i rozwoju całej rośliny. Na początku w miejscach żerowania pojawiają się niewielkie, żółte cętki, które z czasem zlewają się w plamy i zasychają. Liście są oblepione spadzią produkowaną przez larwy, która stanowi pożywkę do rozwoju grzybów sadzakowych, pokrywających roślinę warstwą czarnego nalotu. Nalot ten ogranicza asymilację i oddychanie, efektem czego jest znaczny spadek jakości plonu. W ciągu roku pojawia się 4-5 pokoleń mączlika warzywnego. Cykl rozwojowy jednego pokolenia trwa 3-4 tygodnie. Zimują samice na dolnej stronie liści roślin żywicielskich – chwastach lub roślinach uprawnych z rodziny kapustowatych (np. rzepaku). Wiosną, samice, które przezimowały składają jaja na dolną stronę liści, zapoczątkowując rozwój pierwszego pokolenia. Larwy pojawiają się po 7-12 dniach, które przechodzą cztery stadia rozwojowe. Rozwój każdego z nich trwa ok. 10 dni. Profilaktyka i zwalczanie. Nie lokalizować plantacji kapusty w bezpośrednim sąsiedztwie rzepaku ozimego i jarego, ze względu na ryzyko wystąpienia mączlika warzywnego. W celu ograniczenia występowania mączlika warzywnego na plantacjach kapusty i w ich otoczeniu należy zwalczać chwasty będące roślinami żywicielskim. Lustrację plantacji kapusty na obecność mączlika warzywnego należy wykonywać 2 razy w tygodniu. Progiem zagrożenia jest obecność pojedynczych owadów lub jaj na spodniej stronie liści na 10 kolejnych roślinach. 4.3.3. PLUSKWIAKI (Hemiptera) - rodzina mszycowate (Aphididae) Mszyca kapuściana Brevicoryne brassicae (L., 1758) Dorosła, bezskrzydła mszyca osiąga długość do 2-3 mm i jest koloru żółtozielonego, z intensywnym szarym nalotem i krótkimi syfonami. Larwa jest nieco mniejsza i podobna do osobnika dorosłego. Osobniki uskrzydlone są rozmiaru 2,0-2,4 mm, z ciemną głową, tułowiem i nogami oraz żółtym odwłokiem z ciemnymi plamkami. W ciągu roku występuje 6-8 pokoleń. Szkodnik zimuje w stadium jaja na głównym pędzie u nasady liści w polu na pozostawionych resztkach roślin, na wysadkach w przechowalniach bądź na dziko rosnących roślinach. Na początku czerwca z kapustowatych roślin rolniczych uskrzydlone migrantki mszycy kapuścianej przelatują na kapustę, dając początek dalszym pokoleniom. Liście opanowane przez mszyce ulegają zniekształceniu i odbarwieniu. Najbardziej niebezpieczne dla kapusty głowiastej są mszyce w czerwcu i lipcu, gdy kapusta jest w stadium rozsady i zawiązywania główek. Wówczas następuje uszkodzenie stożka wzrostu i brak plonu. Mszyca może rozwijać się i żerować na kapuście do później jesieni, szczególnie licznie w tym okresie zasiedla kapustę czerwoną. Ten okres żerowania mszyc nie stanowi jednak dużego zagrożenia dla kapusty głowiastej, gdyż szkodnik zasiedla tylko liście zewnętrzne, które są usuwane podczas zbioru. Profilaktyka i zwalczanie. Usuwanie z pola i niszczenie resztek roślin, na których mszyce zimują może wpłynąć na zmniejszenie jej populacji w roku następnym. W okresie wegetacji konieczne jest zwalczanie chwastów żywicielskich, na których mogą zimować jaja oraz rozwijają się mszyce. Zwalczanie mszycy kapuścianej prowadzi się metodą integrowaną, polegającą na połączeniu metody chemicznej z biologiczną. Zabieg, jednym z zalecanych środków ochrony roślin, należy wykonać w około 10 dni po zasiedleniu i rozpoczęciu budowania kolonii mszyc. W miarę potrzeby zabieg powtórzyć, ale tylko wówczas, gdy nie stwierdzi się licznej obecności wrogów naturalnych. Lustracje plantacji kapusty na obecność mszyc należy prowadzić 2 razy w tygodniu. Progiem zagrożenia jest wykrycie 60 mszyc na 10 kolejnych roślinach. 4.3.4. CHRZĄSZCZE (Coleoptera) – rodzina stonkowate (Chrysomelidae) Pchełki (Phyllotreta spp.) Najczęściej występującymi pchełkami w uprawach kapusty są: pchełka czarna Phyllotreta atra (Fabricius, 1775), pchełka falistosmuga Phyllotreta undulata (Kutschera, 1860) i pchełka smużkowana Phyllotreta nemorum (L. 1758). Są to niewielkie chrząszcze, długości do 3,5 mm. Pchełka czarna ma jednolitą czarną barwę z metalicznym połyskiem. Pchełka smużkowana i falistosmuga mają dodatkowo dwa żółte pasy na pokrywach skrzydłowych, u pchełki smużkowanej są one jednakowej szerokości, a u falistosmugiej falisto wygięte. W ciągu roku rozwija się jedno pokolenie pchełek. Zimują chrząszcze pod resztkami roślin, w ściółce i glebie. Na wiosnę chrząszcze pojawiają się masowo, wygryzając liczne otworki w liścieniach i liściach roślin. Największym zagrożeniem są na rozsadnikach. Pchełki uszkadzają zewnętrzne liście dojrzewających główek wczesnych odmian kapusty, uprawianych także w uprawach pod osłonami. Profilaktyka i zwalczanie. Po wysadzeniu rozsady w pole należy regularnie (2 razy w tygodniu) lustrować rośliny na obecność pchełek. Progiem zagrożenia jest wykrycie 2-4 chrząszczy na 1 m2 uprawy. Zaleca się niszczenie chwastów z rodziny kapustowatych, aby zapobiec rozprzestrzenianiu chrząszczy. Najsilniej atakowane są brzeżne części pola, dlatego podczas wykonywania zabiegu opryskiwania należy zwrócić na nie szczególną uwagę. 4.3.5. CHRZĄSZCZE (Coleoptera) – rodzina ryjkowcowate (Curculionidae) Chowacze (Ceutorhynchus spp.) Najczęściej występują następujące gatunki: chowacz brukwiaczek Ceutorhynchus napi (Gyllenhal, 1837), chowacz galasówek Ceutorhynchus assimilis (Paykull, 1800) i chowacz czterozębny Ceutorhynchus pallidactylus (Marsham, 1802). Chrząszcze dorastają do 4 mm długości. Chowacz brukwiaczek jest popielaty, chowacz galasówek ciemnobrunatny, a chowacz czterozębny ma szarozielony odcień i jasną plamę za tarczką. Larwy chowaczy mogą żerować w wierzchołkach wzrostu, pędach, łodygach, ogonkach liściowych i szyjkach korzeniowych. Profilaktyka i zwalczanie. Należy przeglądać rośliny na obecność chrząszczy od posadzenia rozsady, dwa razy w tygodniu. Progiem zagrożenia jest stwierdzenie 2-4 chrząszczy w liściach sercowych na 25 kolejnych roślinach. Należy też usuwać i niszczyć rośliny z larwami. Chowacze na początku najliczniej występują na obrzeżach plantacji, nalatując z zimowisk (miedz, nieużytków, rowów), dlatego zaleca się wykonanie zabiegu tylko w tych miejscach. 4.3.6. WCIORNASTKI (Thysanoptera) - rodzina wciornastkowate (Thripidae) Wciornastek tytoniowiec Thrips tabaci (Lindeman, 1889) Owad dorosły ma dwie pary wąskich skrzydeł otoczonych delikatną „frędzlą” i jest barwy jasnożółtej lub brązowej, dorasta do około 0,9 mm długości Jajo jest białe, nerkowate o wymiarach 0,25 x 0,15 mm. Larwa ma barwę jasno żółtą i dorasta do 0.7 mm długości. Żółtawa nimfa kształtem i wielkością zbliżona jest do osobnika dorosłego i posiada widoczne zaczątki skrzydeł. Zimują owady dorosłe w resztkach roślinnych, pod grudkami gleby i w ściółce. Wciornastek występuje w 3-5 pokoleniach w ciągu roku. Najbardziej szkodliwy jest na średnio wczesnych i późnych odmianach kapusty głowiastej białej. Zarówno larwy jak i osobniki dorosłe początkowo żerują na liściach zewnętrznych główki, później zasiedlają liście wewnętrzne, nawet do 20-tego liścia w głąb. Wciornastek odżywia się sokiem komórkowym wysysanym z liści. Na liściach zewnętrznych efektem żerowania są liczne różnej wielkości i kształtu drobne, jasnobeżowe plamy, którym zawsze towarzyszą odchody szkodnika w postaci drobnych, czarnych kropek. Natomiast na liściach wewnętrznych w wyniku żerowania tworzą się, drobne jasne brodawki. Profilaktyka i zwalczanie. Niszczenie resztek roślinnych po zbiorze oraz chwastów, wykonanie zimowej orki i sytuowanie plantacji z dala od roślin żywicielskich, w tym cebuli i porów, ogranicza występowanie szkodnika. W okresie od maja do czerwca, minimum raz w tygodniu, należy lustrować rośliny pod kątem obecności osobników oraz miejsc żerowania. Progiem zagrożenia jest wykrycie na obrzeżach plantacji pojedynczych osobników na 10 kolejnych roślinach. Do monitoringu można stosować niebieskie lub żółte tablice lepowe (w liczbie 4 tablic na 1 ha). Sygnałem do zwalczania jest odłowienie na tablicach pierwszych osobników. 4.3.7. MUCHÓWKI (Diptera) – rodzina pryszczarkowate (Cecidomyiidae) Paciornica krzyżowianka Contarinia nasturtii (Kieffer, 1888) Muchówka jest długości do 2 mm, ma ciało koloru żółtobrązowego i długie odnóża. Jajo jest białe, do 0,25 mm. Larwa paciornicy jest białożółta, beznoga, długości do 3 mm i bardzo ruchliwa. Zimują larwy w kokonach w glebie. Na przełomie maja i czerwca pojawiają się muchówki, które przelatują na młode rośliny. Tutaj samice składają jaja w złożach po 20-30 sztuk. Wylęgające się larwy żerują w liściach sercowych i w stożku wzrostu. W ciągu roku rozwijają się 3–4 pokolenia. Największe szkody gatunek ten wyrządza w okresie tuż przed zwijaniem się główek kapusty. Profilaktyka i zwalczanie. Izolacja przestrzenna do około 1000 m od warzyw kapustnych i innych roślin z rodziny kapustowatych oraz niszczenie chwastów ogranicza szkody na plantacji kapustowatych. Należy przeglądać rośliny na obecność jaj. Progiem zagrożenia jest wykrycie od 10-15 złóż jaj w liściach sercowych na 50 kolejnych roślinach. 4.3.8. MOTYLE (Lepidoptera) – rodzina (Plutellidae) Tantniś krzyżowiaczek Plutella (Plutella) xylostella (L., 1758) Motyl ma 15-17 mm rozpiętości skrzydeł. Przednia para skrzydeł ma barwę brązową, z wyraźną jasną falistą smugą. Tylne skrzydła są jaśniejsze i zakończone strzępiną. Jaja są owalne i żółtozielone, długości 0,5 mm. Gąsienice są małe, do 12 mm długości, jasnozielone z ciemną głową. Poczwarka ma długość 8 mm, początkowo jest jasnozielona lub żółtawa, z czasem ciemnieje, otoczona siateczkowatym kokonem. Na początku gąsienice minują liście, później zjadają miękisz wskutek czego powstają okienka. Mogą też uszkadzać lub zupełnie zniszczyć stożek wzrostu, przez co kapusta nie zawiązuje główki. Zimują poczwarki przyczepione do resztek roślinnych lub chwastów. Motyle pojawiają się wiosną. Samice początkowo składają jaja na roślinach dziko rosnących, m.in. na gorczycy polnej, później na roślinach kapustowatych. Jedna samica składa do 160 jaj na dolnej stronie liści, wzdłuż nerwów. Wylęgłe larwy po około 3 tygodniach przepoczwarczają się. W ciągu roku rozwijają się trzy pokolenia. Profilaktyka i zwalczanie. Prawidłowo prowadzona agrotechnika - uprawki mechaniczne, takie jak orka czy podorywka, niszczą gąsienice kryjące się w ziemi. Wskazane jest także usuwanie lub głębokie przyoranie resztek pożniwnych oraz zwalczanie chwastów na i wokół plantacji. Lustrację plantacji na obecność gąsienic tantnisia (2 razy w tygodniu) należy rozpocząć wkrótce po wysadzeniu rozsady w pole i kontynuować aż do formowania główek. Uprawę należy lustrować dwa razy w tygodniu. Progiem zagrożenia jest wykrycie 5-10 gąsienic na 50 kolejnych roślinach pobranych losowo z pola (do 1 ha). Do zwalczanie tantnisia krzyżowiaczka zaleca się użycie w pierwszej kolejności środków biologicznych zawierających bakterie Bacillus thuringiensis. Do określenia dynamiki lotu tantnisia krzyżowiaczka stosuje się białe pułapki typu Delta z atraktantem płciowym wabiącym samce. Pułapki, w liczbie 1-3, stawia się od początku maja do września na polu o powierzchni do 1 ha i kontroluje co najmniej raz w tygodniu. 4.3.9. MOTYLE (Lepidoptera) – rodzina bielinkowate (Pieridae) Bielinek kapustnik Pieris brassicae (L. 1758) Motyl ma rozpiętość skrzydeł do 60 mm. Skrzydła są białe. Pierwsza para z czarną, łukowatą plamą na wierzchołku, tylne z czarną plamą przy przednim brzegu. U samicy na pierwszej parze obecne dodatkowe plamy - dwie okrągłe i jedna podłużna. Gąsienice dorastają do 40 mm długości, są niebieskawozielone, z czarnymi plamkami i żółtą pręgą po stronie grzbietowej. Poczwarki są zielonkawożółte z czarnym nakrapianiem. Gąsienice młode (I i II pokolenia) żerują gromadnie zeskrobując tkankę liścia. Starsze gąsienice wygryzają otwory w liściach, a przy masowym wystąpieniu szkieletują liście powodując tzw. gołożery. W ciągu roku rozwijają się dwa pokolenia bielinka kapustnika. Zimują poczwarki. Wylot pierwszych motyli trwa od kwietnia do maja. Samice składają jaja w złożach na chwastach, głównie z rodziny kapustowatych. Pierwsze pokolenie jest mało liczne. Motyle drugiego pokolenia pojawiają się w okresie lipiec- sierpień i składają jaja na warzywach kapustowatych. Profilaktyka i zwalczanie. Liczebność szkodnika jest ograniczana poprzez usuwanie chwastów. W okresie lipiec-wrzesień, 2 razy w tygodniu należy prowadzić lustracje roślin na obecność jaj i gąsienic bielinka. Progiem zagrożenia jest stwierdzenie 3-4 złóż jaj lub 10 gąsienic na 10 kolejnych roślinach. Do zwalczania należy przystąpić w okresie wylęgania się gąsienic stosując w pierwszej kolejności środki biologiczne zawierające bakterie Bacillus thuringiensis. Bielinek rzepnik Pieris rapae (L. 1758) Motyle mają skrzydła o rozpiętości do 45 mm, białe, z czarną plamą na wierzchołku. U samca na wierzchu skrzydła dodatkowo obecna jest jedna czarna plama, a u samicy dwie. Gąsienice są matowo-zielone, „aksamitne”, dorastają do 35 mm długości. Młode żerują pojedynczo, wygryzając otwory w liściach zewnętrznych, starsze żerują głębiej w główce, najczęściej pod 4- 5 liściem. Ten sposób żerowania stwarza dużą trudność w stwierdzeniu ich obecności na roślinie. W ciągu roku rozwijają się 2-3 pokolenia. Zimują poczwarki. Motyle wylatują w maju. Samice składają jaja na dolnej stronie liści. Wylęgające się z nich gąsienice rozwijają się przez około 20 dni. Przepoczwarczenie odbywa się w miejscu żerowania. Gąsienice letniego pokolenia wylęgają się w lipcu i żerują do jesieni. Profilaktyka i zwalczanie. W okresie lipiec-wrzesień, 2 razy w tygodniu należy wykonywać lustracje roślin na obecność gąsienic bielinka. Progiem zagrożenia jest wykrycie 1 gąsienicy na 10 kolejnych roślinach. 