Monitoring w IPR – kalafior

III. OCHRONA PRZED ORGANIZMAMI SZKODLIWYMI Organizmy szkodliwe, czyli agrofagi (choroby, szkodniki, chwasty) występują w każdych warunkach, dlatego też ochrona przed nimi jest kluczowym elementem Integrowanej Produkcji Roślin. Integrowana ochrona, stanowiąca ważną część Integrowanej Produkcji Roślin, wykorzystuje naturalne mechanizmy biologiczne i fizjologiczne roślin, które wspierane są przez racjonalne stosowanie konwencjonalnych, naturalnych i biologicznych środków ochrony roślin. Istotą integrowanej ochrony jest uzyskiwanie wysokich plonów, o dobrej jakości, w optymalnych warunkach uprawy, w sposób nie zagrażający naturalnemu środowisku i zdrowiu człowieka, przy jednoczesnym zachowaniu opłacalności produkcji. W integrowanej ochronie preferowane są metody agrotechniczne, biologiczne, mechaniczne, a metoda chemiczna powinna stanowić ich uzupełnienie. Ochrona chemiczna buraka ćwikłowego przed agrofagami powinna być prowadzona zgodnie z zasadami integrowanej ochrony roślin, co wynika m. in. z odpowiednich dyrektyw Unii Europejskiej (np. Dyrektywa 2009/128/ WE) i Ustawy z dnia 8 marca 2013 o środkach ochrony roślin, (Dz. U z 2020 roku. poz.2097). Środki ochrony roślin rejestrowane obecnie w uprawach warzyw poddawane są dokładnym badaniom, zgodnie z zasadami określonymi przez Unię Europejską. Rygorystyczne wymagania w zakresie jakości środków, ich toksykologii oraz wpływu na rośliny uprawne i środowisko zapewniają, że zalecane środki nie stanowią zagrożenia dla środowiska przyrodniczego, użytkownika i konsumenta pod warunkiem właściwego ich stosowania W ochronie przed agrofagami należy przestrzegać następujących zasad: ♦ Potrzebę wykonania zabiegu środkiem ochrony roślin należy określać na podstawie identyfikacji agrofagów i nasilenia ich występowania, sygnalizacji pojawu szkodników, chorób i prognozowania występowania chwastów, progów szkodliwości. ♦ Należy stosować środki dopuszczone do stosowania w systemie Integrowanej Produkcji Roślin, zwłaszcza środki o krótkim okresie karencji, krótko zalegające w glebie, ulegające szybkiemu rozkładowi, o jak najmniejszym negatywnym wpływie na roślinę uprawną, glebę i organizmy pożyteczne. Wykaz zalecanych do IP środków ochrony roślin jest dostępny na stronie Platformy Sygnalizacji Agrofagów pod linkiem: .https://www.agrofagi.com.pl/137,wykaz-srodkow-ochrony-roslin-do- integrowanej-produkcji-w-uprawach-warzywnych ♦ Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z podanymi w etykiecie zaleceniami oraz w taki sposób, aby nie dopuścić do zagrożenia zdrowia człowieka, zwierząt lub środowiska. ♦ Zawsze stosować środki dopuszczone do stosowania w danej roślinie i przeznaczone do zwalczania określonego agrofaga, przestrzegać zalecanych dawek, terminu i sposobu stosowania podanego w etykiecie dołączonej do każdego opakowania środka. Przed zabiegiem producent zobowiązany jest zapoznać się z etykietą stosowanego środka. ♦ Zabiegi środkami ochrony roślin należy wykonywać w warunkach optymalnych w taki sposób, aby maksymalnie wykorzystać ich biologiczną aktywność, a jednocześnie zmniejszać dawki i ograniczać ich zużycie. ♦ Włączać do programu ochrony przed szkodnikami i patogenami roślin środki niechemiczne - przynajmniej jeden z wykonanych zabiegów powinien być wykonany takim preparatem W pierwszej kolejności powinno się wybierać środki biologiczne oparte na bakteriach, grzybach lub wirusach i wyciągach roślinnych oraz środki pochodzenia naturalnego. ♦ Należy ograniczać zużycie środków ochrony roślin, m.in. poprzez precyzyjne ich stosowanie tylko w miejscach występowania organizmu szkodliwego, dodatek adiuwantów do cieczy użytkowej, stosowanie środków metodą dawek dzielonych, dostosowanie dawek do faz rozwojowych rośliny uprawnej i chwastów oraz warunków glebowych. ♦ Nasilenie występowania agrofagów, zwłaszcza na dużych plantacjach, może rozkładać