4.3.10. MOTYLE (Lepidoptera) – rodzina sówkowate (Noctuidae) Piętnówka kapustnica Mamestra brassicae (L. 1758) Motyl ma ok. 45 mm rozpiętości skrzydeł i jest szarobrunatny. Przednie skrzydła są oliwkowobrązowe z ciemniejszymi kropkami oraz białymi plamkami i kreskami. Mają też falistą, żółtobiałą przepaskę i jasno obwiedzioną plamkę nerkowatą. Tylne skrzydła są ciemnoszarobrązowe, nieco jaśniejsze u nasady. Gąsienice są długości do 40 mm, zmienne w ubarwieniu, bezpośrednio po wylęgu z jaj są zielone, starsze zmieniają barwę na szarobrunatną lub czarną z jaśniejszymi pasami po bokach ciała. Szczególnie szkodliwe są gąsienice drugiego pokolenia w stosunku do kapust głowiastych. Po krótkim żerowaniu na liściach zewnętrznych wgryzają się głęboko do wnętrza główek, a wygryzione korytarze zanieczyszczają odchodami. Tak uszkodzone kapusty zagniwają od środka. Zimują poczwarki w glebie. Wylot motyli następuje pod koniec maja. Są aktywne nocą, a w ciągu dnia kryją się pod roślinami i różnymi przedmiotami. Samice składają jaja w czerwcu. Po upływie 5-10 dni pojawiają się gąsienice, które żerują do połowy lipca. W pełni wyrośnięte gąsienice schodzą do gleby, gdzie następuje ich przepoczwarczenie. Motyle drugiego pokolenia pojawiają się pod koniec lipca, a gąsienice żerują do października po czym przepoczwarczają się w glebie. Profilaktyka i zwalczanie. Nagromadzaniu się szkodników na plantacji sprzyja bliskość długo kwitnących upraw wieloletnich bobowatych m.in. lucerny czy koniczyny oraz roślin z rodziny kapustowatych, a szczególnie rzepaku i gorczycy. Nie lokalizować plantacji kapusty w bezpośrednim sąsiedztwie rzepaku ozimego i jarego, ze względu na ryzyko wystąpienia piętnówki kapustnicy. Zalecane jest niszczenie resztek pożniwnych, na których mogą znajdować się gąsienice i poczwarki. Głęboka orka wyrzuca na powierzchnię poczwarki piętnówki, które następnie są zjadane przez ptaki. Lustracje roślin na obecność gąsienic piętnówki kapustnicy należy wykonywać 2 razy w tygodniu, od czerwca do września. Progiem zagrożenia jest wykrycie 4 gąsienic na 50 kolejnych roślinach. Zwalczanie należy rozpocząć w okresie wylęgania się i żerowania najmłodszych stadiów rozwojowych gąsienic. Nie wolno opóźniać wykonania zabiegu, gdyż gąsienice po wgryzieniu się w główkę są niedostępne dla insektycydów. Do zwalczania należy w pierwszej kolejności używać środków biologicznych zawierających bakterie Bacillus thuringiensis. Błyszczka jarzynówka - Autographa gamma (L., 1758) Motyle są barwy brązowożółtej, o rozpiętości skrzydeł 40-45 mm. Na skrzydle mają charakterystyczną, centralnie umiejscowioną srebrną plamkę w kształcie greckiej litery gamma (γ). Skrzydła tylne są jasnobrązowe z przyciemnionym brzegiem. Gąsienice mają długość 35-40 mm i są barwy zielonej, z 6 jasnymi, liniami biegnącymi wzdłuż grzbietu. Głowa jest mała, jasnożółta, za nią znajdują się trzy wąskie segmenty ciała, kolejne są znacznie szersze. Gąsienice mają trzy pary nóg z przodu ciała, dwie pary nóg odwłokowych i jedną parę nóg analnych (posuwek). Poczwarka jest długości ok. 20 mm, czarna lub czarnobrązowa. Jaja są barwy srebrzystobiałej, kształtu półkolistego o średnicy ok. 0,6 mm. Szkody wyrządzają gąsienice, które wygryzają na liściach duże, nieregularne dziury i zanieczyszczają je odchodami. W ciągu roku rozwijają się 2 pokolenia błyszczki jarzynówki. Zimują gąsienice lub poczwarki. Rozwój jednego pokolenia trwa 25-45 dni. Samica składa do 1500 jaj na spodniej stronie liści w złożach liczących od 2 do 6 sztuk. Rozwój jaj trwa do 7 dni, natomiast larwa rozwija się w ciągu 16-25 dni. Przepoczwarczenie odbywa się w kokonie lub częściowo zwiniętych brzegach liści na roślinach uprawnych lub dziko rosnących. Profilaktyka i zwalczanie. W celu wczesnego wykrycia gąsienic przynajmniej 2 razy w tygodniu należy lustrować plantację kapusty na ich obecność. Progiem zagrożenia jest wykrycie 4 gąsienic na 50 kolejnych roślinach. Do obserwacji pierwszych motyli i śledzenia dynamiki lotu można umieszczać pułapki tunelowe lub typu Delta wyposażone w dyspenser feromonu płciowego samicy. Zarówno w uprawach kapusty, jak i w otoczeniu, należy zwalczać chwasty, szczególnie kwitnące, które są źródłem nektaru dla motyli. W programie ochrony należy w pierwszej kolejności uwzględnić zarejestrowane preparaty niechemiczne. Preferowane są np. preparaty biologiczne, zawierające w swoim składzie bakterie Bacillus thuringiensis (przynajmniej jeden zabieg powinien być wykonany takim preparatem). Rolnice (gąsienice) Rolnice to gąsienice motyli z rodziny sówkowatych. W uprawach warzyw najczęściej występują: rolnica zbożówka Agrotis segetum (Denis & Schiffermüller, 1775), rolnica czopówka Agrotis exclamationis (L., 1758), rolnica gwoździówka Agrotis ipsilon (Hufnagel, 1766) i rolnica panewka Xestia (Megasema) c-nigrum (L., 1758). Wszystkie są polifagami żerującymi na wielu gatunkach roślin. Motyle rolnic są krępe, z brązowawym tułowiem i przeważnie jaśniejszym, silnie segmentowanym odwłokiem. Skrzydła brązowo beżowe, o rozpiętości, w zależności od gatunku, do 45 mm. Przednie skrzydła są ciemniejsze od tylnych i posiadają jaśniejszy, delikatny rysunek rożnego kształtu. Gąsienice o różnej barwie ciała, grube dorastają do 50 mm długości. Dotknięte zwijają się w kłębek. Żerują od wiosny aż do zbiorów, chociaż szczytowe okresy uszkodzeń obserwowane są w maju i czerwcu, a później w sierpniu i we wrześniu. Rolnice żerują nocą wygryzając tkankę w dolnej części roślin. Młodsze gąsienice mogą również żerować na nadziemnych częściach roślin. W zależności od warunków klimatycznych rolnice mogą rozwinąć 1 lub 2 pokolenia w roku. Zimują gąsienice lub poczwarki w ziemi. Gąsienice opuszczają kryjówki zimowe i zaczynają żerować w kwietniu. Następnie schodzą do gleby w celu przepoczwarczenia. Motyle wylatują na przełomie maja i czerwca. Samice składają jaja do gleby lub na rośliny. Młode gąsienice wylęgają się po 5-15 dniach. Profilaktyka i zwalczanie. Nie należy zakładać plantacji po wieloletnich uprawach rolniczych, zbożach, ziemniakach bez wykonania uprzednio zabiegów zwalczania. Nie dopuszczać do rozwoju chwastów, szczególnie komosy białej i gorczycy polnej, ponieważ są one głównym źródłem pokarmu w okresie wiosennym. Wykonanie głębokiej orki, a w okresie wegetacyjnym kultywatorowanie lub opielanie niszczy gąsienice ukryte w ziemi. W rejonach, gdzie stwierdzono rolnice, należy zaorywać nieużytki stwarzające doskonałe warunki do ich rozmnażania. Jeżeli w poprzednim sezonie stwierdzono występowanie rolnic, to w trakcie uprawy, od początku maja do końca września, należy monitorować lot motyli przy użyciu pułapek feromonowych (2 pułapki na 1 ha). Ze względu na to, że rolnica zbożówka występuje zazwyczaj najliczniej na plantacjach warzyw, zaleca się monitorowanie jej lotu. Pułapki umieszcza się nad wierzchołkami roślin. Co najmniej 2 razy w tygodniu należy sprawdzać liczbę odłowionych w celu określenia optymalnego terminu zabiegu. Ponadto systematycznie, co najmniej raz w tygodniu, należy lustrować rośliny na obecność gąsienic. Progiem zagrożenia jest stwierdzenie pierwszych młodych gąsienic na liściach. Do zwalczania należy w pierwszej kolejności używać środków biologicznych zawierających bakterie Bacillus thuringiensis. Walka chemiczna polega na opryskiwaniu insektycydami zarejestrowanymi do ich zwalczania. Ze względu na placowy charakter ich występowania, pierwszy zabieg można ograniczyć do miejsc, w których stwierdzono uszkodzenia roślin. Zabiegi należy wykonywać w godzinach wieczornych, kiedy gąsienice wychodzą na żerowanie. 4.3.11. CHRZĄSZCZE (Coleoptera) – rodzina sprężykowate (Elateridae) Drutowce (larwy) Do najczęstszych gatunków występujących w uprawach polowy należą: osiewnik rolowiec Agriotes lineatus (L., 1767), osiewnik skibowiec - Agriotes sputator (L., 1758), osiewnik ciemny - Agriotes obscurus (L., 1758), dwójkowiec kruszcowy - Selatosomus aeneus (L., 1758) i nieskor czarny Hemicrepidius niger (L., 1758). Występują najczęściej w glebach próchnicznych. Chrząszcze mają wydłużone ciało, do 8-15 mm długości. Ich cechą charakterystyczną jest umiejętność podskakiwania, gdy znajdą się na grzbiecie (dzięki posiadaniu aparatu skokowego). Larwy sprężyków mają ciało również wydłużone, cylindryczne lub nieco spłaszczone, pokryte twardą schitynizowaną powierzchnią. Larwy zabarwione są na kolor żółty lub brązowy. Zakończenie ich odwłoka jest cechą charakterystyczną dla gatunku. Wgryzają się one do korzeni i szyjki korzeniowej, drążąc korytarze i zanieczyszczając je odchodami. Żerują w strefie korzeniowej roślin do głębokości 20 cm. W zależności od gatunku, okres rozwoju szkodnika trwa od 2 do 4 lat. Zimują w postaci osobników dorosłych i larw w glebie. Wiosną chrząszcze wychodzą na powierzchnię gleby i po zapłodnieniu składają jaja w jej wierzchniej warstwie. Z jaj wylęgają się larwy, które cały swój rozwój przechodzą w glebie, odżywiając się częściami podziemnymi roślin, po czym po kilku latach przepoczwarczają się. Profilaktyka i zwalczanie. Wysadzanie rozsady i siew bezpośredni w pole musi być przeprowadzone z uwzględnieniem nieprzekroczenia progów szkodliwości agrofagów w glebie. Ocenę progu zagrożenia przez larwy należy wykonać przed wysianiem roślin, najlepiej jesienią w roku poprzedzającym uprawę, kiedy istnieje jeszcze możliwość zastosowania agrotechnicznych metod zwalczania. Z pola o powierzchni 1 ha trzeba pobrać 32 próby, każda o wymiarach 25 × 25 cm i głębokości 30 cm (co stanowi powierzchnię około 2 m2). Pobrane próby następnie przesiać przez sito i policzyć drutowce. Progiem zagrożenia jest wykrycie 5 drutowców na powierzchni 1 m2. Liczebność drutowców ograniczają w dużej mierze uprawki mechaniczne: podorywka, głęboka orka jesienna i kultywatorowanie. Zaleca się również w płodozmianie uwzględnić gatunki roślin mało atrakcyjnych pod względem pokarmowym dla drutowców, takich jak: gorczycę lub grykę, rzepak, len, groch i fasolę. Na mniejszych areałach lub pod osłonami można zastosować pułapki pokarmowe zakopywane w płytkie dołki między rzędami roślin. Jako przynętę można użyć kawałków ziemniaka. Pułapki sprawdza się co kilka dni, a odłowione drutowe niszczy. 4.3.12. CHRZĄSZCZE (Coleoptera) – rodzina poświętnikowate (Scarabaeidae) Pędraki (larwy) Największe szkody w uprawach mogą wyrządzać: chrabąszcz majowy Melolontha melolontha (L., 1758), guniak czerwczyk Amphimallon solstitiale (L., 1758) i ogrodnica niszczylistka Phyllopertha horticola (L., 1758). Pędraki żerują przez cały sezon wegetacyjny. Szkodnikami są również chrząszcze, które uszkadzają części nadziemne roślin. Larwy wszystkich gatunków są do siebie podobne, różnią się tylko rozmiarami. Ciało ich jest koloru białego, łukowato wygięte, ze zgrubiałym, z brązową głową i trzema parami odnóży. Uszkadzają korzenie, wygryzając dziury o nieregularnym kształcie. Mogą także niszczyć siewki i młode rośliny. Rozwój stadiów larwalnych u chrabąszcza trwa najczęściej 4 lata, u guniaka - 2, a u ogrodnicy 1 rok. Zimują chrząszcze oraz pędraki po ziemią. Chrząszcze chrabąszcza majowego pojawiają się masowo od końca kwietnia do końca maja, a guniaka i ogrodnicy w czerwcu i lipcu. Po 3-6 tygodniach od złożenia jaj wylęgają się pędraki, które najpierw żerują gromadnie, a potem rozchodzą się w glebie. Larwy po osiągnięciu stadium L4, pod koniec lata lub jesienią, schodzą do gleby, gdzie następuje ich przepoczwarczenie. Profilaktyka i zwalczanie. Wysadzanie rozsady i siew bezpośredni w pole musi być przeprowadzone z uwzględnieniem nieprzekroczenia progów szkodliwości agrofagów w glebie. Ocenę progu zagrożenia przez pędraki należy wykonać przed wysianiem roślin, najlepiej jesienią w roku poprzedzającym uprawę, kiedy istnieje jeszcze możliwość zastosowania agrotechnicznych metod zwalczania. Z pola o powierzchni 1 ha trzeba pobrać 32 próby, każda o wymiarach 25 × 25 cm i głębokości 30 cm (co stanowi powierzchnię około 2 m2). Pobrane próby następnie przesiać przez sito i policzyć pędraki. Progiem zagrożenia jest wykrycie 2 pędraków na powierzchni 1 m2. Jeżeli na okolicznych uprawach stwierdzano wcześniej uszkodzenia powodowane przez pędraki, to jesienią lub wiosną, przed założeniem plantacji należy pobrać próby glebowe. Zaleca się pobranie 32 prób o wymiarach 25 cm x 25 cm i 30 cm głębokości (co stanowi 2 m2) z 32 losowo wybranych miejsc na powierzchni 1 ha. Następnie pobraną glebę wysypuje się na płachtę lub folię i liczy obecne pędraków. Progiem zagrożenia jest obecność 2 pędraków w 32 próbach na powierzchni 2 m2 pobranych z powierzchni 1 ha. Po przekroczeniu progu zagrożenia można zastosować zabieg opryskiwania lub podlewania środkami biologicznymi, zawierającymi entomopatogeniczne nicienie. W płodozmianie można również uwzględnić gatunki roślin działających odstraszająco lub szkodliwie na pędraki (gorczycę, grykę). Szkodniki glebowe: rolnice, drutowce i pędraki, największe szkody wyrządzają na tych polach, na których przedplonem były rośliny rolnicze, łąki, pastwiska, względnie inne trwałe nieużytki. 4.3.13. PTAKI Młode rośliny najchętniej zjadają gołębie, gawrony i kawki. W ochronie rozsady przed ptakami zaleca się stosowanie siatek ochronnych. Po posadzeniu rozsady na pole można stosować różnego rodzaju „strachy”, wiatraczki, błyszczące przedmioty (folia, szkło, blacha), rozpięte sznurki lub nici nad powierzchnią pola (białe i w jasnych kolorach bawełniane nici, są dobrze widoczne na tle ziemi i ptaki ich unikają). 4.3.14. ZAJĘCZAKI Zając szarak Lepus europaeus (Pallas, 1778) i królik dziki Oryctolagus cuniculus (l., 1758) Mogą wyrządzić duże straty na plantacji kapust uprawianych w cyklu wiosennym. Szkód wyrządzanych przez królika / zające możemy się spodziewać, gdy plantacja jest położona w pobliżu młodnika sosnowego, pagórków i nasypów kolejowych, gdzie królik chętnie zakłada swoje kolonie. W rejonach zagrożenia najskuteczniejszą metoda jest otoczenie plantacji siatką drucianą lub plastykową. Ogrodzenie powinno mieć wysokość około 1 m. Ponadto należy na obrzeżach plantacji ustawić tyczki spoczynkowe dla ptaków drapieżnych o wysokości 2-4 m z poprzeczką do góry w liczbie 1/5ha, a w przypadku większych plantacji – kilka sztuk. Ptaki siadają na poprzeczce i wypatrują swoje ofiary, którymi poza ptakami roślinożernymi są także zające i dzikie króliki. Inne gatunki szkodników mają niewielkie znaczenie i nie są opisane w metodyce.

IV. OCHRONA PRZED ORGANIZMAMI SZKODLIWYMI Organizmy szkodliwe, czyli agrofagi (choroby, szkodniki, chwasty) występują zawsze, nawet na polach znajdujących się w bardzo dobrej kulturze i starannie przygotowanych do siewu, dlatego ochrona przed nimi jest istotnym elementem integrowanej uprawy warzyw. Bez skutecznego regulowania poziomu zagrożenia agrofagami trudno uzyskać wysoki plon dobrej jakości, zachowując jednocześnie opłacalność produkcji. W integrowanej produkcji roślin należy dążyć do maksymalnego zmniejszenia potencjalnego zagrożenia agrofagami stosując głównie metody agrotechniczne, biologiczne, mechaniczne, a jeżeli jest to niezbędne to i chemiczne. Profilaktyka pełni bardzo ważną rolę w przeciwdziałaniu wszystkim organizmom szkodliwym. Stwarzanie roślinom uprawnym optymalnych warunków wzrostu przez właściwe zmianowanie, staranną uprawę, nawożenie, nawadnianie ma ogromne znaczenie w eliminowaniu ujemnych skutków powodowanych przez agrofagi. Mechaniczna uprawa gleby pełni znaczącą rolę w zwalczaniu niektórych szkodników oraz zmniejsza liczbę żywotnych nasion chwastów. Wszystkie czynności uprawowe poprzedzające siew powinny być wykonywane starannie, z uwzględnieniem aktualnego stanu pola i we właściwym terminie. Należy dobierać właściwe terminy siewu i sadzenia, odpowiednią rozstawę rzędów i zagęszczenie roślin aby stosowanie środków chemicznych mogło być ograniczone do minimum. Na plantacji należy usuwać i niszczyć rośliny z objawami porażenia przez patogeny i szkodniki oraz zaburzeń fizjologicznych w stopniu uniemożliwiającym dalszy wzrost roślin (deformacje, objawy gnicia, zaawansowane nekrozy liści). Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z podanymi w etykiecie zaleceniami oraz w taki sposób, aby nie dopuścić do zagrożenia zdrowia człowieka, zwierząt lub środowiska. Do ochrony przed chwastami, chorobami i szkodnikami mogą być używane tylko środki zarejestrowane i dopuszczone do obrotu i stosowania w Polsce. Mogą to być tylko te środki, które w etykietach dołączonych do opakowania mają wyraźnie zaznaczone, że są zalecane do ochrony określonych gatunków warzyw. Zasady doboru środków ochrony roślin do zwalczania szkodników w Integrowanej Produkcji (IP) roślin warzywnych w uprawie polowej:  Do zwalczania chorób kapusty głowiastej należy przystąpić po stwierdzeniu ryzyka wystąpienia infekcji na podstawie analizy warunków pogodowych i/lub po wystąpieniu pierwszych objawów chorobowych.  W pierwszej kolejności wybierać środki biologiczne oparte na bakteriach, grzybach lub wirusach i wyciągach roślinnych oraz inne środki pochodzenia naturalnego. W sezonie wegetacyjnym należy wykonać przynajmniej jeden zabieg ochrony roślin środkiem nie chemicznym.  W następnej kolejności należy wybierać środki chemiczne o działaniu selektywnym w stosunku do określonej grupy szkodników;  Grupa syntetycznych pyretroidów jest wykluczona w całości ze stosowania w uprawach integrowanych. Wybierając odpowiedni środek ochrony roślin do stosowania w IP należy pamiętać, że priorytet mają środki o najkrótszym okresie karencji i prewencji. Wykaz dopuszczonych w Polsce środków ochrony roślin jest publikowany w rejestrze środków ochrony roślin. Informacje o zakresie stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach zamieszczane są w etykietach. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest wyszukiwarka środków ochrony roślin. Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem https://www.gov.pl/web/rolnictwo/ochrona-roslin. Lista środków ochrony roślin do integrowanej produkcji jest opracowywana przez Instytut Ogrodnictwa – PIB w Skierniewicach i publikowana w Programie Ochrony Roślin Warzywnych. Wykaz zalecanych do IP środków ochrony roślin jest również dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow-ochrony- roslin-dla-integrowanej-produkcji.html. Wszystkie zabiegi ochrony roślin należy starać się wykonywać w warunkach optymalnych dla ich działania i w taki sposób, aby w maksymalnym stopniu wykorzystać ich biologiczną aktywność, przy jednoczesnej minimalizacji dawek. Herbicydy należy stosować tylko w fazach największej wrażliwości chwastów oraz starannie dostosować ich dawki do warunków glebowych. Lepszą skuteczność i oszczędniejsze zużycie niektórych środków można uzyskać przez dodatek do cieczy użytkowej adiuwantów (środków wspomagających). Jedną z metod ograniczenia zużycia środków ochrony roślin może być ich precyzyjne stosowanie, dokładnie tylko w tych miejscach, gdzie określony organizm szkodliwy występuje. Zwalczając niektóre szkodniki, nie zawsze jest konieczne opryskiwanie środkiem owadobójczym całej plantacji, lecz czasem w oparciu o dokładne rozpoznanie wystarczy zabieg wykonać na obrzeżach lub wybranych fragmentach pola. Niektóre gatunki chwastów (np. perz) mogą nie występować równomiernie - na całej powierzchni pola, lecz „placowo”. W takim przypadku opryskiwanie można ograniczyć tylko do miejsc występowania chwastów. Agrofagi nie muszą występować corocznie i na każdej plantacji, dlatego nie wszystkie gatunki wymagają jednakowego zwalczania. Stąd do podstawowych zasad Dobrej Praktyki Ochrony Roślin należy stosowanie środków ochrony roślin nie według z góry określonego programu, lecz na podstawie dobrego i aktualnego rozpoznania nasilenia występowania, identyfikacji agrofagów i uwzględnianie progów szkodliwości. Coraz większego znaczenie ma też właściwe korzystanie z sygnalizacji pojawiania się szkodników, chorób i prognozowania występowania chwastów. Nie wszystkie środki dopuszczone do stosowania w określonym gatunku powinny być wykorzystywane w integrowanej produkcji roślin. Stosować należy jedynie te środki, które mają najkrótszy okres karencji i wywierają najmniejszy negatywny wpływ na organizmy pożyteczne. W integrowanej uprawie warzyw ze względów ekologicznych i ekonomicznych, należy ograniczać liczbę zabiegów do niezbędnego minimum i stosować środki ochrony w najniższych dawkach lecz zapewniających wystarczającą skuteczność. Do programu ochrony przed szkodnikami i patogenami roślin należy włączyć środki niechemiczne – przynajmniej jeden z wykonanych zabiegów powinien być wykonany takim preparatem. Ze względu na ochronę środowiska i konieczność zachowania różnorodności biologicznej należy unikać corocznego stosowania tych samych substancji czynnych na danym polu, gdyż może to powodować wystąpienie „zjawiska kompensacji chwastów”. W celu zapobiegania powstawaniu odporności agrofagów na pestycydy zaleca się przemienne stosowanie środków o różnych mechanizmach działania (jeżeli istnieje taka możliwość). Środki ochrony roślin, zwłaszcza herbicydy różnią się między sobą długością działania i utrzymywania się w środowisku. Należy to uwzględniać przy planowaniu upraw następczych lub w przypadku przesiewów, gdy plantacja z jakichkolwiek powodów (np. zniszczenie przez choroby czy szkodniki) będzie wymagała wcześniejszej likwidacji. Działanie środków ochrony roślin na organizmy szkodliwe i rośliny uprawne zależy nie tylko od składu gatunkowego patogenów i roślin, lecz także od fazy wzrostu roślin, warunków glebowych i klimatycznych. W związku z tym należy zawsze stosować środki tylko dopuszczone do stosowania dla danej rośliny uprawnej i przeznaczone do zwalczania określonego agrofaga, przestrzegać zalecanych dawek i sposobu stosowania podanego w tym opracowaniu oraz w etykiecie dołączonej do każdego opakowania środka. Niektóre środki, można stosować zapobiegawczo (np. grzybobójcze) lub interwencyjne (środki do zwalczania szkodników i chwastobójcze). Przed zastosowaniem środka producent zobowiązany jest zapoznać się z etykietą stosowania. Herbicydy działają na ogół tym silniej, im wyższa jest temperatura, natomiast niektóre środki owadobójcze mogą działać gorzej, lub powodować uszkodzenia opryskiwanych roślin. Poleca się opryskiwać plantacje podczas bezdeszczowej i bezwietrznej pogody, gdy temperatura powietrza wynosi 10-20°C. Jeżeli temperatura jest wyższa, to zabiegi trzeba przeprowadzać wczesnym rankiem (gdy rośliny są w pełnym turgorze) lub w godzinach popołudniowych. Zabiegi najlepiej wykonywać opryskiwaczami zapewniającymi dokładne pokrycie opryskiwanej powierzchni kroplami cieczy użytkowej zaopatrzonymi w niskociśnieniowe, szczelinowe rozpylacze płaskostrumieniowe. Jako zasadę należy przyjąć, że rozpylaczy wirowych nie powinno się stosować na standardowych belkach polowych. Najczęściej zalecana ilość cieczy przy użyciu opryskiwaczy konwencjonalnych to 150-300 l/ha dla herbicydów i 150-600 l/ha dla innych środków, a z pomocniczym strumieniem powietrza dla herbicydów _ 75-150 l/ha i 100-200 l/ha dla innych środków; w przypadku niektórych chorób - 400 l/ha a czasem więcej - wg szczegółowych zaleceń. Szybkość poruszania się opryskiwacza powinno się uzależnić od prędkości wiatru podczas zabiegu. Jeżeli używa się opryskiwaczy bez pomocniczego strumienia powietrza szybkość jego poruszania się nie może przekraczać 4-5 km/godz., przy prędkości wiatru większej niż 2 m/s; natomiast podczas sprzyjającej pogody (wiatr do 2 m/s) 6-7 km/godz. Opryskiwacz z rękawem i pomocniczym strumieniem powietrza może poruszać się z szybkością 10-12 km/godz. Ciecz użytkową należy przygotować w ilości nie większej niż jest konieczna do zastosowania na określonym areale. Opróżnione opakowania należy przepłukać trzykrotnie wodą i popłuczyny wlać do zbiornika opryskiwacza. Zabiegi środkami ochrony roślin powinny przeprowadzać tylko osoby przeszkolone przez jednostki organizacyjne wpisane do rejestru przez wojewódzkiego inspektora ochrony roślin i nasiennictwa. W czasie przygotowywania środków i podczas wykonywania zabiegów trzeba przestrzegać przepisów BHP, używając odpowiedniego ubrania ochronnego. Opryskiwacz po zabiegu powinien być dokładnie umyty, najlepiej specjalnymi środkami przeznaczonymi do tego celu. 4.1. CHWASTY Kapusta jest dość odporna na konkurencję ze strony chwastów, ponieważ w jej uprawie łatwo można prowadzić mechaniczne zabiegi pielęgnacyjne. Jest bowiem uprawiana głównie z rozsady sadzonej w stosunkowo szerokiej rozstawie rzędów. Jednak przy silnym zachwaszczeniu kapusty późnej, gdy chwasty rosną ponad 30 dni od sadzenia, plon może obniżyć się o 30-40%. Krytyczny okres konkurencji, czyli czas, podczas którego kapusta głowiasta powinna rosnąć na polu wolnym od chwastów, trudno jest precyzyjnie określić. Mieści się on przed pierwszą połową sezonu wegetacyjnego. W zależności od warunków, małe zachwaszczenie w pierwszych 3-5 tygodniach po sadzeniu, może nie mieć ujemnych skutków, ale potem przynajmniej do połowy sezonu wegetacyjnego, trzeba utrzymać pole wolne od chwastów. Kiedy rośliny zakryją międzyrzędzia, chwasty nie stanowią już większego zagrożenia. Nie zwalczone chwasty są szczególnie groźne w okresach suszy, gdy nie ma możliwości nawadniania. Pojawianie się poszczególnych gatunków i ich udział ilościowy w strukturze zachwaszczenia zależy od terminu sadzenia. Kapusta wczesna – sadzona wcześnie wiosną - jest zachwaszczona głównie gatunkami kiełkującymi i wschodzącymi w niskiej temperaturze, poniżej 5°C. Mogą to być między innymi: gorczyca polna, gwiazdnica pospolita, komosa biała, starzec zwyczajny, tasznik pospolity, pokrzywa żegawka, chwasty rumianowate. W kapuście z późniejszego terminu sadzenia, oprócz wymienionych gatunków, mogą masowo pojawiać się żółtlica drobnokwiatowa, szarłat szorstki, chwastnica jednostronna, rdest powojowy, a czasami psianka czarna. Osłanianie folią lub włókniną zmienia dynamikę pojawiania się niektórych chwastów. Mianowicie ciepłolubna żółtlica drobnokwiatowa pojawi się wcześniej, a pokrzywa żegawka wystąpi w mniejszej ilości. Kapusta jest wrażliwa na niedobór światła, zacieniana przez chwasty wytwarza główki nie wyrównane i złej jakości. Cieniując powierzchnię i intensywnie pobierając wodę chwasty obniżają temperaturę gleby i w rezultacie opóźniają plonowanie, co jest szczególnie szkodliwe w uprawie kapusty przeznaczonej na zbiór wczesny. Gdy rośliny kapusty rozrosną się i przynajmniej częściowo zakryją międzyrzędzia, tzw. „wtórne zachwaszczenie” – występujące w drugiej połowie sezonu wegetacyjnego - nie zawsze wpływa ujemnie na plonowanie. Jednak chwasty przerastające ponad kapustę utrudniają wykonywanie zabiegów ochrony roślin przeciwko chorobom i szkodnikom. Duże kłopoty stwarzają chwasty w przyspieszonej uprawie kapusty pod płaskim nakryciem włókniną polipropylenową lub folią perforowaną. Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z podanymi w etykiecie zaleceniami oraz w taki sposób, aby nie dopuścić do zagrożenia zdrowia człowieka, zwierząt lub środowiska. Aktualnie rejestrowane w uprawach warzyw środki ochrony roślin nie stanowią zagrożenia dla środowiska przyrodniczego, użytkownika i konsumenta. Warto zaznaczyć, że herbicydy pozostawione w doborze dla warzyw, podobnie jak inne środki ochrony roślin, nie wykazują szkodliwości, pod warunkiem właściwego ich stosowania, zgodnie z zatwierdzoną etykietą. Przestrzeganie zaleceń stosowania, takich jak właściwy dobór środka, wysokość dawki, termin stosowania, odpowiednie fazy rozwojowe rośliny uprawnej i chwastów, techniczne uwarunkowania wykonania zabiegu i in. decydują o bezpieczeństwie zabiegów wszystkimi środkami ochrony roślin. UWAGA! Prowadzenie właściwej ochrony przed chwastami wymaga znajomości gatunków chwastów i metod ich zwalczania. Obowiązkiem każdego producenta IP jest rozpoznanie gatunków chwastów występujących na polu przeznaczonym pod uprawę kapusty głowiastej i wpisywanie ich nazw do Notatnika Integrowanej Produkcji. Obserwacje należy prowadzić w roku poprzedzającym uprawę kapusty, a do właściwego rozpoznawania gatunków chwastów można wykorzystać Metodykę Integrowanej Ochrony Kapusty Głowiastej, w której zamieszczone są zdjęcia chwastów w różnych fazach rozwojowych, a także atlasy chwastów, poradniki bądź specjalne aplikacje z licznymi zdjęciami gatunków chwastów. Metodyka dostępna jest na na Platformie Sygnalizacji Agrofagów (https://www.agrofagi.com.pl/95,rosliny- warzywne). Dla ułatwienia ochrony w uprawach następczych, należy też rozpoznawać gatunki chwastów w czasie uprawy kapusty i zapisywać ich nazwy w Notatniku. Wykaz dopuszczonych w Polsce środków ochrony roślin jest publikowany w rejestrze środków ochrony roślin. Informacje o zakresie stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach zamieszczane są w etykietach. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest wyszukiwarka środków ochrony roślin. Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem https://www.gov.pl/web/rolnictwo/ochrona-roslin. Lista środków ochrony roślin do integrowanej produkcji jest opracowywana przez Instytut Ogrodnictwa – PIB w Skierniewicach i publikowana w Programie Ochrony Roślin Warzywnych. Wykaz zalecanych do IP środków ochrony roślin jest również dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow-ochrony- roslin-dla-integrowanej-produkcji.html. 4.1.1. CHARAKTERYSTYKA CHWASTÓW WYSTĘPUJĄCYCH W UPRAWACH KAPUSTY Gatunki dwuliścienne ♦ Dymnica pospolita. Roślina jednoroczna, jara (czasem ozima), o wysokości 8–30 cm. Rozmnaża się przez nasiona – 1 roślina wytwarza ok. 400 nasion, które zachowują żywotność w glebie do 11 lat. Wschodzi głównie wiosną, z warstwy gleby do 10 cm. ♦ Fiołek polny. Roślina jednoroczna, jara lub ozima, o wysokości 5–50 cm. Rozmnaża się przez nasiona – 1 roślina wytwarza średnio 2500 nasion, które zachowują żywotność w glebie do 2 lat. Wschodzi przez cały okres wegetacji. ♦ Gorczyca polna. Roślina jednoroczna, jara, o wysokości 30-60 cm. Rozmnaża się przez nasiona – 1 roślina wytwarza około 1200 nasion, które zachowują żywotność w glebie do 10 lat. Wschody od wiosny do jesieni, najczęściej z głębokości 2-4 cm (maksymalna głębokość kiełkowania wynosi 5-6 cm.). ♦ Gwiazdnica pospolita. Roślina jednoroczna, jara, ozima lub dwuletnia, o wysokości 5–40 cm (tworzy łany). Rozmnaża się przez nasiona a także przez ukorzenianie się w międzywęźlach. Na jednej roślinie dojrzewa kilka/kilkanaście tysięcy nasion zachowujących zdolność kiełkowania przez 20 (do 50) lat. Kiełkuje cały rok, nawet zimą. Maksymalna głębokość kiełkowania nasion wynosi 5-6 cm. ♦ Iglica pospolita. Roślina jednoroczna, jara lub ozima, o wysokości 10-50 cm. Łodyga rozesłana, czasami wzniesiona, szorstko owłosiona, czerwonawa. Liście nieparzystopierzaste z listkami pierzastowcinanymi siedzącymi lub bardzo krótkoogonkowymi. Rozmnaża się przez nasiona – 1 roślina wytwarza około 200-600 nasion, które zachowują żywotność w glebie przez wiele lat. Okres wschodów przypada na jesień i wiosnę. Lubi gleby piaszczyste, zasobne w azot. ♦ Jasnota różowa. Roślina jednoroczna, jara lub ozima, o wysokości 15–25 cm. Rozmnaża się przez nasiona – 1 roślina wytwarza około 300 nasion (max. kilka tysięcy), które zachowują żywotność w glebie przez 8–9 lat. Kiełkuje od marca do października. ♦ Komosa biała. Roślina jednoroczna, jara, o wysokości 15–200 cm. Rozmnaża się przez nasiona – 1 roślina wytwarza średnio 3 tys. (do 20 tys.) nasion, które mogą zachować żywotność w glebie przez okres 40 lat. Kiełkuje przez cały okres wegetacji, najsilniej wiosną. Maksymalna głębokość kiełkowania nasion wynosi 5 cm. ♦ Maruna bezwonna. Roślina jednoroczna, jara lub ozima, w sprzyjających warunkach dwuletnia lub wieloletnia, o wysokości 20–80 cm. Rozmnaża się przez nasiona – 1 roślina wytwarza około 10 tys. (lub więcej) nasion, które mogą zachować żywotność w glebie przez okres 6-10 lat. Okres wschodów przypada na jesień i wiosnę, w dużym zakresie