się nierównomiernie, dlatego też zabieg można niekiedy wykonać tylko na obszarze występowania agrofaga, na obrzeżach lub wybranych fragmentach pola. Ponadto w niektórych latach część agrofagów nie występuje lub pojawia się w nasileniu nie wymagającym zwalczania. ♦ Należy wykorzystywać mapowanie pól nowoczesnymi metodami (zdjęcia lotnicze lub z dronów) do określania objawów uszkodzeń np. przez szkodniki czy choroby, rozmieszczenia chwastów na plantacji, do wykonywania zabiegów tylko tam gdzie jest to konieczne. ♦ Środki ochrony roślin różnią się między sobą długością okresu działania i zalegania w środowisku. Należy to uwzględniać przy planowaniu roślin następczych, uprawianych zarówno po pełnym okresie uprawy, jak i w przypadku wcześniejszej likwidacji plantacji na skutek szkód zimowych, zniszczenia roślin przez choroby czy szkodniki i in. ♦ Należy stosować środki o różnych mechanizmach działania, przemiennie, aby zapobiegać powstawaniu odporności agrofagów na pestycydy. Zmianowanie środków wynika też z konieczności zachowania bioróżnorodności i ochrony środowiska. ♦ Działanie środków ochrony roślin na organizmy szkodliwe i rośliny uprawne zależy od występujących agrofagów, gatunków uprawianych roślin i ich faz rozwojowych, warunków glebowych i klimatycznych. Herbicydy należy stosować w fazach największej wrażliwości chwastów oraz starannie dostosować ich dawki do warunków glebowych. Lepszą skuteczność i oszczędniejsze zużycie niektórych środków można uzyskać przez dodatek do cieczy użytkowej adiuwantów (środków wspomagających). ♦ Herbicydy działają na ogół tym silniej im wyższa jest temperatura, natomiast niektóre środki owadobójcze mogą działać gorzej lub powodować uszkodzenia opryskiwanych roślin. Poleca się opryskiwać plantacje podczas bezdeszczowej i bezwietrznej pogody, gdy temperatura powietrza wynosi 10–20°C. Jeżeli temperatura jest wyższa, to zabiegi trzeba przeprowadzać wczesnym rankiem (gdy rośliny są w pełnym turgorze) lub w godzinach popołudniowych. ♦ Zabiegi chemiczne należy wykonywać opryskiwaczami zapewniającymi dokładne pokrycie opryskiwanej powierzchni kroplami cieczy użytkowej. Herbicydy stosować opryskiwaczami zaopatrzonymi w niskociśnieniowe, szczelinowe rozpylacze płaskostrumieniowe, natomiast do fungicydów, insektycydów i innych środków mogą być stosowane rozpylacze wirowe. ♦ Ciecz użytkową należy przygotować w ilości koniecznej do opryskiwania planowanej powierzchni, najlepiej bezpośrednio przed zabiegiem. W razie przerwy w opryskiwaniu, przed przystąpieniem do zabiegu, ciecz użytkową należy dobrze wymieszać za pomocą mieszadła. ♦ Resztki cieczy użytkowej po zabiegu należy rozcieńczyć wodą i zużyć na powierzchni, na której przeprowadzono zabieg lub poddać unieszkodliwieniu, z wykorzystaniem rozwiązań technicznych zapewniających biologiczną degradację substancji czynnych środków ochrony roślin (np. biobed). ♦ Opryskiwacz po zabiegu powinien być dokładnie umyty, najlepiej specjalnymi środkami przeznaczonymi do tego celu. ♦ Opróżnione opakowania należy przepłukać trzykrotnie wodą i popłuczyny wlać do zbiornika opryskiwacza. Zabiegi środkami ochrony roślin powinny przeprowadzać tylko osoby przeszkolone przez jednostki organizacyjne wpisane do rejestru przez wojewódzkiego inspektora ochrony roślin i nasiennictwa. W czasie przygotowywania środków i podczas wykonywania zabiegów trzeba przestrzegać przepisów BHP, używając odpowiedniego ubrania ochronnego. ♦ Przed zastosowaniem środka należy poinformować o tym fakcie wszystkie zainteresowane strony, które mogą być narażone na znoszenie cieczy użytkowej i które zwróciły się o taką informację. ♦ Usuwać i niszczyć rośliny lub ich części z objawami porażenia przez patogeny i szkodniki oraz z objawami zaburzeń fizjologicznych w stopniu uniemożliwiającym dalszy wzrost roślin (deformacje, objawy gnicia liści i róż, zaawansowane nekrozy liści).