temperatur 5-35˚C. ♦ Pokrzywa żegawka. Roślina jednoroczna, jara, o wysokości 20-60 cm. Łodyga czworograniasta, pokryta krótkimi szczecinkami oraz dłuższymi włoskami parzącymi, zwykle rozgałęziona, prosto wzniesiona lub podnosząca się. Liście pokryte bezbarwnymi włoskami parzącymi. Gatunek azotolubny, rozmnaża się przez nasiona – 1 roślina wytwarza ok. 100– 1300 nasion, które zachowują żywotność w glebie przez kilka lat. Wschodzi w różnych porach roku, głównie wiosną, kwitnie od maja do października. Kiełkuje z głębokości do 2 cm. ♦ Przetaczniki. Rośliny jednoroczne (bluszczykowy, perski, polny) i wieloletnie (ożankowy). Niskie - od 5 do 35 cm wysokości (perski do 50 cm). Rozmnażają się przez nasiona (ożankowy rozmnaża się za pomocą kłączy, łodyga też ma możliwość ukorzeniania się). Siewki przetacznika bluszczykowego i ożankowego ukazują się wiosną i jesienią, a perskiego i polnego od wiosny do jesieni. ♦ Przytulia czepna. Roślina jednoroczna jara lub ozima, wysokości 30-150 cm. Rozmnaża się przez nasiona - 1 roślina wytwarza ok. 350–600 nasion, które zachowują żywotność w glebie przez ok. 8 lat. Wschodzi wiosną i jesienią ♦ Rdestówka powojowata. Roślina jednoroczna, jara, wijąca się, wysokości od 20 do 100 cm. Rozmnaża się przez nasiona – 1 roślina wytwarza ok 100-300 nasion, które zachowują zdolność kiełkowania w glebie przez ok. 6 miesięcy. Wschodzi głownie pod koniec wiosny i latem, czasem do jesieni, najlepiej z wierzchniej warstwy gleby. Maksymalna głębokość kiełkowania nasion wynosi 7-8 cm. ♦ Rzodkiew świrzepa. Roślina jednoroczna, jara, o wysokości 10–60 cm. Rozmnaża się przez nasiona – 1 roślina wytwarza około 100–300 nasion, które zachowują żywotność w glebie do kilkunastu lat. Z gleby kiełkuje z głębokości 1-2 cm, słabiej z 3-4 cm. Wschodzi od wiosny do połowy lata. ♦ Starzec zwyczajny. Roślina jednoroczna, jara, często zimująca, osiągająca wysokość od 10 do 45 cm. Rozmnaża się przez nasiona – 1 roślina wytwarza ok. 4 tys. nasion, które mogą kiełkować od razu po opadnięciu na powierzchnie gleby. Wschodzi głównie wiosną, czasem do jesieni, z głębokości gleby ok. 1,5-2 cm. ♦ Szarłat szorstki. Roślina jednoroczna, jara, o wysokości od 10 do 90 cm. Rozmnaża się przez nasiona – 1 roślina wytwarza ok. 1-5 tys. nasion (lub więcej), które zachowują żywotność w glebie nawet do 40 lat. Wschodzi głównie wiosną i latem, przy temp. ok. 10˚C, z głębokości gleby do 7 cm. ♦ Tasznik pospolity. Roślina jednoroczna, jara lub ozima, o wysokości 5–60 cm. Rozmnaża się przez nasiona – 1 roślina wytwarza ok. 5 tys. nasion, które mogą zachować żywotność w glebie przez 16–35 lat. Wschodzi od wiosny do później jesieni, najlepiej z głębokości 1-3 cm. Maksymalna głębokość kiełkowania nasion 4-5 cm. ♦ Tobołki polne. Roślina jednoroczna, jara lub ozima, o wysokości 15–45 cm. Rozmnaża się przez nasiona – 1 roślina wytwarza ok. 1000 nasion, które mogą zachować żywotność w glebie przez 30 lat. Siewki wschodzą od wiosny do jesieni, w 1 sezonie wegetacyjnym roślina może wytworzyć nawet kilka pokoleń. Maksymalna głębokość kiełkowania nasion wynosi 4-5 cm. ♦ Żółtlica drobnokwiatowa. Roślina jednoroczna, jara, o krótkim okresie wegetacji (4-6 tygodni), osiągająca wysokość od 10 do 40 cm. Rozmnaża się przez nasiona – 1 roślina wytwarza ok. 5-10 tys. nasion, które mogą kiełkować od razu po opadnięciu na powierzchnię gleby, a maksymalna głębokość kiełkowania nasion wynosi 1-2 cm. Zdolność kiełkowania zachowują przez ok. 2 lata. Wschodzi od wiosny do jesieni. W jednym sezonie może wydać 2-3 pokolenia. Gatunki jednoliścienne ♦ Chwastnica jednostronna. Roślina ciepłolubna, jednoroczna, jara o wysokości od 30 do 100 cm. Rozmnaża się przez nasiona – 1 roślina wytwarza od 200 do 1 tys. ziarniaków, które mogą kiełkować z warstwy gleby nawet do 10 cm. Wschodzi na przełomie wiosny i lata. Maksymalna głębokość kiełkowania nasion wynosi 12-14 cm. ♦ Perz właściwy. Roślina wieloletnia, rozłogowa, o wysokości 30 do 150 cm. Perz rozmnaża się głównie przez podziemne rozłogi, znajdujące się w wierzchniej warstwie gleby (ok. 20 cm), a także przez nasiona. Na jednym pędzie perzu jest średnio 25–40 nasion, które rozsiewają się w pobliżu rośliny macierzystej i kiełkują w następnym sezonie wczesną wiosną, z głębokości gleby do 5 cm. Nasiona zachowują żywotność w glebie do 4 lat. Rozłogi - w ciągu sezonu z 1 pąka rozłogowego może wyrosnąć do 200 źdźbeł oraz rozłogi o łącznej długości do140 m, a średnica opanowanego przez taką roślinę terenu dochodzi do 3-4 m. ♦ Włośnica zielona. Roślina jednoroczna jara, osiągająca wysokość od 10 do 40 cm. Tworzy gęste kępy. Źdźbła są cienkie, podnoszące się, u nasady rozgałęzione, rozszerzające się w górnej części i szorstkie. Liście lancetowate, równowąskie, z niebieskim nalotem, z rzęskami przy pochwach. Górna część blaszki liściowej szorstka. Rozmnaża się przez nasiona – 1 roślina wytwarza od 3 do 7 tys. ziarniaków (włośnicy sinej od 200 do 1,5 tys.) Wschodzi późną wiosną i latem, z wierzchniej warstwy gleby, gdy temperatura osiągnie minimum 15oC. Uwaga: Wschody chwastów – w opisach podano okres, w którym rozpoczynają się wschody chwastów. Większość gatunków może wschodzić przez dłuższy okres czasu, niektóre przez cały sezon wegetacyjny, jednak z różną intensywnością. Tabela 6. Szkodliwość ważniejszych gatunki chwastów w uprawach kapusty głowiastej Gatunek - nazwa polska i łacińska Szkodliwość 1. Chwasty dwuliścienne Dymnica pospolita (Fumaria officinalis L.) + Fiołek polny (Viola arvensis Murr.) + Gorczyca polna (Sinapis arvensis L.) ++ Gwiazdnica pospolita (Stellaria media (L.) Vill.) +++ Iglica pospolita (Erodium cicutarium (L.) L’Hér.) ++ Jasnota różówa (Lamium amplexicaule L.) ++ Komosa biała (Chenopodium album L.) +++ Maruna bezwonna (Tripleurospermum maritimum (L.) W. D. J. Koch ++ Pokrzywa żegawka (Urtica urens L.) ++ Przetaczniki (Veronica spp.) + Przytulia czepna (Galium aparine L.) ++ Rdestówka powojowata (Fallopia convolvulus (L.) Á. Löve) +++ Rumian polny (Anthemis arvensis L.) ++ Starzec zwyczajny (Senecio vulgaris L.) +++ Szarłat szorstki (Amaranthus retroflexus L.) ++ Tasznik pospolity (Capsella bursa-pastoris (L.) Medik.) +++ Tobołki polne (Thlaspi arvense L.) ++ Żółtlica drobnokwiatowa (Galinsoga parviflora Cav.) +++ 2. Chwasty jednoliścienne Chwastnica jednostronna (Echinochloa crus-galli (L.) P. Beauv.) +++ Owies głuchy (Avena fatua L.) ++ Perz właściwy (Agropyron repens (L.) P. Beauv.) +++ Włośnice (Setaria ssp.) ++ ( +++ ) szkodliwość bardzo duża; ( ++ ) szkodliwość duża; ( + ) szkodliwość niska lub chwast o znaczeniu lokalnym 4.1.2. ZAPOBIEGANIE I ZWALCZANIE CHWASTÓW METODAMI AGROTECHNICZNYMI W integrowanej ochronie kapusty ujemne skutki powodowane przez chwasty można ograniczyć zabiegami profilaktycznymi i pielęgnacyjnymi. Zaleca się: • Unikać nawożenia źle przefermentowanym obornikiem, gdyż zawiera on duże ilości zdolnych do kiełkowania nasion chwastów. W uprawach późnych odmian kapusty można przyorać obornik i inne nawozy organiczne (np. komposty) wczesną wiosną, szczególnie na glebach ciężkich, zlewnych i nadmiernie wilgotnych, ale warto pamiętać, że po ich przyoraniu jesienią – jest zwykle mniej chwastów. • Uprawiać kapustę w stanowiskach możliwie jak najmniej zachwaszczonych. Dotyczy to szczególnie kapusty sadzonej wcześnie i nakrywanej agrowłókniną lub folią. Przed sadzeniem kapusty wczesnej jest bardzo mało czasu od rozmarznięcia gleby do terminu sadzenia, aby udało się istotnie ograniczyć zachwaszczenie zabiegami mechanicznymi. • Do produkcji rozsady używać podłoży wolnych od nasion chwastów (np. po parowaniu lub odkażaniu zalecanymi środkami). W kilka dni po sadzeniu sprawdzić stan przyjęcia się roślin i uzupełnić „wypady”, gdyż na niezajętych przez rośliny miejscach będą wyrastały chwasty. • Okres od wiosennego rozmarznięcia gleby do sadzenia rozsady należy wykorzystać na mechaniczne niszczenie chwastów wykonywane w miarę potrzeby. W tym czasie możliwe jest zastosowanie jednego z herbicydów. Zastosowanie herbicydów jest szczególnie celowe, gdy stanowisko zaplanowane pod uprawę jest zachwaszczone perzem lub innymi chwastami wieloletnimi. Gdy rola jest dobrze doprawiona i nie zbita nadmiernie rozsadę kapusty można sadzić w kilka dni, a nawet bezpośrednio po zabiegu w zamierające chwasty. • Pielenie ręczne i zabiegi mechaniczne w międzyrzędziach wykonywać płytko (na głębokość 1-3 cm), tylko w miarę potrzeby. Częste wzruszanie międzyrzędzi prowadzi do przesuszenia i pogorszenia struktury gleby, a wykonywane zbyt głęboko jest energochłonne i może uszkadzać system korzeniowy kapusty. Jeżeli pole nie jest zachwaszczone (np. na skutek wcześniejszego zastosowania herbicydów) i powierzchnia roli nie jest zaskorupiona, lepiej unikać wzruszania międzyrzędzi. Do mechanicznego zwalczania chwastów można wykorzystać pielniki z nożami kątowymi i gęsiostópkami najlepiej w połączeniu z międzyrzędowymi wałkami strunowymi, lub inne narzędzia (np. pielniki szczotkowe, międzyrzędowe glebogryzarki wolnoobrotowe), których części robocze pracują w odległości nie mniejszej niż 5 cm od roślin kapusty. • W celu zmniejszenia zachwaszczenia w uprawie kapusty późnej wykonuje się 2-4 krotne wzruszanie międzyrzędzi, uzupełnione 2-3 ręcznymi pieleniami. Po przedplonach pozostawiających pole w dobrej kulturze i w warunkach sprzyjających szybkiemu wzrostowi kapusty często stosuje się 1 ręczne pielenie i 1- 2 zabiegi mechaniczne. W kapuście wczesnej, uprawianej z rozsady doniczkowanej, prowadzi się zwykle nie więcej niż 2 mechaniczne uprawki w międzyrzędziach, uzupełnione 1-2 pieleniami ręcznymi. Liczba zabiegów zależy od dynamiki pojawiania się chwastów i warunków meteorologicznych. Nakłady pracy ręcznej na odchwaszczenie 1 ha kapusty wynoszą 100-150 robotnikogodzin, gdy ochrona przed chwastami jest prowadzona bez herbicydów. Po zastosowaniu herbicydów uzupełniające pielenie, czy też mechaniczne odchwaszczanie międzyrzędzi może być ograniczone do 1 zabiegu. Nakłady pracy na ten zabieg są wtedy znacznie mniejsze niż w przypadku niewykonania opryskiwania. Czasami można nawet zrezygnować z dodatkowych zabiegów mechanicznych. Wszelkie uprawki międzyrzędowe, po zastosowaniu herbicydów powinny być opóźnione i należy je prowadzić tylko, gdy chwasty nie są zniszczone wystarczająco skutecznie. • W kapuście wczesnej nakrywanej agrowłókniną lub folią perforowaną odchwaszczanie można wykonać dopiero po zdjęciu osłon, czyli nie wcześniej niż po 5-6 tygodniach. Gdy przed sadzeniem rozsady nie zastosuje się herbicydów chwasty mogą przerosnąć ponad kapustę, podnosząc włókninę. W takim przypadku należy odsłonić zagony z jednego boku, usunąć chwasty i ponownie przykryć kapustę. • Powierzchnię roli przed sadzeniem rozsady można ściółkować materiałami nieprzepuszczającymi światła, np. czarną włókniną, szczególnie biodegradowalną. Ściółka nie chroni całkowicie kapusty przed chwastami, bo nie jest zakryta cała powierzchnia pola. Między pasami włókniny rosną chwasty, które trzeba zwalczać mechanicznie lub ręcznie. W nacięciach folii, czy włókniny, obok posadzonej rozsady wyrastają różne, dość głęboko korzeniące się chwasty o wiązkowym systemie korzeniowym (np. komosa biała). Przerastają one ponad posadzoną rozsadę i oplatają korzeniami system korzeniowy kapusty. Trzeba je usuwać ręcznie bardzo ostrożnie, najlepiej przez ich wycinanie tuż u podstawy, aby nie podrywać systemu korzeniowego kapusty. • Do ręcznego pielenia i mechanicznego zwalczania chwastów w uprawie późnych odmian kapusty, a także w odmianach wczesnych uprawianych bez płaskiego przykrywania agrowłókniną, można przystępować tuż po ich pojawieniu się, zazwyczaj nie później niż po 3 tygodniach od sadzenia. Najlepiej pielić wkrótce po deszczu lub nawadnianiu i po przeschnięciu gleby umożliwiającym wejście na pole. • Ostatnią uprawkę międzyrzędową wykonywać najpóźniej przed zakryciem międzyrzędzi liśćmi kapusty. Gdy chwastów w tym czasie nie ma lub jest ich niewiele lepiej z uprawki zrezygnować, przyspieszy ona bowiem kiełkowanie i wschody chwastów, które przerosną ponad kapustę już po zakryciu międzyrzędzi. Wtedy można je usunąć tylko ręcznie. • Po zakryciu powierzchni pola przez liście kapusty, chwasty wyrastające ponad rośliny uprawne powinny być usuwane ręcznie tak, aby nie dopuścić do ich zakwitnięcia i wydania nasion. Kwitnące chwasty zwabiają szkodniki zasiedlające kapustę. • Możliwe jest termiczne zwalczanie chwastów specjalnymi wypalaczami spalającymi gaz z butli (propan). Zabieg taki można wykonać po wschodach chwastów na całej powierzchni pola bezpośrednio przed sadzeniem kapusty albo zwalczać chwasty w międzyrzędziach stosując wypalacze z osłonami. Niektóre tego typu urządzenia pozwalają wypalać chwasty nawet w rzędach kapusty, tuż u podstawy roślin, po około 3 tygodniach od sadzenia. Przed zastosowaniem tej metody producent powinien zapoznać się z zasadami technologii zwalczania chwastów i jej zagrożeniami i bezpieczeństwem pracy. UWAGA! W celu zapobiegania wydaniu nasion przez chwasty, a także przenoszeniu nasion chwastów lub ich organów wegetatywnych z terenów sąsiednich na plantację kapusty głowiastej, należy obowiązkowo wykaszać należące do tego samego gospodarstwa, nieuprawiane tereny wokół plantacji (np. miedze, rowy, drogi), co najmniej 2 razy w roku (koniec maja/początek czerwca oraz koniec lipca/ początek sierpnia). 4.1.3. METODA CHEMICZNA – ZASADY DOBORU HERBICYDÓW W UPRAWIE KAPUSTY W integrowanej uprawie kapusty niechemiczne sposoby regulowania poziomu zachwaszczenia pełnią funkcje podstawową i one powinny być głównie wykorzystywane. Umiejętne stosowanie zalecanych herbicydów powinno stanowić uzupełnienie innych metod. Przed uprawą kapusty chwasty wieloletnie można zwalczać herbicydami. Do zwiększenia skuteczności tych środków, do cieczy użytkowej można dodawać odpowiedni adiuwant. Po zbiorze przedplonu środki te można stosować do późnej jesieni, jeśli nie ma zbyt niskich temperatur. HERBICYDY NALEŻY STOSOWAĆ ZGODNIE Z AKTUALNYMI ZALECENIAMI. Szczegółowych informacji na temat wymagań agrotechnicznych, wyboru właściwej techniki i parametrów zabiegu (ilość wody, ciśnienie robocze, wielkość kropli) zawiera etykieta środka ochrony roślin. Przestrzeganie zaleceń stosowania herbicydów, takich jak: wysokość dawki, termin stosowania, odpowiednie fazy rozwojowe rośliny uprawnej i chwastów, techniczne uwarunkowania wykonania zabiegu i in. decydują o bezpieczeństwie zabiegów herbicydami. Dobór herbicydów i ich dawek przeznaczonych do odchwaszczania kapusty zależy m. in. od stanu zachwaszczenia pola, faz rozwojowych rośliny uprawnej i chwastów, a ich skuteczność zależy w dużej mierze od warunków glebowo-klimatycznych i termicznych oraz wszelkich działań ograniczających konieczność ich stosowania. Duże znaczenia mają wszelkie działania ograniczające konieczność stosowania herbicydów i zmniejszające ich zużycie, np. w kapuście uprawianej w szerokiej rozstawie rzędów (67,5-75 cm) możliwe jest ich pasowe stosowanie, tylko w rzędach roślin, połączone z mechanicznym usuwaniem chwastów w międzyrzędziach. Przestrzeganie okresów karencji jest szczególnie istotne w uprawie przyspieszonej pod osłonami i w odmianach wczesnych kapusty głowiastej. Bardzo istotne jest właściwe rozpoznanie występujących gatunków chwastów, zwłaszcza w młodych stadiach rozwojowych. Zasady doboru herbicydów do w uprawie kapusty głowiastej: ♦ Herbicydy należy stosować w fazach największej wrażliwości chwastów oraz starannie dostosować ich dawki do warunków glebowych. Lepszą skuteczność i oszczędniejsze zużycie niektórych środków można uzyskać przez dodatek do cieczy użytkowej adiuwantów (środków wspomagających). ♦ Herbicydy doglebowe zaleca się stosować na glebę dobrze uprawioną, o wyrównanej powierzchni i odpowiedniej wilgotności. Na glebach zwięzłych, o dużej zawartości próchnicy należy stosować wyższe z zalecanych dawek, na glebach lekkich niższe, a na glebach bardzo lekkich najlepiej unikać stosowania herbicydów. Na niektórych typach gleb, zawierających bardzo duże ilości substancji organicznych, np. torfowych, skuteczność działania herbicydów doglebowych jest słaba lub brak efektów działania. ♦ Wilgotność gleby ma duży wpływ na działanie herbicydów doglebowych, przy niskiej wilgotności ich skuteczność obniża się. Wilgotność powietrza ma większy wpływ na herbicydy nalistne. Przy bardzo niskiej wilgotności powietrza ciecz na liściach szybciej wysycha i wnikanie środka do roślin jest ograniczone, a przy bardzo wysokiej wilgotności może dochodzić do spływania cieczy użytkowej po liściach. ♦ Optymalna temperatura zabiegu dla większości herbicydów mieści się w przedziale 10–20°C. Dla niektórych jest wyższa, np. graminicydów nie należy stosować w temperaturze powyżej 27°C. ♦ Herbicydy należy stosować podczas bezdeszczowej pogody. Mały opad po użyciu herbicydów doglebowych jest korzystny, natomiast intensywne opady mogą spowodować przemieszczenie się środka w glebie i doprowadzić nawet do uszkodzeń rośliny uprawnej. Po zabiegu nalistnym opad może powodować zmywanie środka z liści i osłabienie jego działania. Okres od wykonania zabiegu do wystąpienia opadów jest różny dla różnych środków, a długość tego okresu jest często podawana w etykietach środków. ♦ Przy stosowaniu graminicydów należy zwrócić uwagę na długość okresów karencji, zwłaszcza w odmianach o krótkim okresie wegetacji, aby zapobiec wystąpieniu pozostałości tych środków w korzeniach marchwi. ♦ Nierównomierne lub placowe zachwaszczenie pola przez niektóre gatunki chwastów, np. perz właściwy, ostrożeń polny sprawia, że zabieg herbicydem może być wykonywany tylko na obszarze występowania chwastów lub środek może być stosowany miejscowo. Dobór herbicydów zalecanych do odchwaszczania kapusty jest zróżnicowany i zmienia się w kolejnych latach, w zależności od zakresu rejestracji. 