V. CHOROBY Jednym z elementów integrowanej ochrony roślin jest wykorzystywanie do ograniczania populacji organizmów szkodliwych wszystkich dostępnych metod, szczególnie agrotechnicznych, fizycznych, mechanicznych lub biologicznych. Poprzez zmianę warunków bytowania roślin uprawnych, można korzystnie wpływać na ich życiowe procesy i na odporność. Stosowanie środków chemicznych (fungicydów) powinny być ograniczone do minimum. Racjonalne wykonywanie zabiegów chemicznych powinno polegać na ich stosowaniu wtedy, kiedy jest to niezbędne. Do niechemicznych metod ograniczania chorób kalafiora zaliczamy: 5.1. Metoda agrotechniczna Płodozmian i zmianowanie. Jednym z podstawowych elementów integrowanej produkcji jest płodozmian. Prawidłowo prowadzony płodozmian ma za zadanie utrzymanie i podnoszenie żyzności gleby, jak również zapewnienie roślinom odpowiedniej ilości składników pokarmowych oraz stworzenie warunków ograniczających zachwaszczenie pól oraz występowanie chorób i szkodników. Zmianowanie w uprawie kalafiora polega na ustaleniu takiego następstwa roślin, które stworzy optymalne warunki rozwoju dla rośliny uprawnej oraz wyeliminuje niekorzystną uprawę tego samego gatunku w monokulturze. System ten powoduje utrzymywanie równowagi mikrobiologicznej w glebie i niedopuszczenie do nadmiernego pojawiania się patogenów pochodzenia glebowego, także zapobiega rozwojowi patogenów specyficznych dla kalafiora. W prawidłowym zmianowaniu trzeba uwzględniać takie gatunki roślin, dla których żywicielem jest kalafior czy inne warzywa kapustowate. W płodozmianie należy zapewnić minimum 4-letnią rotację roślin, z uprawą zbóż jarych, traw. Kilkuletnia uprawa kalafiora w monokulturze powoduje nagromadzenie się w glebie groźnych patogenów chorobotwórczych i szkodników, a w konsekwencji pogorszenie jakości i obniżenie plonu. Lokalizacja plantacji. W celu zapobiegania występowaniu licznych chorób kalafiora powinno się unikać uprawy na stanowiskach, gdzie warunki lokalizacji sprzyjają infekcji i rozwojowi większości patogenów: terenów o licznych zagłębieniach, otoczonych drzewami, w pobliżu zbiorników wodnych. Długotrwałe zwilżenie liści, stanowi główny warunek sprzyjający infekcji i rozwojowi chorób pochodzenia infekcyjnego Uprawki mechaniczne gleby. Zabiegi agrotechniczne, takie jak: orka, kultywatorowanie, mają istotny wpływ na ograniczenie występowania chorób pochodzenia glebowego. Głęboka orka zapobiega rozwojowi wielu chorób nalistnych i odglebowych, powodowanych przez saprotroficzne grzyby i bakterie. Nawożenie. Właściwe odżywianie roślin kalafiora ma istotny wpływ na zdrowotność roślin, zwiększa ich potencjał obronny i zdolności regeneracyjne. Zachwaszczenie Zachwaszczenie. Zachwaszczenie pól sprzyja rozwojowi patogenów, powodując większą wilgotność powietrza, stymulującą rozwój patogenicznych grzybów i bakterii. Ponadto wiele gatunków chwastów jest żywicielami sprawców chorób warzyw. Plantacja wolna od chwastów to lepszy dostęp światła i szybsze osuszanie powierzchni roślin. Stosowanie zasad higieny fitosanitarnej. Usuwanie resztek pożniwnych oraz fragmentów chorych roślin, jak również czyszczenie sprzętu wykorzystywanego w uprawie stanowi ważny element profilaktyczny w ograniczaniu występowania większości chorób roślin warzywnych. Dla wielu sprawców chorób fragmenty roślin zalegające na polu stanowią dogodne miejsce do ich przezimowania. Dlatego też obowiązkowe jest usuwanie i niszczenie roślin lub ich części z objawami porażenia przez patogeny i szkodniki oraz z objawami zaburzeń fizjologicznych w stopniu uniemożliwiającym dalszy wzrost roślin (deformacje, objawy gnicia liści i róż, zaawansowane nekrozy liści). 5.2. Metoda hodowlana W integrowanej ochronie uzasadnionym jest dobór odmian z odpornością lub tolerancją w stosunku do najgroźniejszych chorób, mała podatność na niekorzystne czynniki klimatyczne, silne korzenienie się i zdolność do dobrego wykorzystywania składników pokarmowych. 5.3. Metoda biologiczna Ochrona biologiczna jest mniej powszechna w uprawach polowych warzyw, w porównaniu do upraw pod osłonami. Prowadzone badania wskazują na możliwość wykorzystania w ochronie roślin przed patogenami następujących żywych organizmów: Coniothyrium minitans, Pythium oligandrum, Trichoderma spp., i Bacillus subtilis. Ponadto udowodniono hamujący wpływ środków pochodzenia naturalnego na patogeny, na przykład zawierających ekstrakty roślinne z drzewa herbacianego. W przyszłości należy się spodziewać rejestracji opisanych środków w ochronie kalafiora przed patogenami. 5.4. Metoda chemiczna Ochrona kalafiora przed chorobami powinna być prowadzona metodą integrowaną, w której preferowane są metody niechemiczne. a środki chemiczne należy stosować w przypadku wyczerpania się możliwości innych metod. W praktyce metoda chemiczna wciąż ma duże znaczenie w produkcji kalafiora. Należy przestrzegać zasad stosowania fungicydów w integrowanej ochronie kalafiora przed chorobami. Jedną z nich jest przemienne stosowanie fungicydów o odmiennych mechanizmach działania, aby zapobiegać powstawaniu odporności patogenów na substancje czynne fungicydów. W handlu znajdują się środki o różnych nazwach handlowych, ale zawierających taką samą substancję czynną, nierzadko o takiej samej zawartości. Dlatego też przed zastosowaniem fungicydu należy zawsze dokładnie zapoznać się z etykietą środka, ze szczególnym uwzględnieniem substancji czynnej i przeciwskazań stosowania. Środki chroniące kalafiory przed chorobami można stosować: - zapobiegawczo, czyli przed pojawieniem się choroby na polu (zaprawianie nasion, podlewanie rozsady, stosowanie granulatów doglebowych, opryskiwanie). Wskazane jest też aby zapobiegawczo stosować środki o działaniu kontaktowym. - interwencyjnie, czyli w okresie występowania choroby. Wówczas poleca się środki o działaniu wgłębnym. W zaawansowanym rozwoju choroby na plantacjach zaleca się traktowanie roślin środkami systemicznymi, które ze względu na wnikanie do rośliny są w stanie zahamować rozwój patogenów penetrujących wewnętrzne tkanki roślin. Środki ochrony roślin zalecane w integrowanej produkcji powinny charakteryzować się niską toksycznością dla ludzi i zwierząt oraz selektywnością w stosunku do organizmów pożytecznych. Powinny wyróżniać się krótkim okresem karencji, zwłaszcza dla zabiegów interwencyjnych w okresie osiągnięcia przez marchew dojrzałości konsumpcyjnej. Powinny cechować się także krótką trwałością w środowisku oraz dużą podatnością na degradację. Ważne jest włączenie do programu ochrony przed szkodnikami i patogenami roślin środków niechemicznych – przynajmniej jeden z zabiegów przeciwko tym agrofagom (patogenom) powinien być wykonany takim preparatem. Zaprawianie nasion. Przedsiewne zaprawianie nasion gwarantuje zapobieganie zamieraniu siewek i roślin w dalszym etapie wzrostu, ale także utrzymanie roślin w dobrej kondycji przez cały okres wegetacji. Stosowanie zapraw nasiennych jest ważnym zabiegiem ochronnym, dobrze zabezpieczającym rośliny przed chorobami zgorzelowymi, przy zastosowaniu niewielkich dawek środków chemicznych. Wszystkie nasiona kalafiora powinny być zaprawione odpowiednimi środkami chemicznymi przez producentów nasion, a informacje o użytych zaprawach podane na opakowaniach. W sytuacji, gdy nasiona nie zostały wcześniej zaprawione, należy zaprawić je zaprawą nasienną zgodną z obowiązującym programem ochrony. Fungicydy dopuszczone do ochrony kalafiora przed chorobami należy stosować zgodnie z podanymi w etykiecie zaleceniami. Podejmowanie decyzji o wykonaniu zabiegów ochrony. Poprawnie prowadzona ochrona chemiczna powinna opierać się na dobrej znajomości biologii patogenów, jak i właściwości środków ochrony roślin. W przypadku chorób roślin mamy do czynienia z mikroorganizmami, sprawcami