4.2. CHOROBY Do najważniejszych chorób kapusty zalicza się: zgorzel siewek kapustnych, czarna zgnilizna kapusty, mokra zgnilizna bakteryjna. Wykaz dopuszczonych w Polsce środków ochrony roślin jest publikowany w rejestrze środków ochrony roślin. Informacje o zakresie stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach zamieszczane są w etykietach. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest wyszukiwarka środków ochrony roślin. Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem https://www.gov.pl/web/rolnictwo/ochrona-roslin. Lista środków ochrony roślin do integrowanej produkcji jest opracowywana przez Instytut Ogrodnictwa – PIB w Skierniewicach i publikowana w Programie Ochrony Roślin Warzywnych. Wykaz zalecanych do IP środków ochrony roślin jest również dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow-ochrony- roslin-dla-integrowanej-produkcji.html. Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z podanymi w etykiecie zaleceniami oraz w taki sposób, aby nie dopuścić do zagrożenia zdrowia człowieka, zwierząt lub środowiska. 4.2.1 CHOROBY GRZYBOWE I WYWOŁYWANE PRZEZ PIERWOTNIAKI Zgorzel siewek kapustnych (grzyby z rodzaju Pythium, Fusarium, Phytophthora i Alternaria) Prawidłowa produkcja rozsady jest szczególnie ważnym ogniwem w utrzymaniu wysokiej zdrowotności i dobrej kondycji roślin po ich posadzeniu na miejsce stałe i zapobiega występowaniu epidemii różnych chorób infekcyjnych. Ziemia lub podłoże i substraty ogrodnicze muszą być bezwzględnie wolne od wszelkich patogenów bakteryjnych i grzybowych, a szczególnie grzyba wywołującego kiłę kapusty. Zgorzele siewek występują w okresie wschodów roślin i najczęściej wówczas, gdy jest niska temperatura i wysoka wilgotność gleby, zbyt głęboki wysiew nasion oraz pominięcie podstawowego zabiegu ochronnego jakim jest przedsiewne zaprawianie nasion. Zgorzel siewek występuje w okresie produkcji rozsady, powoduje masowe zamieranie kiełków przed wschodami lub zamieranie siewek po wschodach. Rośliny porażone w starszym wieku mogą przetrwać, część podliścieniowa jest wówczas zdrewniała i lekko przewężona. Największą szkodliwość choroba wywołuje wówczas, gdy kiełkowanie nasion i wzrost siewek odbywa się bardzo powoli lub gdy siewki pikowane są zbyt głęboko do wilgotnego oraz przelanego wodą podłoża. Występowaniu zgorzeli sprzyja także zbyt mała ilość światła i duże zagęszczenie roślin w okresie produkcji rozsady. Profilaktyka i zwalczanie. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, zaprawione zarejestrowanymi środkami ochrony roślin. Do produkcji rozsady używać podłoży wolnych od patogenów glebowych, najlepiej dobrej jakości substratów torfowych. Czerń krzyżowych (Alternarioza kapusty) (Alternaria brassicae, A. alternata i A.brassicola) Sprawcy choroby najczęściej atakują dolne, najstarsze liście kapusty. Pojawiają się na nich różnej wielkości, koncentryczne, ciemno zabarwione, otoczone żółtawą obwódką plamy. Powierzchnię tych przebarwień pokrywa warstwa aksamitnego, ciemnobrązowego nalotu zarodników konidialnych. Grzyb zimuje w resztkach pożniwnych roślin i w chwastach kapustowatych, które jako rośliny żywicielskie są jednym z ważniejszych źródeł rozprzestrzeniania się choroby. Patogeniczne grzyby z rodzaju Alternaria przenoszone są także na nasionach i stanowią także źródło pierwotnej infekcji kapusty, są także sprawcami zgorzeli siewek. W okresie wegetacji zarodniki konidialne grzyba przenoszone są przez wiatr i wodę. Do masowego zakażenia roślin dochodzi, gdy temperatura powietrza wynosi 20-27oC, a okres stałego zwilżenia rośliny - co najmniej 5 godzin lub wilgotność powietrza wynosi 95-100% i utrzymuje się stale przez 18-20 godzin. Profilaktyka i zwalczanie. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do substratów torfowych wolnych od patogenów chorobotwórczych. Konieczne jest prowadzenie lustracji (obserwacje zdrowotności roślin) na obecność czerni krzyżowych, przynajmniej 1 raz w tygodniu. Profilaktyczne / interwencyjne zwalczanie czerni krzyżowych prowadzić tylko po stwierdzeniu ryzyka wystąpienia infekcji, na podstawie analizy warunków pogodowych i/lub po wystąpieniu pierwszych objawów chorobowych. W okresie zagrożenia chorobą lub po stwierdzeniu pierwszych objawów chorobowych stosować przemiennie fungicydy o różnych mechanizmach działania, zarejestrowane do IP. Przynajmniej jeden z zabiegów w sezonie powinien być wykonany preparatem niechemicznym. Szara pleśń (Botrytis cinerea) Choroba występuje powszechnie na roślinach uprawnych należących do wielu gatunków, w tym również na kapuście głowiastej. Ujawnia się zwykle w okresie przedzbiorczym lub podczas przechowywania. W warunkach polowych atakuje główki zbyt długo przetrzymywane na polu. Drogę infekcji stanowią wszelkie uszkodzenia mechaniczne tkanek rośliny lub przez inne czynniki chorobotwórcze i owady. Na główkach kapusty pojawiają się początkowo brązowe, wodniste, różnej wielkości plamy. W okresach chłodnej, wilgotnej pogody przebarwienia te pokrywają się obfitym szarofioletowym nalotem zarodników konidialnych grzyba. Optymalna temperatura rozwoju grzyba wynosi 18-20oC, natomiast do gnicia główek może dochodzi nawet w temperaturze 0oC. Zarodniki roznoszone są przez wiatr i wodę. Porażone rośliny ulegają wtórnie mokrej zgniliźnie bakteryjnej, której sprawca jest Erwinia carotovora. Profilaktyka i zwalczanie. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do substratów torfowych wolnych od patogenów chorobotwórczych. Należy prowadzić lustracje (obserwacje zdrowotności roślin) na obecność szarej pleśni, przynajmniej 1 raz w tygodniu. Profilaktyczne / interwencyjne zwalczanie szarej pleśni, tylko po stwierdzeniu ryzyka wystąpienia infekcji, na podstawie analizy warunków pogodowych i/lub po wystąpieniu pierwszych objawów chorobowych. W okresie zagrożenia chorobą lub po stwierdzeniu pierwszych objawów chorobowych stosować przemiennie fungicydy o różnych mechanizmach działania, zarejestrowane do IP. Przynajmniej jeden z zabiegów w sezonie powinien być wykonany preparatem niechemicznym. Należy utrzymywać odpowiednią higieną pola i w przechowalniach. 4.2.2. CHOROBY BAKTERYJNE I INNE CHOROBY INFEKCYJNE Do najgroźniejszych należą: czarna zgnilizna kapustnych, sprawcą której są bakterie z rodzaju Xanthomonas oraz bakteryjne gnicie główek kapusty – wywołane przez bakterie z rodzajów Pseudomonas i Erwinia. Czarna zgnilizna kapustnych (Xanthomonas campestris pv. campestris) Rośliny są najczęściej porażane (od 2 dekady lipca) podczas wysokiej temperatury i wilgotności powietrza. Choroba w ostatnich latach występuje w dużym nasileniu. Początkowo na brzegach liści występują żółknące plamy w kształcie litery V, a widoczne na ich tle czerniejące nerwy (wzdłuż głównego nerwu liści aż do głąba) są typową cechą diagnostyczną choroby. Wiązki naczyniowe czernieją stopniowo w całej roślinie, powodując czernienie liści, a następnie szybkie gnicie całej główki. Porażenie wiązek przewodzących sięga w głąb kapusty. Objawy te są niewidoczne podczas zbioru główek, przeznaczonych do długotrwałego przechowania. Choroba w takim przypadku może rozwijać się w okresie przechowywania, dyskwalifikując całą partię kapusty do handlu. Objawy choroby można jednak rozpoznać podczas wycinania główek. U nasady główki na przekroju głąba widoczny jest czerniejący pierścień wiązek naczyniowych. Główki kapusty z takimi objawami nie nadają się do przechowania i kwaszenia. Z naszych obserwacji wynika, że wiele odmian kapusty zwłaszcza zagranicznych wykazuje wysoką tolerancję na tą bakteriozę. Istnieją jednak odmiany, szczególnie wrażliwe m.in. przeznaczone do kwaszenia, w tym także Kamienna Głowa. Sprawca choroby zimuje w resztkach pożniwnych w glebie. Pierwszym źródłem tej bakteriozy mogą być porażone nasiona. Patogen zasiedla wiele gatunków chwastów kapustowatych (m.in. dziką rzodkiew, gorczycę czarną), które mogą być także źródłem infekcji. W okresie wegetacji bakterie wnikają biernie wraz z wodą w miejscu uszkodzeń roślin oraz przez aparaty wodne (hydatody), znajdujące się na obrzeżach liści. Latem, przy dużej ilości opadów lub obfitym nawadnianiu przy temperaturze 25-30°C, objawy choroby pojawiają się już po 10-12 dniach od zakażenia. Profilaktyka i zwalczanie. Bezwzględnie należy przestrzegać 4 letniego zmianowania. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do substratów torfowych wolnych od patogenów chorobotwórczych. Unikać częstego deszczowania roślin w okresach wysokiej temperatury, głównie w nocy. Konieczne jest prowadzenie lustracji (obserwacje zdrowotności roślin) na obecność czarnej zgnilizny kapustnych, przynajmniej 1 raz w tygodniu. Stosować dopuszczone do IP środki ochrony roślin. Usuwać rośliny z objawami chorobowymi. Mokra zgnilizna bakteryjna (bakterie z rodzaju Pseudomonas i Pectobacterium) Mokra zgnilizna bakteryjna jest pospolitą chorobą wszystkich gatunków warzyw. Na kapuście głowiastej choroba występuje zarówno w okresie wegetacji oraz w czasie długotrwałego przechowania. Objawy choroby pojawiają się początkowo w postaci małych wodnistych plamek, szybko powiększających się i obejmujących swym zasięgiem cały zaatakowany organ. Gnijące rośliny mają nieprzyjemny zapach. Choroba występuje najczęściej w okresach długotrwałej wilgotnej pogody z temperaturą 25-3OoC. Infekcja bakteriami następuje zwykle w miejscach uszkodzeń mechanicznych tkanki oraz spowodowanych przez inne choroby i szkodniki. Profilaktyka i zwalczanie. Bezwzględnie należy przestrzegać 4-letniego zmianowania. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do substratów torfowych wolnych od patogenów chorobotwórczych. Unikać częstego deszczowania roślin w okresach wysokiej temperatury, głównie w nocy. Stosować przemiennie dopuszczone do IP środki ochrony roślin o różnych mechanizmach działania. Usuwać rośliny z objawami chorobowymi. Do krótkotrwałego przechowywania lub transportu przeznaczać możliwie suche i nie uszkodzone mechanicznie rośliny. Należy w tym okresie utrzymywać temperaturę około 4°C. Do długotrwałego przechowywania przeznaczać nie przerośnięte i nie przejrzałe główki kapusty, z dobrą okrywą woskową na powierzchni liści. Kiła kapusty (Plasmodiophora brassicae) Sprawca choroby atakuje system korzeniowy. Porażone komórki korzeni nie funkcjonują prawidłowo, nie przewodzą składników pokarmowych i wody, co prowadzi do więdnięcia roślin, a w przypadku dużego nasilenia do ich zamierania. Rośliny kapusty zaatakowane w późniejszej fazie wzrostu mają zdolność tworzenia korzeni przybyszowych na przyziemnej części głąba co pozwala roślinie na jej przetrwanie i wydanie plonu handlowego. Porażony system korzeniowy staje się głównym źródłem infekcji gleby. Najczęściej źródłem infekcji jest zakażona gleba na rozsadnikach lub zakażone podłoże i substrat torfowy. Rozwojowi choroby sprzyja zakwaszona gleba, wysoka wilgotność oraz temperatura (optimum 22-25°C). W temperaturze poniżej 15ºC infekcja korzeni przebiega bardzo powoli, lub do niej nie dochodzi. W roku poprzedzającym uprawę kapusty obligatoryjne jest określenie odczynu gleby, potwierdzone wynikami analizy i wykonanie wapnowania (ogranicza rozwój kiły kapusty), jeśli taką potrzebę wykaże analiza gleby. W Polsce choroba występuje na wszystkich typach gleb, a szczególnie na glebach kwaśnych, płowych (pseudobielice). Zagrożone kiłą są także gleby torfowe (torfy niskie) oraz torfy wysokie, skąd pozyskiwany jest surowiec do produkcji substratów torfowych. Integrowana metoda ochrony: 1. Zmianowanie - płodozmian 4 letnia przerwa w uprawie roślin kapustowatych na tym samym stanowisku. 2. Wapnowanie gleb kwaśnych (pH poniżej 6,0) stosując 2-4 tony nawozu wapniowego w formie tlenkowej lub wodorotlenkowej (inne formy wapnia mało efektywne). 3. Usuwanie z pola porażonych korzeni roślin przed ich zmacerowaniem. 4. Uprawa roślin przedplonowych, naturalnie przyśpieszających zanikanie zarodników przetrwalnikowych P. brassicae: por, pomidory, fasola, ogórki, owies, gryka, rośliny aromatyczne (mięta), roczne utrzymywanie gleby w czarnym ugorze. 5. Zabiegi profilaktyczne: chemiczne odkażanie gleby na rozsadnikach w tunelach foliowych, inspektach oraz ziemi do produkcji doniczek zalecanymi środkami ochrony roślin. 6. W przypadku zagrożenia Plasmodiophora brassicae konieczne jest wykonanie analizy gleby na obecność patogena w specjalistycznym laboratorium. Po stwierdzeniu patogena w glebie nie prowadzić uprawy roślin z rodziny kapustowatych na danym polu. 7. Podlewanie rozsady przed lub po sadzeniu w pole środkami do tego zalecanymi. 8. Uprawa odmian odpornych na P. brassicae. 4.2.3. CHOROBY NIEINFEKCYJNE Wewnętrzne zbrunatnienie główek kapusty Choroba występuje dość powszechnie na kapuście głowiastej w tym głównie na odmianach późnych przeznaczonych do kwaszenia. W okresie tworzenia główek na obrzeżach najmłodszych liści następuje zbrunatnienie i zasychanie tkanek. Przy dużej wilgotności powietrza martwe tkanki rośliny staja się miejscem mokrej zgnilizny bakteryjnej lub występowania szarej pleśni. W okresie intensywnego wzrostu główek może także następować wewnętrzne zbrunatnienie tuż przy głąbie. W okresach wilgotnej pogody zamierające tkanki chorych liści stanowią miejsce dla rozwoju szarej pleśni i gnicia róż. Podstawową przyczyną wewnętrznego zbrunatnienia główek kapusty oraz brunatnienie obrzeży młodych liści jest deficyt wapnia w najmłodszych częściach rośliny. Występowaniu choroby sprzyjają także stresowe warunki wzrostu w okresie wegetacji - głównie susza, przenawożenie azotem, potasem oraz obornikiem. Niektóre odmiany kapusty wykazują podatność na tę chorobę. Należą do nich głównie odmiany średnio późne i późne tworzące duże główki. W praktyce objawy tej choroby mogą być utożsamiane z czarną zgnilizną bakteryjną. Profilaktyka i zwalczanie. W okresach wysokiej temperatury nawadniać plantacje rytmicznie, tak aby nie dopuścić do nadmiernego podwyższenia wilgotności gleby i powietrza. Powoduje to bowiem bujny wzrost roślin, a przez to osłabia je i czyni podatnymi na choroby. Uprawiać odmiany o mniejszej podatności na chorobę. Rośliny nawozić doglebowo lub dolistnie saletrą wapniową w stężeniu 0,5–1 %. 4.3. SZKODNIKI Poniżej podano najczęściej występujące gatunki szkodników i sposoby ich zwalczania na warzywach kapustnych. Należą do nich: śmietka kapuściana, mszyca kapuściana, mączlik warzywny, wciornastek tytoniowiec, różne gatunki motyli, a także pchełki, chowacze i szkodniki glebowe (pędraki, drutowce). Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z podanymi w etykiecie zaleceniami oraz w taki sposób, aby nie dopuścić do zagrożenia zdrowia człowieka, zwierząt lub środowiska. 4.3.1. MUCHÓWKI (Diptera) – rodzina śmietkowate (Anthomyiidae) Śmietka kapuściana Delia radicum (L., 1758) Jest to muchówka o długości do 6 mm, koloru szarego. Larwa jest brudnobiała, beznoga, długości do 7 mm. Jajo białe, długości do 1,2 mm. Bobówka dochodzi do 6 mm i jest koloru brunatnego. Śmietka zimuje w stadium bobówki w glebie. Wylot much pierwszego pokolenia rozpoczyna się na początku kwietnia. Samice składają jaja na szyjce korzeniowej kapusty i w glebie przy szyjce. Drugie pokolenie pojawia się w połowie czerwca, a trzecie w sierpniu. Uszkodzone rośliny są pozbawione bocznych korzeni, a na korzeniu palowym widoczne są wżery w postaci płytkich korytarzy. Drugie i trzecie pokolenia ponadto drążą korytarze w nasadzie nerwów dolnych liści kapusty. Profilaktyka i zwalczanie. Znaczny wpływ na zmniejszenie liczebności śmietki mają metody agrotechniczne. Głęboka orka zmniejsza liczbę zimujących bobówek. Nie lokalizować plantacji kapusty w bezpośrednim sąsiedztwie rzepaku ozimego i jarego, ze względu na ryzyko wystąpienia śmietki kapuścianej. Ponadto przy zakładaniu plantacji należy pamiętać o tym, aby unikać stanowisk w bezpośrednim sąsiedztwie długo kwitnących upraw, takich jak: wieloletnie bobowate, rzepak i plantacje nasienne. Zaleca się również niszczyć chwasty przed ich kwitnieniem, ponieważ osobniki dorosłe żywią się nektarem. W zwalczaniu biologicznym stosuje się preparaty zawierające nicienie entomopatogeniczne (Steinernema feltiae, Steinernema carpocapse). Zwalczanie chemiczne polega na wykorzystaniu środków zarejestrowanych do zwalczania tego szkodnika na uprawach kapustowatych, a także na podlewaniu rozsady bezpośrednio przed sadzeniem roślin (np. w wielodoniczkach). Terminy zabiegów ochronnych powinny być ustalane na podstawie sygnalizacji nalotu śmietek. Monitoring pojawu śmietki kapuścianej należy prowadzić krótko po posadzeniu kapusty, za pomocą pułapek zapachowych (4 szt./ha). Monitoring na polu należy prowadzić za pomocą żółtych lub białych tablic lepowych, żółtych naczyń lub pułapek zapachowych. Na plantacji przeznaczonej na zbiór letni, pułapki zapachowe powinny być ustawione od połowy pierwszej dekady kwietnia do połowy pierwszej dekady maja, natomiast na plantacjach z uprawą na zbiór jesienny od połowy lipca do połowy pierwszej dekady września. Dwa razy w tygodniu należy notować liczbę odłowionych much w naczyniu. Pułapka wabi i odławia ciężarne samice. Progiem zagrożenia jest odłowienie w pułapkach więcej niż 2 muchówek dziennie przez 2 kolejne dni. Należy też wykonywać lustracje plantacji kapusty (przynajmniej 2 razy w tygodniu), w okresie maj-czerwiec, na obecność roślin uszkodzonych lub zniszczonych przez śmietki. Zaleca się również lustrowanie roślin na obecność jaj. Progiem zagrożenia jest wówczas stwierdzenie powyżej 10 jaj na 10 kolejnych roślinach. 4.3.2. PLUSKWIAKI (Hemiptera) - rodzina mączlikowate (Aleyrodidae) Mączlik warzywny Aleyrodes proletella (L., 1758) Owad dorosły jest długości 1,5-2,0 mm, pokryty warstwą śnieżnobiałego, woskowego nalotu. U mączlika warzywnego pośrodku każdego skrzydła znajdują się dwie ciemne plamki. Jaja są owalne z wyrostkiem, składane na spodniej stronie liści w okręgi lub półokręgi. Larwa I. stadium jest przezroczysta z żółtawym odcieniem, płaska i ruchoma. Larwy kolejnych stadiów (II-IV) są zielonkawe, beznogie i nieruchome, przytwierdzone na stałe do liścia. Czwarte stadium (puparium), pod koniec swego rozwoju, ma ok. 0,7 mm długości i kształtem przypomina owalną puszkę. Szkodliwość mączlika warzywnego polega na nakłuwaniu tkanki roślinnej i wysysaniu z soku komórkowego, co skutkuje pogorszeniem wzrostu i rozwoju całej rośliny. Na początku w miejscach żerowania pojawiają się niewielkie, żółte cętki, które z czasem zlewają się w plamy i zasychają. Liście są oblepione spadzią produkowaną przez larwy, która stanowi pożywkę do rozwoju grzybów sadzakowych, pokrywających roślinę warstwą czarnego nalotu. Nalot ten ogranicza asymilację i oddychanie, efektem czego jest znaczny spadek jakości plonu. W ciągu roku pojawia się 4-5 pokoleń mączlika warzywnego. Cykl rozwojowy jednego pokolenia trwa 3-4 tygodnie. Zimują samice na dolnej stronie liści roślin żywicielskich – chwastach lub roślinach uprawnych z rodziny kapustowatych (np. rzepaku). Wiosną, samice, które przezimowały składają jaja na dolną stronę liści, zapoczątkowując rozwój pierwszego pokolenia. Larwy pojawiają się po 7-12 dniach, które przechodzą cztery stadia rozwojowe. Rozwój każdego z nich trwa ok. 10 dni. Profilaktyka i zwalczanie. Nie lokalizować plantacji kapusty w bezpośrednim sąsiedztwie rzepaku ozimego i jarego, ze względu na ryzyko wystąpienia mączlika warzywnego. W celu ograniczenia występowania mączlika warzywnego na plantacjach kapusty i w ich otoczeniu należy zwalczać chwasty będące roślinami żywicielskim. Lustrację plantacji kapusty na obecność mączlika warzywnego należy wykonywać 2 razy w tygodniu. Progiem zagrożenia jest obecność pojedynczych owadów lub jaj na spodniej stronie liści na 10 kolejnych roślinach. 4.3.3. PLUSKWIAKI (Hemiptera) - rodzina mszycowate (Aphididae) Mszyca kapuściana Brevicoryne brassicae (L., 1758) Dorosła, bezskrzydła mszyca osiąga długość do 2-3 mm i jest koloru żółtozielonego, z intensywnym szarym nalotem i krótkimi syfonami. Larwa jest nieco mniejsza i podobna do osobnika dorosłego. Osobniki uskrzydlone są rozmiaru 2,0-2,4 mm, z ciemną głową, tułowiem i nogami oraz żółtym odwłokiem z ciemnymi plamkami. W ciągu roku występuje 6-8 pokoleń. Szkodnik zimuje w stadium jaja na głównym pędzie u nasady liści w polu na pozostawionych resztkach roślin, na wysadkach w przechowalniach bądź na dziko rosnących roślinach. Na początku czerwca z kapustowatych roślin rolniczych uskrzydlone migrantki mszycy kapuścianej przelatują na kapustę, dając początek dalszym pokoleniom. Liście opanowane przez mszyce ulegają zniekształceniu i odbarwieniu. Najbardziej niebezpieczne dla kapusty głowiastej są mszyce w czerwcu i lipcu, gdy kapusta jest w stadium rozsady i zawiązywania główek. Wówczas następuje uszkodzenie stożka wzrostu i brak plonu. Mszyca może rozwijać się i żerować na kapuście do później jesieni, szczególnie licznie w tym okresie zasiedla kapustę czerwoną. Ten okres żerowania mszyc nie stanowi jednak dużego zagrożenia dla kapusty głowiastej, gdyż szkodnik zasiedla tylko liście zewnętrzne, które są usuwane podczas zbioru. Profilaktyka i zwalczanie. Usuwanie z pola i niszczenie resztek roślin, na których mszyce zimują może wpłynąć na zmniejszenie jej populacji w roku następnym. W okresie wegetacji konieczne jest zwalczanie chwastów żywicielskich, na których mogą zimować jaja oraz rozwijają się mszyce. Zwalczanie mszycy kapuścianej prowadzi się metodą integrowaną, polegającą na połączeniu metody chemicznej z biologiczną. Zabieg, jednym z zalecanych środków ochrony roślin, należy wykonać w około 10 dni po zasiedleniu i rozpoczęciu budowania kolonii mszyc. W miarę potrzeby zabieg powtórzyć, ale tylko wówczas, gdy nie stwierdzi się licznej obecności wrogów naturalnych. Lustracje plantacji kapusty na obecność mszyc należy prowadzić 2 razy w tygodniu. Progiem zagrożenia jest wykrycie 60 mszyc na 10 kolejnych roślinach. 4.3.4. CHRZĄSZCZE (Coleoptera) – rodzina stonkowate (Chrysomelidae) Pchełki (Phyllotreta spp.) Najczęściej występującymi pchełkami w uprawach kapusty są: pchełka czarna Phyllotreta atra (Fabricius, 1775), pchełka falistosmuga Phyllotreta undulata (Kutschera, 1860) i pchełka smużkowana Phyllotreta nemorum (L. 1758). Są to niewielkie chrząszcze, długości do 3,5 mm. Pchełka czarna ma jednolitą czarną barwę z metalicznym połyskiem. Pchełka smużkowana i falistosmuga mają dodatkowo dwa żółte pasy na pokrywach skrzydłowych, u pchełki smużkowanej są one jednakowej szerokości, a u falistosmugiej falisto wygięte. W ciągu roku rozwija się jedno pokolenie pchełek. Zimują chrząszcze pod resztkami roślin, w ściółce i glebie. Na wiosnę chrząszcze pojawiają się masowo, wygryzając liczne otworki w liścieniach i liściach roślin. Największym zagrożeniem są na rozsadnikach. Pchełki uszkadzają zewnętrzne liście dojrzewających główek wczesnych odmian kapusty, uprawianych także w uprawach pod osłonami. Profilaktyka i zwalczanie. Po wysadzeniu rozsady w pole należy regularnie (2 razy w tygodniu) lustrować rośliny na obecność pchełek. Progiem zagrożenia jest wykrycie 2-4 chrząszczy na 1 m2 uprawy. Zaleca się niszczenie chwastów z rodziny kapustowatych, aby zapobiec rozprzestrzenianiu chrząszczy. Najsilniej atakowane są brzeżne części pola, dlatego podczas wykonywania zabiegu opryskiwania należy zwrócić na nie szczególną uwagę. 4.3.5. CHRZĄSZCZE (Coleoptera) – rodzina ryjkowcowate (Curculionidae) Chowacze (Ceutorhynchus spp.) Najczęściej występują następujące gatunki: chowacz brukwiaczek Ceutorhynchus napi (Gyllenhal, 1837), chowacz galasówek Ceutorhynchus assimilis (Paykull, 1800) i chowacz czterozębny Ceutorhynchus pallidactylus (Marsham, 1802). Chrząszcze dorastają do 4 mm długości. Chowacz brukwiaczek jest popielaty, chowacz galasówek ciemnobrunatny, a chowacz czterozębny ma szarozielony odcień i jasną plamę za tarczką. Larwy chowaczy mogą żerować w wierzchołkach wzrostu, pędach, łodygach, ogonkach liściowych i szyjkach korzeniowych. Profilaktyka i zwalczanie. Należy przeglądać rośliny na obecność chrząszczy od posadzenia rozsady, dwa razy w tygodniu. Progiem zagrożenia jest stwierdzenie 2-4 chrząszczy w liściach sercowych na 25 kolejnych roślinach. Należy też usuwać i niszczyć rośliny z larwami. Chowacze na początku najliczniej występują na obrzeżach plantacji, nalatując z zimowisk (miedz, nieużytków, rowów), dlatego zaleca się wykonanie zabiegu tylko w tych miejscach. 4.3.6. WCIORNASTKI (Thysanoptera) - rodzina wciornastkowate (Thripidae) Wciornastek tytoniowiec Thrips tabaci (Lindeman, 1889) Owad dorosły ma dwie pary wąskich skrzydeł otoczonych delikatną „frędzlą” i jest barwy jasnożółtej lub brązowej, dorasta do około 0,9 mm długości Jajo jest białe, nerkowate o wymiarach 0,25 x 0,15 mm. Larwa ma barwę jasno żółtą i dorasta do 0.7 mm długości. Żółtawa nimfa kształtem i wielkością zbliżona jest do osobnika dorosłego i posiada widoczne zaczątki skrzydeł. Zimują owady dorosłe w resztkach roślinnych, pod grudkami gleby i w ściółce. Wciornastek występuje w 3-5 pokoleniach w ciągu roku. Najbardziej szkodliwy jest na średnio wczesnych i późnych odmianach kapusty głowiastej białej. Zarówno larwy jak i osobniki dorosłe początkowo żerują na liściach zewnętrznych główki, później zasiedlają liście wewnętrzne, nawet do 20-tego liścia w głąb. Wciornastek odżywia się sokiem komórkowym wysysanym z liści. Na liściach zewnętrznych efektem żerowania są liczne różnej wielkości i kształtu drobne, jasnobeżowe plamy, którym zawsze towarzyszą odchody szkodnika w postaci drobnych, czarnych kropek. Natomiast na liściach wewnętrznych w wyniku żerowania tworzą się, drobne jasne brodawki. Profilaktyka i zwalczanie. Niszczenie resztek roślinnych po zbiorze oraz chwastów, wykonanie zimowej orki i sytuowanie plantacji z dala od roślin żywicielskich, w tym cebuli i porów, ogranicza występowanie szkodnika. W okresie od maja do czerwca, minimum raz w tygodniu, należy lustrować rośliny pod kątem obecności osobników oraz miejsc żerowania. Progiem zagrożenia jest wykrycie na obrzeżach plantacji pojedynczych osobników na 10 kolejnych roślinach. Do monitoringu można stosować niebieskie lub żółte tablice lepowe (w liczbie 4 tablic na 1 ha). Sygnałem do zwalczania jest odłowienie na tablicach pierwszych osobników. 4.3.7. MUCHÓWKI (Diptera) – rodzina pryszczarkowate (Cecidomyiidae) Paciornica krzyżowianka Contarinia nasturtii (Kieffer, 1888) Muchówka jest długości do 2 mm, ma ciało koloru żółtobrązowego i długie odnóża. Jajo jest białe, do 0,25 mm. Larwa paciornicy jest białożółta, beznoga, długości do 3 mm i bardzo ruchliwa. Zimują larwy w kokonach w glebie. Na przełomie maja i czerwca pojawiają się muchówki, które przelatują na młode rośliny. Tutaj samice składają jaja w złożach po 20-30 sztuk. Wylęgające się larwy żerują w liściach sercowych i w stożku wzrostu. W ciągu roku rozwijają się 3–4 pokolenia. Największe szkody gatunek ten wyrządza w okresie tuż przed zwijaniem się główek kapusty. Profilaktyka i zwalczanie. Izolacja przestrzenna do około 1000 m od warzyw kapustnych i innych roślin z rodziny kapustowatych oraz niszczenie chwastów ogranicza szkody na plantacji kapustowatych. Należy przeglądać rośliny na obecność jaj. Progiem zagrożenia jest wykrycie od 10-15 złóż jaj w liściach sercowych na 50 kolejnych roślinach. 4.3.8. MOTYLE (Lepidoptera) – rodzina (Plutellidae) Tantniś krzyżowiaczek Plutella (Plutella) xylostella (L., 1758) Motyl ma 15-17 mm rozpiętości skrzydeł. Przednia para skrzydeł ma barwę brązową, z wyraźną jasną falistą smugą. Tylne skrzydła są jaśniejsze i zakończone strzępiną. Jaja są owalne i żółtozielone, długości 0,5 mm. Gąsienice są małe, do 12 mm długości, jasnozielone z ciemną głową. Poczwarka ma długość 8 mm, początkowo jest jasnozielona lub żółtawa, z czasem ciemnieje, otoczona siateczkowatym kokonem. Na początku gąsienice minują liście, później zjadają miękisz wskutek czego powstają okienka. Mogą też uszkadzać lub zupełnie zniszczyć stożek wzrostu, przez co kapusta nie zawiązuje główki. Zimują poczwarki przyczepione do resztek roślinnych lub chwastów. Motyle pojawiają się wiosną. Samice początkowo składają jaja na roślinach dziko rosnących, m.in. na gorczycy polnej, później na roślinach kapustowatych. Jedna samica składa do 160 jaj na dolnej stronie liści, wzdłuż nerwów. Wylęgłe larwy po około 3 tygodniach przepoczwarczają się. W ciągu roku rozwijają się trzy pokolenia. Profilaktyka i zwalczanie. Prawidłowo prowadzona agrotechnika - uprawki mechaniczne, takie jak orka czy podorywka, niszczą gąsienice kryjące się w ziemi. Wskazane jest także usuwanie lub głębokie przyoranie resztek pożniwnych oraz zwalczanie chwastów na i wokół plantacji. Lustrację plantacji na obecność gąsienic tantnisia (2 razy w tygodniu) należy rozpocząć wkrótce po wysadzeniu rozsady w pole i kontynuować aż do formowania główek. Uprawę należy lustrować dwa razy w tygodniu. Progiem zagrożenia jest wykrycie 5-10 gąsienic na 50 kolejnych roślinach pobranych losowo z pola (do 1 ha). Do zwalczanie tantnisia krzyżowiaczka zaleca się użycie w pierwszej kolejności środków biologicznych zawierających bakterie Bacillus thuringiensis. Do określenia dynamiki lotu tantnisia krzyżowiaczka stosuje się białe pułapki typu Delta z atraktantem płciowym wabiącym samce. Pułapki, w liczbie 1-3, stawia się od początku maja do września na polu o powierzchni do 1 ha i kontroluje co najmniej raz w tygodniu. 4.3.9. MOTYLE (Lepidoptera) – rodzina bielinkowate (Pieridae) Bielinek kapustnik Pieris brassicae (L. 1758) Motyl ma rozpiętość skrzydeł do 60 mm. Skrzydła są białe. Pierwsza para z czarną, łukowatą plamą na wierzchołku, tylne z czarną plamą przy przednim brzegu. U samicy na pierwszej parze obecne dodatkowe plamy - dwie okrągłe i jedna podłużna. Gąsienice dorastają do 40 mm długości, są niebieskawozielone, z czarnymi plamkami i żółtą pręgą po stronie grzbietowej. Poczwarki są zielonkawożółte z czarnym nakrapianiem. Gąsienice młode (I i II pokolenia) żerują gromadnie zeskrobując tkankę liścia. Starsze gąsienice wygryzają otwory w liściach, a przy masowym wystąpieniu szkieletują liście powodując tzw. gołożery. W ciągu roku rozwijają się dwa pokolenia bielinka kapustnika. Zimują poczwarki. Wylot pierwszych motyli trwa od kwietnia do maja. Samice składają jaja w złożach na chwastach, głównie z rodziny kapustowatych. Pierwsze pokolenie jest mało liczne. Motyle drugiego pokolenia pojawiają się w okresie lipiec- sierpień i składają jaja na warzywach kapustowatych. Profilaktyka i zwalczanie. Liczebność szkodnika jest ograniczana poprzez usuwanie chwastów. W okresie lipiec-wrzesień, 2 razy w tygodniu należy prowadzić lustracje roślin na obecność jaj i gąsienic bielinka. Progiem zagrożenia jest stwierdzenie 3-4 złóż jaj lub 10 gąsienic na 10 kolejnych roślinach. Do zwalczania należy przystąpić w okresie wylęgania się gąsienic stosując w pierwszej kolejności środki biologiczne zawierające bakterie Bacillus thuringiensis. Bielinek rzepnik Pieris rapae (L. 1758) Motyle mają skrzydła o rozpiętości do 45 mm, białe, z czarną plamą na wierzchołku. U samca na wierzchu skrzydła dodatkowo obecna jest jedna czarna plama, a u samicy dwie. Gąsienice są matowo-zielone, „aksamitne”, dorastają do 35 mm długości. Młode żerują pojedynczo, wygryzając otwory w liściach zewnętrznych, starsze żerują głębiej w główce, najczęściej pod 4- 5 liściem. Ten sposób żerowania stwarza dużą trudność w stwierdzeniu ich obecności na roślinie. W ciągu roku rozwijają się 2-3 pokolenia. Zimują poczwarki. Motyle wylatują w maju. Samice składają jaja na dolnej stronie liści. Wylęgające się z nich gąsienice rozwijają się przez około 20 dni. Przepoczwarczenie odbywa się w miejscu żerowania. Gąsienice letniego pokolenia wylęgają się w lipcu i żerują do jesieni. Profilaktyka i zwalczanie. W okresie lipiec-wrzesień, 2 razy w tygodniu należy wykonywać lustracje roślin na obecność gąsienic bielinka. Progiem zagrożenia jest wykrycie 1 gąsienicy na 10 kolejnych roślinach. 4.3.10. MOTYLE (Lepidoptera) – rodzina sówkowate (Noctuidae) Piętnówka kapustnica Mamestra brassicae (L. 1758) Motyl ma ok. 45 mm rozpiętości skrzydeł i jest szarobrunatny. Przednie skrzydła są oliwkowobrązowe z ciemniejszymi kropkami oraz białymi plamkami i kreskami. Mają też falistą, żółtobiałą przepaskę i jasno obwiedzioną plamkę nerkowatą. Tylne skrzydła są ciemnoszarobrązowe, nieco jaśniejsze u nasady. Gąsienice są długości do 40 mm, zmienne w ubarwieniu, bezpośrednio po wylęgu z jaj są zielone, starsze zmieniają barwę na szarobrunatną lub czarną z jaśniejszymi pasami po bokach ciała. Szczególnie szkodliwe są gąsienice drugiego pokolenia w stosunku do kapust głowiastych. Po krótkim żerowaniu na liściach zewnętrznych wgryzają się głęboko do wnętrza główek, a wygryzione korytarze zanieczyszczają odchodami. Tak uszkodzone kapusty zagniwają od środka. Zimują poczwarki w glebie. Wylot motyli następuje pod koniec maja. Są aktywne nocą, a w ciągu dnia kryją się pod roślinami i różnymi przedmiotami. Samice składają jaja w czerwcu. Po upływie 5-10 dni pojawiają się gąsienice, które żerują do połowy lipca. W pełni wyrośnięte gąsienice schodzą do gleby, gdzie następuje ich przepoczwarczenie. Motyle drugiego pokolenia pojawiają się pod koniec lipca, a gąsienice żerują do października po czym przepoczwarczają się w glebie. Profilaktyka i zwalczanie. Nagromadzaniu się szkodników na plantacji sprzyja bliskość długo kwitnących upraw wieloletnich bobowatych m.in. lucerny czy koniczyny oraz roślin z rodziny kapustowatych, a szczególnie rzepaku i gorczycy. Nie lokalizować plantacji kapusty w bezpośrednim sąsiedztwie rzepaku ozimego i jarego, ze względu na ryzyko wystąpienia piętnówki kapustnicy. Zalecane jest niszczenie resztek pożniwnych, na których mogą znajdować się gąsienice i poczwarki. Głęboka orka wyrzuca na powierzchnię poczwarki piętnówki, które następnie są zjadane przez ptaki. Lustracje roślin na obecność gąsienic piętnówki kapustnicy należy wykonywać 2 razy w tygodniu, od czerwca do września. Progiem zagrożenia jest wykrycie 4 gąsienic na 50 kolejnych roślinach. Zwalczanie należy rozpocząć w okresie wylęgania się i żerowania najmłodszych stadiów rozwojowych gąsienic. Nie wolno opóźniać wykonania zabiegu, gdyż gąsienice po wgryzieniu się w główkę są niedostępne dla insektycydów. Do zwalczania należy w pierwszej kolejności używać środków biologicznych zawierających bakterie Bacillus thuringiensis. Błyszczka jarzynówka - Autographa gamma (L., 1758) Motyle są barwy brązowożółtej, o rozpiętości skrzydeł 40-45 mm. Na skrzydle mają charakterystyczną, centralnie umiejscowioną srebrną plamkę w kształcie greckiej litery gamma (γ). Skrzydła tylne są jasnobrązowe z przyciemnionym brzegiem. Gąsienice mają długość 35-40 mm i są barwy zielonej, z 6 jasnymi, liniami biegnącymi wzdłuż grzbietu. Głowa jest mała, jasnożółta, za nią znajdują się trzy wąskie segmenty ciała, kolejne są znacznie szersze. Gąsienice mają trzy pary nóg z przodu ciała, dwie pary nóg odwłokowych i jedną parę nóg analnych (posuwek). Poczwarka jest długości ok. 20 mm, czarna lub czarnobrązowa. Jaja są barwy srebrzystobiałej, kształtu półkolistego o średnicy ok. 0,6 mm. Szkody wyrządzają gąsienice, które wygryzają na liściach duże, nieregularne dziury i zanieczyszczają je odchodami. W ciągu roku rozwijają się 2 pokolenia błyszczki jarzynówki. Zimują gąsienice lub poczwarki. Rozwój jednego pokolenia trwa 25-45 dni. Samica składa do 1500 jaj na spodniej stronie liści w złożach liczących od 2 do 6 sztuk. Rozwój jaj trwa do 7 dni, natomiast larwa rozwija się w ciągu 16-25 dni. Przepoczwarczenie odbywa się w kokonie lub częściowo zwiniętych brzegach liści na roślinach uprawnych lub dziko rosnących. Profilaktyka i zwalczanie. W celu wczesnego wykrycia gąsienic przynajmniej 2 razy w tygodniu należy lustrować plantację kapusty na ich obecność. Progiem zagrożenia jest wykrycie 4 gąsienic na 50 kolejnych roślinach. Do obserwacji pierwszych motyli i śledzenia dynamiki lotu można umieszczać pułapki tunelowe lub typu Delta wyposażone w dyspenser feromonu płciowego samicy. Zarówno w uprawach kapusty, jak i w otoczeniu, należy zwalczać chwasty, szczególnie kwitnące, które są źródłem nektaru dla motyli. W programie ochrony należy w pierwszej kolejności uwzględnić zarejestrowane preparaty niechemiczne. Preferowane są np. preparaty biologiczne, zawierające w swoim składzie bakterie Bacillus thuringiensis (przynajmniej jeden zabieg powinien być wykonany takim preparatem). Rolnice (gąsienice) Rolnice to gąsienice motyli z rodziny sówkowatych. W uprawach warzyw najczęściej występują: rolnica zbożówka Agrotis segetum (Denis & Schiffermüller, 1775), rolnica czopówka Agrotis exclamationis (L., 1758), rolnica gwoździówka Agrotis ipsilon (Hufnagel, 1766) i rolnica panewka Xestia (Megasema) c-nigrum (L., 1758). Wszystkie są polifagami żerującymi na wielu gatunkach roślin. Motyle rolnic są krępe, z brązowawym tułowiem i przeważnie jaśniejszym, silnie segmentowanym odwłokiem. Skrzydła brązowo beżowe, o rozpiętości, w zależności od gatunku, do 45 mm. Przednie skrzydła są ciemniejsze od tylnych i posiadają jaśniejszy, delikatny rysunek rożnego kształtu. Gąsienice o różnej barwie ciała, grube dorastają do 50 mm długości. Dotknięte zwijają się w kłębek. Żerują od wiosny aż do zbiorów, chociaż szczytowe okresy uszkodzeń obserwowane są w maju i czerwcu, a później w sierpniu i we wrześniu. Rolnice żerują nocą wygryzając tkankę w dolnej części roślin. Młodsze gąsienice mogą również żerować na nadziemnych częściach roślin. W zależności od warunków klimatycznych rolnice mogą rozwinąć 1 lub 2 pokolenia w roku. Zimują gąsienice lub poczwarki w ziemi. Gąsienice opuszczają kryjówki zimowe i zaczynają żerować w kwietniu. Następnie schodzą do gleby w celu przepoczwarczenia. Motyle wylatują na przełomie maja i czerwca. Samice składają jaja do gleby lub na rośliny. Młode gąsienice wylęgają się po 5-15 dniach. Profilaktyka i zwalczanie. Nie należy zakładać plantacji po wieloletnich uprawach rolniczych, zbożach, ziemniakach bez wykonania uprzednio zabiegów zwalczania. Nie dopuszczać do rozwoju chwastów, szczególnie komosy białej i gorczycy polnej, ponieważ są one głównym źródłem pokarmu w okresie wiosennym. Wykonanie głębokiej orki, a w okresie wegetacyjnym kultywatorowanie lub opielanie niszczy gąsienice ukryte w ziemi. W rejonach, gdzie stwierdzono rolnice, należy zaorywać nieużytki stwarzające doskonałe warunki do ich rozmnażania. Jeżeli w poprzednim sezonie stwierdzono występowanie rolnic, to w trakcie uprawy, od początku maja do końca września, należy monitorować lot motyli przy użyciu pułapek feromonowych (2 pułapki na 1 ha). Ze względu na to, że rolnica zbożówka występuje zazwyczaj najliczniej na plantacjach warzyw, zaleca się monitorowanie jej lotu. Pułapki umieszcza się nad wierzchołkami roślin. Co najmniej 2 razy w tygodniu należy sprawdzać liczbę odłowionych w celu określenia optymalnego terminu zabiegu. Ponadto systematycznie, co najmniej raz w tygodniu, należy lustrować rośliny na obecność gąsienic. Progiem zagrożenia jest stwierdzenie pierwszych młodych gąsienic na liściach. Do zwalczania należy w pierwszej kolejności używać środków biologicznych zawierających bakterie Bacillus thuringiensis. Walka chemiczna polega na opryskiwaniu insektycydami zarejestrowanymi do ich zwalczania. Ze względu na placowy charakter ich występowania, pierwszy zabieg można ograniczyć do miejsc, w których stwierdzono uszkodzenia roślin. Zabiegi należy wykonywać w godzinach wieczornych, kiedy gąsienice wychodzą na żerowanie. 4.3.11. CHRZĄSZCZE (Coleoptera) – rodzina sprężykowate (Elateridae) Drutowce (larwy) Do najczęstszych gatunków występujących w uprawach polowy należą: osiewnik rolowiec Agriotes lineatus (L., 1767), osiewnik skibowiec - Agriotes sputator (L., 1758), osiewnik ciemny - Agriotes obscurus (L., 1758), dwójkowiec kruszcowy - Selatosomus aeneus (L., 1758) i nieskor czarny Hemicrepidius niger (L., 1758). Występują najczęściej w glebach próchnicznych. Chrząszcze mają wydłużone ciało, do 8-15 mm długości. Ich cechą charakterystyczną jest umiejętność podskakiwania, gdy znajdą się na grzbiecie (dzięki posiadaniu aparatu skokowego). Larwy sprężyków mają ciało również wydłużone, cylindryczne lub nieco spłaszczone, pokryte twardą schitynizowaną powierzchnią. Larwy zabarwione są na kolor żółty lub brązowy. Zakończenie ich odwłoka jest cechą charakterystyczną dla gatunku. Wgryzają się one do korzeni i szyjki korzeniowej, drążąc korytarze i zanieczyszczając je odchodami. Żerują w strefie korzeniowej roślin do głębokości 20 cm. W zależności od gatunku, okres rozwoju szkodnika trwa od 2 do 4 lat. Zimują w postaci osobników dorosłych i larw w glebie. Wiosną chrząszcze wychodzą na powierzchnię gleby i po zapłodnieniu składają jaja w jej wierzchniej warstwie. Z jaj wylęgają się larwy, które cały swój rozwój przechodzą w glebie, odżywiając się częściami podziemnymi roślin, po czym po kilku latach przepoczwarczają się. Profilaktyka i zwalczanie. Wysadzanie rozsady i siew bezpośredni w pole musi być przeprowadzone z uwzględnieniem nieprzekroczenia progów szkodliwości agrofagów w glebie. Ocenę progu zagrożenia przez larwy należy wykonać przed wysianiem roślin, najlepiej jesienią w roku poprzedzającym uprawę, kiedy istnieje jeszcze możliwość zastosowania agrotechnicznych metod zwalczania. Z pola o powierzchni 1 ha trzeba pobrać 32 próby, każda o wymiarach 25 × 25 cm i głębokości 30 cm (co stanowi powierzchnię około 2 m2). Pobrane próby następnie przesiać przez sito i policzyć drutowce. Progiem zagrożenia jest wykrycie 5 drutowców na powierzchni 1 m2. Liczebność drutowców ograniczają w dużej mierze uprawki mechaniczne: podorywka, głęboka orka jesienna i kultywatorowanie. Zaleca się również w płodozmianie uwzględnić gatunki roślin mało atrakcyjnych pod względem pokarmowym dla drutowców, takich jak: gorczycę lub grykę, rzepak, len, groch i fasolę. Na mniejszych areałach lub pod osłonami można zastosować pułapki pokarmowe zakopywane w płytkie dołki między rzędami roślin. Jako przynętę można użyć kawałków ziemniaka. Pułapki sprawdza się co kilka dni, a odłowione drutowe niszczy. 4.3.12. CHRZĄSZCZE (Coleoptera) – rodzina poświętnikowate (Scarabaeidae) Pędraki (larwy) Największe szkody w uprawach mogą wyrządzać: chrabąszcz majowy Melolontha melolontha (L., 1758), guniak czerwczyk Amphimallon solstitiale (L., 1758) i ogrodnica niszczylistka Phyllopertha horticola (L., 1758). Pędraki żerują przez cały sezon wegetacyjny. Szkodnikami są również chrząszcze, które uszkadzają części nadziemne roślin. Larwy wszystkich gatunków są do siebie podobne, różnią się tylko rozmiarami. Ciało ich jest koloru białego, łukowato wygięte, ze zgrubiałym, z brązową głową i trzema parami odnóży. Uszkadzają korzenie, wygryzając dziury o nieregularnym kształcie. Mogą także niszczyć siewki i młode rośliny. Rozwój stadiów larwalnych u chrabąszcza trwa najczęściej 4 lata, u guniaka - 2, a u ogrodnicy 1 rok. Zimują chrząszcze oraz pędraki po ziemią. Chrząszcze chrabąszcza majowego pojawiają się masowo od końca kwietnia do końca maja, a guniaka i ogrodnicy w czerwcu i lipcu. Po 3-6 tygodniach od złożenia jaj wylęgają się pędraki, które najpierw żerują gromadnie, a potem rozchodzą się w glebie. Larwy po osiągnięciu stadium L4, pod koniec lata lub jesienią, schodzą do gleby, gdzie następuje ich przepoczwarczenie. Profilaktyka i zwalczanie. Wysadzanie rozsady i siew bezpośredni w pole musi być przeprowadzone z uwzględnieniem nieprzekroczenia progów szkodliwości agrofagów w glebie. Ocenę progu zagrożenia przez pędraki należy wykonać przed wysianiem roślin, najlepiej jesienią w roku poprzedzającym uprawę, kiedy istnieje jeszcze możliwość zastosowania agrotechnicznych metod zwalczania. Z pola o powierzchni 1 ha trzeba pobrać 32 próby, każda o wymiarach 25 × 25 cm i głębokości 30 cm (co stanowi powierzchnię około 2 m2). Pobrane próby następnie przesiać przez sito i policzyć pędraki. Progiem zagrożenia jest wykrycie 2 pędraków na powierzchni 1 m2. Jeżeli na okolicznych uprawach stwierdzano wcześniej uszkodzenia powodowane przez pędraki, to jesienią lub wiosną, przed założeniem plantacji należy pobrać próby glebowe. Zaleca się pobranie 32 prób o wymiarach 25 cm x 25 cm i 30 cm głębokości (co stanowi 2 m2) z 32 losowo wybranych miejsc na powierzchni 1 ha. Następnie pobraną glebę wysypuje się na płachtę lub folię i liczy obecne pędraków. Progiem zagrożenia jest obecność 2 pędraków w 32 próbach na powierzchni 2 m2 pobranych z powierzchni 1 ha. Po przekroczeniu progu zagrożenia można zastosować zabieg opryskiwania lub podlewania środkami biologicznymi, zawierającymi entomopatogeniczne nicienie. W płodozmianie można również uwzględnić gatunki roślin działających odstraszająco lub szkodliwie na pędraki (gorczycę, grykę). Szkodniki glebowe: rolnice, drutowce i pędraki, największe szkody wyrządzają na tych polach, na których przedplonem były rośliny rolnicze, łąki, pastwiska, względnie inne trwałe nieużytki. 4.3.13. PTAKI Młode rośliny najchętniej zjadają gołębie, gawrony i kawki. W ochronie rozsady przed ptakami zaleca się stosowanie siatek ochronnych. Po posadzeniu rozsady na pole można stosować różnego rodzaju „strachy”, wiatraczki, błyszczące przedmioty (folia, szkło, blacha), rozpięte sznurki lub nici nad powierzchnią pola (białe i w jasnych kolorach bawełniane nici, są dobrze widoczne na tle ziemi i ptaki ich unikają). 4.3.14. ZAJĘCZAKI Zając szarak Lepus europaeus (Pallas, 1778) i królik dziki Oryctolagus cuniculus (l., 1758) Mogą wyrządzić duże straty na plantacji kapust uprawianych w cyklu wiosennym. Szkód wyrządzanych przez królika / zające możemy się spodziewać, gdy plantacja jest położona w pobliżu młodnika sosnowego, pagórków i nasypów kolejowych, gdzie królik chętnie zakłada swoje kolonie. W rejonach zagrożenia najskuteczniejszą metoda jest otoczenie plantacji siatką drucianą lub plastykową. Ogrodzenie powinno mieć wysokość około 1 m. Ponadto należy na obrzeżach plantacji ustawić tyczki spoczynkowe dla ptaków drapieżnych o wysokości 2-4 m z poprzeczką do góry w liczbie 1/5ha, a w przypadku większych plantacji – kilka sztuk. Ptaki siadają na poprzeczce i wypatrują swoje ofiary, którymi poza ptakami roślinożernymi są także zające i dzikie króliki. Inne gatunki szkodników mają niewielkie znaczenie i nie są opisane w metodyce.

4.2. CHOROBY Do najważniejszych chorób kapusty zalicza się: zgorzel siewek kapustnych, czarna zgnilizna kapusty, mokra zgnilizna bakteryjna. Wykaz dopuszczonych w Polsce środków ochrony roślin jest publikowany w rejestrze środków ochrony roślin. Informacje o zakresie stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach zamieszczane są w etykietach. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest wyszukiwarka środków ochrony roślin. Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem https://www.gov.pl/web/rolnictwo/ochrona-roslin. Lista środków ochrony roślin do integrowanej produkcji jest opracowywana przez Instytut Ogrodnictwa – PIB w Skierniewicach i publikowana w Programie Ochrony Roślin Warzywnych. Wykaz zalecanych do IP środków ochrony roślin jest również dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow-ochrony- roslin-dla-integrowanej-produkcji.html. Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z podanymi w etykiecie zaleceniami oraz w taki sposób, aby nie dopuścić do zagrożenia zdrowia człowieka, zwierząt lub środowiska. 4.2.1 CHOROBY GRZYBOWE I WYWOŁYWANE PRZEZ PIERWOTNIAKI Zgorzel siewek kapustnych (grzyby z rodzaju Pythium, Fusarium, Phytophthora i Alternaria) Prawidłowa produkcja rozsady jest szczególnie ważnym ogniwem w utrzymaniu wysokiej zdrowotności i dobrej kondycji roślin po ich posadzeniu na miejsce stałe i zapobiega występowaniu epidemii różnych chorób infekcyjnych. Ziemia lub podłoże i substraty ogrodnicze muszą być bezwzględnie wolne od wszelkich patogenów bakteryjnych i grzybowych, a szczególnie grzyba wywołującego kiłę kapusty. Zgorzele siewek występują w okresie wschodów roślin i najczęściej wówczas, gdy jest niska temperatura i wysoka wilgotność gleby, zbyt głęboki wysiew nasion oraz pominięcie podstawowego zabiegu ochronnego jakim jest przedsiewne zaprawianie nasion. Zgorzel siewek występuje w okresie produkcji rozsady, powoduje masowe zamieranie kiełków przed wschodami lub zamieranie siewek po wschodach. Rośliny porażone w starszym wieku mogą przetrwać, część podliścieniowa jest wówczas zdrewniała i lekko przewężona. Największą szkodliwość choroba wywołuje wówczas, gdy kiełkowanie nasion i wzrost siewek odbywa się bardzo powoli lub gdy siewki pikowane są zbyt głęboko do wilgotnego oraz przelanego wodą podłoża. Występowaniu zgorzeli sprzyja także zbyt mała ilość światła i duże zagęszczenie roślin w okresie produkcji rozsady. Profilaktyka i zwalczanie. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, zaprawione zarejestrowanymi środkami ochrony roślin. Do produkcji rozsady używać podłoży wolnych od patogenów glebowych, najlepiej dobrej jakości substratów torfowych. Czerń krzyżowych (Alternarioza kapusty) (Alternaria brassicae, A. alternata i A.brassicola) Sprawcy choroby najczęściej atakują dolne, najstarsze liście kapusty. Pojawiają się na nich różnej wielkości, koncentryczne, ciemno zabarwione, otoczone żółtawą obwódką plamy. Powierzchnię tych przebarwień pokrywa warstwa aksamitnego, ciemnobrązowego nalotu zarodników konidialnych. Grzyb zimuje w resztkach pożniwnych roślin i w chwastach kapustowatych, które jako rośliny żywicielskie są jednym z ważniejszych źródeł rozprzestrzeniania się choroby. Patogeniczne grzyby z rodzaju Alternaria przenoszone są także na nasionach i stanowią także źródło pierwotnej infekcji kapusty, są także sprawcami zgorzeli siewek. W okresie wegetacji zarodniki konidialne grzyba przenoszone są przez wiatr i wodę. Do masowego zakażenia roślin dochodzi, gdy temperatura powietrza wynosi 20-27oC, a okres stałego zwilżenia rośliny - co najmniej 5 godzin lub wilgotność powietrza wynosi 95-100% i utrzymuje się stale przez 18-20 godzin. Profilaktyka i zwalczanie. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do substratów torfowych wolnych od patogenów chorobotwórczych. Konieczne jest prowadzenie lustracji (obserwacje zdrowotności roślin) na obecność czerni krzyżowych, przynajmniej 1 raz w tygodniu. Profilaktyczne / interwencyjne zwalczanie czerni krzyżowych prowadzić tylko po stwierdzeniu ryzyka wystąpienia infekcji, na podstawie analizy warunków pogodowych i/lub po wystąpieniu pierwszych objawów chorobowych. W okresie zagrożenia chorobą lub po stwierdzeniu pierwszych objawów chorobowych stosować przemiennie fungicydy o różnych mechanizmach działania, zarejestrowane do IP. Przynajmniej jeden z zabiegów w sezonie powinien być wykonany preparatem niechemicznym. Szara pleśń (Botrytis cinerea) Choroba występuje powszechnie na roślinach uprawnych należących do wielu gatunków, w tym również na kapuście głowiastej. Ujawnia się zwykle w okresie przedzbiorczym lub podczas przechowywania. W warunkach polowych atakuje główki zbyt długo przetrzymywane na polu. Drogę infekcji stanowią wszelkie uszkodzenia mechaniczne tkanek rośliny lub przez inne czynniki chorobotwórcze i owady. Na główkach kapusty pojawiają się początkowo brązowe, wodniste, różnej wielkości plamy. W okresach chłodnej, wilgotnej pogody przebarwienia te pokrywają się obfitym szarofioletowym nalotem zarodników konidialnych grzyba. Optymalna temperatura rozwoju grzyba wynosi 18-20oC, natomiast do gnicia główek może dochodzi nawet w temperaturze 0oC. Zarodniki roznoszone są przez wiatr i wodę. Porażone rośliny ulegają wtórnie mokrej zgniliźnie bakteryjnej, której sprawca jest Erwinia carotovora. Profilaktyka i zwalczanie. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do substratów torfowych wolnych od patogenów chorobotwórczych. Należy prowadzić lustracje (obserwacje zdrowotności roślin) na obecność szarej pleśni, przynajmniej 1 raz w tygodniu. Profilaktyczne / interwencyjne zwalczanie szarej pleśni, tylko po stwierdzeniu ryzyka wystąpienia infekcji, na podstawie analizy warunków pogodowych i/lub po wystąpieniu pierwszych objawów chorobowych. W okresie zagrożenia chorobą lub po stwierdzeniu pierwszych objawów chorobowych stosować przemiennie fungicydy o różnych mechanizmach działania, zarejestrowane do IP. Przynajmniej jeden z zabiegów w sezonie powinien być wykonany preparatem niechemicznym. Należy utrzymywać odpowiednią higieną pola i w przechowalniach. 4.2.2. CHOROBY BAKTERYJNE I INNE CHOROBY INFEKCYJNE Do najgroźniejszych należą: czarna zgnilizna kapustnych, sprawcą której są bakterie z rodzaju Xanthomonas oraz bakteryjne gnicie główek kapusty – wywołane przez bakterie z rodzajów Pseudomonas i Erwinia. Czarna zgnilizna kapustnych (Xanthomonas campestris pv. campestris) Rośliny są najczęściej porażane (od 2 dekady lipca) podczas wysokiej temperatury i wilgotności powietrza. Choroba w ostatnich latach występuje w dużym nasileniu. Początkowo na brzegach liści występują żółknące plamy w kształcie litery V, a widoczne na ich tle czerniejące nerwy (wzdłuż głównego nerwu liści aż do głąba) są typową cechą diagnostyczną choroby. Wiązki naczyniowe czernieją stopniowo w całej roślinie, powodując czernienie liści, a następnie szybkie gnicie całej główki. Porażenie wiązek przewodzących sięga w głąb kapusty. Objawy te są niewidoczne podczas zbioru główek, przeznaczonych do długotrwałego przechowania. Choroba w takim przypadku może rozwijać się w okresie przechowywania, dyskwalifikując całą partię kapusty do handlu. Objawy choroby można jednak rozpoznać podczas wycinania główek. U nasady główki na przekroju głąba widoczny jest czerniejący pierścień wiązek naczyniowych. Główki kapusty z takimi objawami nie nadają się do przechowania i kwaszenia. Z naszych obserwacji wynika, że wiele odmian kapusty zwłaszcza zagranicznych wykazuje wysoką tolerancję na tą bakteriozę. Istnieją jednak odmiany, szczególnie wrażliwe m.in. przeznaczone do kwaszenia, w tym także Kamienna Głowa. Sprawca choroby zimuje w resztkach pożniwnych w glebie. Pierwszym źródłem tej bakteriozy mogą być porażone nasiona. Patogen zasiedla wiele gatunków chwastów kapustowatych (m.in. dziką rzodkiew, gorczycę czarną), które mogą być także źródłem infekcji. W okresie wegetacji bakterie wnikają biernie wraz z wodą w miejscu uszkodzeń roślin oraz przez aparaty wodne (hydatody), znajdujące się na obrzeżach liści. Latem, przy dużej ilości opadów lub obfitym nawadnianiu przy temperaturze 25-30°C, objawy choroby pojawiają się już po 10-12 dniach od zakażenia. Profilaktyka i zwalczanie. Bezwzględnie należy przestrzegać 4 letniego zmianowania. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do substratów torfowych wolnych od patogenów chorobotwórczych. Unikać częstego deszczowania roślin w okresach wysokiej temperatury, głównie w nocy. Konieczne jest prowadzenie lustracji (obserwacje zdrowotności roślin) na obecność czarnej zgnilizny kapustnych, przynajmniej 1 raz w tygodniu. Stosować dopuszczone do IP środki ochrony roślin. Usuwać rośliny z objawami chorobowymi. Mokra zgnilizna bakteryjna (bakterie z rodzaju Pseudomonas i Pectobacterium) Mokra zgnilizna bakteryjna jest pospolitą chorobą wszystkich gatunków warzyw. Na kapuście głowiastej choroba występuje zarówno w okresie wegetacji oraz w czasie długotrwałego przechowania. Objawy choroby pojawiają się początkowo w postaci małych wodnistych plamek, szybko powiększających się i obejmujących swym zasięgiem cały zaatakowany organ. Gnijące rośliny mają nieprzyjemny zapach. Choroba występuje najczęściej w okresach długotrwałej wilgotnej pogody z temperaturą 25-3OoC. Infekcja bakteriami następuje zwykle w miejscach uszkodzeń mechanicznych tkanki oraz spowodowanych przez inne choroby i szkodniki. Profilaktyka i zwalczanie. Bezwzględnie należy przestrzegać 4-letniego zmianowania. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do substratów torfowych wolnych od patogenów chorobotwórczych. Unikać częstego deszczowania roślin w okresach wysokiej temperatury, głównie w nocy. Stosować przemiennie dopuszczone do IP środki ochrony roślin o różnych mechanizmach działania. Usuwać rośliny z objawami chorobowymi. Do krótkotrwałego przechowywania lub transportu przeznaczać możliwie suche i nie uszkodzone mechanicznie rośliny. Należy w tym okresie utrzymywać temperaturę około 4°C. Do długotrwałego przechowywania przeznaczać nie przerośnięte i nie przejrzałe główki kapusty, z dobrą okrywą woskową na powierzchni liści. Kiła kapusty (Plasmodiophora brassicae) Sprawca choroby atakuje system korzeniowy. Porażone komórki korzeni nie funkcjonują prawidłowo, nie przewodzą składników pokarmowych i wody, co prowadzi do więdnięcia roślin, a w przypadku dużego nasilenia do ich zamierania. Rośliny kapusty zaatakowane w późniejszej fazie wzrostu mają zdolność tworzenia korzeni przybyszowych na przyziemnej części głąba co pozwala roślinie na jej przetrwanie i wydanie plonu handlowego. Porażony system korzeniowy staje się głównym źródłem infekcji gleby. Najczęściej źródłem infekcji jest zakażona gleba na rozsadnikach lub zakażone podłoże i substrat torfowy. Rozwojowi choroby sprzyja zakwaszona gleba, wysoka wilgotność oraz temperatura (optimum 22-25°C). W temperaturze poniżej 15ºC infekcja korzeni przebiega bardzo powoli, lub do niej nie dochodzi. W roku poprzedzającym uprawę kapusty obligatoryjne jest określenie odczynu gleby, potwierdzone wynikami analizy i wykonanie wapnowania (ogranicza rozwój kiły kapusty), jeśli taką potrzebę wykaże analiza gleby. W Polsce choroba występuje na wszystkich typach gleb, a szczególnie na glebach kwaśnych, płowych (pseudobielice). Zagrożone kiłą są także gleby torfowe (torfy niskie) oraz torfy wysokie, skąd pozyskiwany jest surowiec do produkcji substratów torfowych. Integrowana metoda ochrony:

4.2.1 CHOROBY GRZYBOWE I WYWOŁYWANE PRZEZ PIERWOTNIAKI Zgorzel siewek kapustnych (grzyby z rodzaju Pythium, Fusarium, Phytophthora i Alternaria) Prawidłowa produkcja rozsady jest szczególnie ważnym ogniwem w utrzymaniu wysokiej zdrowotności i dobrej kondycji roślin po ich posadzeniu na miejsce stałe i zapobiega występowaniu epidemii różnych chorób infekcyjnych. Ziemia lub podłoże i substraty ogrodnicze muszą być bezwzględnie wolne od wszelkich patogenów bakteryjnych i grzybowych, a szczególnie grzyba wywołującego kiłę kapusty. Zgorzele siewek występują w okresie wschodów roślin i najczęściej wówczas, gdy jest niska temperatura i wysoka wilgotność gleby, zbyt głęboki wysiew nasion oraz pominięcie podstawowego zabiegu ochronnego jakim jest przedsiewne zaprawianie nasion. Zgorzel siewek występuje w okresie produkcji rozsady, powoduje masowe zamieranie kiełków przed wschodami lub zamieranie siewek po wschodach. Rośliny porażone w starszym wieku mogą przetrwać, część podliścieniowa jest wówczas zdrewniała i lekko przewężona. Największą szkodliwość choroba wywołuje wówczas, gdy kiełkowanie nasion i wzrost siewek odbywa się bardzo powoli lub gdy siewki pikowane są zbyt głęboko do wilgotnego oraz przelanego wodą podłoża. Występowaniu zgorzeli sprzyja także zbyt mała ilość światła i duże zagęszczenie roślin w okresie produkcji rozsady. Profilaktyka i zwalczanie. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, zaprawione zarejestrowanymi środkami ochrony roślin. Do produkcji rozsady używać podłoży wolnych od patogenów glebowych, najlepiej dobrej jakości substratów torfowych. Czerń krzyżowych (Alternarioza kapusty) (Alternaria brassicae, A. alternata i A.brassicola) Sprawcy choroby najczęściej atakują dolne, najstarsze liście kapusty. Pojawiają się na nich różnej wielkości, koncentryczne, ciemno zabarwione, otoczone żółtawą obwódką plamy. Powierzchnię tych przebarwień pokrywa warstwa aksamitnego, ciemnobrązowego nalotu zarodników konidialnych. Grzyb zimuje w resztkach pożniwnych roślin i w chwastach kapustowatych, które jako rośliny żywicielskie są jednym z ważniejszych źródeł rozprzestrzeniania się choroby. Patogeniczne grzyby z rodzaju Alternaria przenoszone są także na nasionach i stanowią także źródło pierwotnej infekcji kapusty, są także sprawcami zgorzeli siewek. W okresie wegetacji zarodniki konidialne grzyba przenoszone są przez wiatr i wodę. Do masowego zakażenia roślin dochodzi, gdy temperatura powietrza wynosi 20-27oC, a okres stałego zwilżenia rośliny - co najmniej 5 godzin lub wilgotność powietrza wynosi 95-100% i utrzymuje się stale przez 18-20 godzin. Profilaktyka i zwalczanie. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do substratów torfowych wolnych od patogenów chorobotwórczych. Konieczne jest prowadzenie lustracji (obserwacje zdrowotności roślin) na obecność czerni krzyżowych, przynajmniej 1 raz w tygodniu. Profilaktyczne / interwencyjne zwalczanie czerni krzyżowych prowadzić tylko po stwierdzeniu ryzyka wystąpienia infekcji, na podstawie analizy warunków pogodowych i/lub po wystąpieniu pierwszych objawów chorobowych. W okresie zagrożenia chorobą lub po stwierdzeniu pierwszych objawów chorobowych stosować przemiennie fungicydy o różnych mechanizmach działania, zarejestrowane do IP. Przynajmniej jeden z zabiegów w sezonie powinien być wykonany preparatem niechemicznym. Szara pleśń (Botrytis cinerea) Choroba występuje powszechnie na roślinach uprawnych należących do wielu gatunków, w tym również na kapuście głowiastej. Ujawnia się zwykle w okresie przedzbiorczym lub podczas przechowywania. W warunkach polowych atakuje główki zbyt długo przetrzymywane na polu. Drogę infekcji stanowią wszelkie uszkodzenia mechaniczne tkanek rośliny lub przez inne czynniki chorobotwórcze i owady. Na główkach kapusty pojawiają się początkowo brązowe, wodniste, różnej wielkości plamy. W okresach chłodnej, wilgotnej pogody przebarwienia te pokrywają się obfitym szarofioletowym nalotem zarodników konidialnych grzyba. Optymalna temperatura rozwoju grzyba wynosi 18-20oC, natomiast do gnicia główek może dochodzi nawet w temperaturze 0oC. Zarodniki roznoszone są przez wiatr i wodę. Porażone rośliny ulegają wtórnie mokrej zgniliźnie bakteryjnej, której sprawca jest Erwinia carotovora. Profilaktyka i zwalczanie. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do substratów torfowych wolnych od patogenów chorobotwórczych. Należy prowadzić lustracje (obserwacje zdrowotności roślin) na obecność szarej pleśni, przynajmniej 1 raz w tygodniu. Profilaktyczne / interwencyjne zwalczanie szarej pleśni, tylko po stwierdzeniu ryzyka wystąpienia infekcji, na podstawie analizy warunków pogodowych i/lub po wystąpieniu pierwszych objawów chorobowych. W okresie zagrożenia chorobą lub po stwierdzeniu pierwszych objawów chorobowych stosować przemiennie fungicydy o różnych mechanizmach działania, zarejestrowane do IP. Przynajmniej jeden z zabiegów w sezonie powinien być wykonany preparatem niechemicznym. Należy utrzymywać odpowiednią higieną pola i w przechowalniach.

4.2.2. CHOROBY BAKTERYJNE I INNE CHOROBY INFEKCYJNE Do najgroźniejszych należą: czarna zgnilizna kapustnych, sprawcą której są bakterie z rodzaju Xanthomonas oraz bakteryjne gnicie główek kapusty – wywołane przez bakterie z rodzajów Pseudomonas i Erwinia. Czarna zgnilizna kapustnych (Xanthomonas campestris pv. campestris) Rośliny są najczęściej porażane (od 2 dekady lipca) podczas wysokiej temperatury i wilgotności powietrza. Choroba w ostatnich latach występuje w dużym nasileniu. Początkowo na brzegach liści występują żółknące plamy w kształcie litery V, a widoczne na ich tle czerniejące nerwy (wzdłuż głównego nerwu liści aż do głąba) są typową cechą diagnostyczną choroby. Wiązki naczyniowe czernieją stopniowo w całej roślinie, powodując czernienie liści, a następnie szybkie gnicie całej główki. Porażenie wiązek przewodzących sięga w głąb kapusty. Objawy te są niewidoczne podczas zbioru główek, przeznaczonych do długotrwałego przechowania. Choroba w takim przypadku może rozwijać się w okresie przechowywania, dyskwalifikując całą partię kapusty do handlu. Objawy choroby można jednak rozpoznać podczas wycinania główek. U nasady główki na przekroju głąba widoczny jest czerniejący pierścień wiązek naczyniowych. Główki kapusty z takimi objawami nie nadają się do przechowania i kwaszenia. Z naszych obserwacji wynika, że wiele odmian kapusty zwłaszcza zagranicznych wykazuje wysoką tolerancję na tą bakteriozę. Istnieją jednak odmiany, szczególnie wrażliwe m.in. przeznaczone do kwaszenia, w tym także Kamienna Głowa. Sprawca choroby zimuje w resztkach pożniwnych w glebie. Pierwszym źródłem tej bakteriozy mogą być porażone nasiona. Patogen zasiedla wiele gatunków chwastów kapustowatych (m.in. dziką rzodkiew, gorczycę czarną), które mogą być także źródłem infekcji. W okresie wegetacji bakterie wnikają biernie wraz z wodą w miejscu uszkodzeń roślin oraz przez aparaty wodne (hydatody), znajdujące się na obrzeżach liści. Latem, przy dużej ilości opadów lub obfitym nawadnianiu przy temperaturze 25-30°C, objawy choroby pojawiają się już po 10-12 dniach od zakażenia. Profilaktyka i zwalczanie. Bezwzględnie należy przestrzegać 4 letniego zmianowania. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do substratów torfowych wolnych od patogenów chorobotwórczych. Unikać częstego deszczowania roślin w okresach wysokiej temperatury, głównie w nocy. Konieczne jest prowadzenie lustracji (obserwacje zdrowotności roślin) na obecność czarnej zgnilizny kapustnych, przynajmniej 1 raz w tygodniu. Stosować dopuszczone do IP środki ochrony roślin. Usuwać rośliny z objawami chorobowymi. Mokra zgnilizna bakteryjna (bakterie z rodzaju Pseudomonas i Pectobacterium) Mokra zgnilizna bakteryjna jest pospolitą chorobą wszystkich gatunków warzyw. Na kapuście głowiastej choroba występuje zarówno w okresie wegetacji oraz w czasie długotrwałego przechowania. Objawy choroby pojawiają się początkowo w postaci małych wodnistych plamek, szybko powiększających się i obejmujących swym zasięgiem cały zaatakowany organ. Gnijące rośliny mają nieprzyjemny zapach. Choroba występuje najczęściej w okresach długotrwałej wilgotnej pogody z temperaturą 25-3OoC. Infekcja bakteriami następuje zwykle w miejscach uszkodzeń mechanicznych tkanki oraz spowodowanych przez inne choroby i szkodniki. Profilaktyka i zwalczanie. Bezwzględnie należy przestrzegać 4-letniego zmianowania. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do substratów torfowych wolnych od patogenów chorobotwórczych. Unikać częstego deszczowania roślin w okresach wysokiej temperatury, głównie w nocy. Stosować przemiennie dopuszczone do IP środki ochrony roślin o różnych mechanizmach działania. Usuwać rośliny z objawami chorobowymi. Do krótkotrwałego przechowywania lub transportu przeznaczać możliwie suche i nie uszkodzone mechanicznie rośliny. Należy w tym okresie utrzymywać temperaturę około 4°C. Do długotrwałego przechowywania przeznaczać nie przerośnięte i nie przejrzałe główki kapusty, z dobrą okrywą woskową na powierzchni liści. Kiła kapusty (Plasmodiophora brassicae) Sprawca choroby atakuje system korzeniowy. Porażone komórki korzeni nie funkcjonują prawidłowo, nie przewodzą składników pokarmowych i wody, co prowadzi do więdnięcia roślin, a w przypadku dużego nasilenia do ich zamierania. Rośliny kapusty zaatakowane w późniejszej fazie wzrostu mają zdolność tworzenia korzeni przybyszowych na przyziemnej części głąba co pozwala roślinie na jej przetrwanie i wydanie plonu handlowego. Porażony system korzeniowy staje się głównym źródłem infekcji gleby. Najczęściej źródłem infekcji jest zakażona gleba na rozsadnikach lub zakażone podłoże i substrat torfowy. Rozwojowi choroby sprzyja zakwaszona gleba, wysoka wilgotność oraz temperatura (optimum 22-25°C). W temperaturze poniżej 15ºC infekcja korzeni przebiega bardzo powoli, lub do niej nie dochodzi. W roku poprzedzającym uprawę kapusty obligatoryjne jest określenie odczynu gleby, potwierdzone wynikami analizy i wykonanie wapnowania (ogranicza rozwój kiły kapusty), jeśli taką potrzebę wykaże analiza gleby. W Polsce choroba występuje na wszystkich typach gleb, a szczególnie na glebach kwaśnych, płowych (pseudobielice). Zagrożone kiłą są także gleby torfowe (torfy niskie) oraz torfy wysokie, skąd pozyskiwany jest surowiec do produkcji substratów torfowych. Integrowana metoda ochrony:

4.2.3. CHOROBY NIEINFEKCYJNE Wewnętrzne zbrunatnienie główek kapusty Choroba występuje dość powszechnie na kapuście głowiastej w tym głównie na odmianach późnych przeznaczonych do kwaszenia. W okresie tworzenia główek na obrzeżach najmłodszych liści następuje zbrunatnienie i zasychanie tkanek. Przy dużej wilgotności powietrza martwe tkanki rośliny staja się miejscem mokrej zgnilizny bakteryjnej lub występowania szarej pleśni. W okresie intensywnego wzrostu główek może także następować wewnętrzne zbrunatnienie tuż przy głąbie. W okresach wilgotnej pogody zamierające tkanki chorych liści stanowią miejsce dla rozwoju szarej pleśni i gnicia róż. Podstawową przyczyną wewnętrznego zbrunatnienia główek kapusty oraz brunatnienie obrzeży młodych liści jest deficyt wapnia w najmłodszych częściach rośliny. Występowaniu choroby sprzyjają także stresowe warunki wzrostu w okresie wegetacji - głównie susza, przenawożenie azotem, potasem oraz obornikiem. Niektóre odmiany kapusty wykazują podatność na tę chorobę. Należą do nich głównie odmiany średnio późne i późne tworzące duże główki. W praktyce objawy tej choroby mogą być utożsamiane z czarną zgnilizną bakteryjną. Profilaktyka i zwalczanie. W okresach wysokiej temperatury nawadniać plantacje rytmicznie, tak aby nie dopuścić do nadmiernego podwyższenia wilgotności gleby i powietrza. Powoduje to bowiem bujny wzrost roślin, a przez to osłabia je i czyni podatnymi na choroby. Uprawiać odmiany o mniejszej podatności na chorobę. Rośliny nawozić doglebowo lub dolistnie saletrą wapniową w stężeniu 0,5–1 %.