chorób widocznymi tylko pod mikroskopem oraz objawami etiologicznymi na roślinie, wywołanymi przez te organizmy. Prawidłowe rozpoznanie przyczyn chorobowych bywa w praktyce trudne. Uprawa kalafiora wymaga regularnych lustracji pól i roślin. W okresie wegetacji zaleca się przeprowadzać 2–3 lustracje w tygodniu. Monitoring i poprawne określenie pierwszych symptomów choroby w oparciu o dostępne klucze mają podstawowe znaczenie w wykrywaniu wielu chorób. Prawidłowa diagnoza, właściwie i terminowo wykonane zabiegi ochronne z zachowaniem okresów karencji decydują o uzyskaniu wysokiego i dobrego jakości plonu handlowego marchwi. Wykaz dopuszczonych w Polsce środków ochrony roślin jest publikowany w rejestrze środków ochrony roślin. Informacje o zakresie stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach zamieszczane są w etykietach. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest wyszukiwarka środków ochrony roślin. Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem https://www.gov.pl/web/rolnictwo/ochrona-roslin. Lista środków ochrony roślin do integrowanej produkcji jest opracowywana przez Instytut Ogrodnictwa – PIB w Skierniewicach i publikowana w Programie Ochrony Roślin Warzywnych. Wykaz zalecanych do IP środków ochrony roślin jest również dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow- ochrony-roslin-dla-integrowanej-produkcji.html. 5.5. Najważniejsze choroby kalafiorów Do najważniejszych chorób kalafiora zalicza się: zgorzel siewek, mączniaka rzekomego kapustowatych, mokrą zgniliznę bakteryjną, kiłę kapusty, czerń krzyżowych (alternarioza kalafiorów) i szarą pleśń. 5.5.1. Zgorzel siewek - grzyby z rodzajów Pythium, Fusarium, Phytophthora i Alternaria Zgorzele siewek występują w okresie wschodów roślin, najczęściej wówczas, gdy jest niska temperatura i wysoka wilgotność gleby, zbyt głęboki wysiew nasion oraz nie dokonanie zaprawiania nasion. Zgorzel siewek występuje w okresie produkcji rozsady, powodując masowe zamieranie kiełków przed wschodami lub zamieranie siewek po wschodach. Rośliny porażone w starszym wieku mogą przetrwać, część podliścieniowa jest wówczas zdrewniała i lekko przewężona. Największą szkodliwość choroba wywołuje wówczas, gdy kiełkowanie nasion i wzrost siewek odbywa się bardzo powoli lub gdy siewki pikowane są zbyt głęboko do wilgotnego oraz przelanego wodą podłoża, a także, gdy rozsada produkowana jest przy zbyt małej ilości światła i dużym zagęszczeniu. Prawidłowa produkcja rozsady jest istotna w utrzymaniu wysokiej zdrowotności i dobrej kondycji roślin po ich posadzeniu na miejsce stałe i zapobiega występowaniu epidemii różnych chorób infekcyjnych. Ziemia lub podłoże i substraty ogrodnicze muszą być bezwzględnie wolne od wszelkich patogenów pochodzenia bakteryjnego i grzybowego a szczególnie od sprawcy kiły kapusty. Profilaktyka i zwalczanie. Należy wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard. Do produkcji rozsady używać podłoży wolnych od chorób i szkodników. 5.5.2. Mokra zgnilizna bakteryjna (bakteria Pectobacterium carotovorum subsp. carotovorum i bakterie z rodzajów Dickeya, Pseudomonas, Bacillus). Mokra zgnilizna bakteryjna jest pospolitą chorobą wielu gatunków roślin uprawnych. Dużą wrażliwość na mokrą zgniliznę wykazują róże kalafiorów i brokułów. Objawy choroby pojawiają się początkowo w postaci małych wodnistych plamek, które się szybko powiększają i obejmują swym zasięgiem cały zaatakowany organ. Objawy na różach kalafiora charakteryzują się ciemnobrązowe do brązowo czarnych zapadającymi się plamami. Porażona tkanka wydziela nieprzyjemny odór. Choroba występuje najczęściej w okresach długotrwałej wilgotnej pogody w warunkach temperatury 25-30oC. Infekcja bakteriami zachodzi zwykle w miejscach uszkodzeń mechanicznych tkanki. Profilaktyka i zwalczanie. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do substratów torfowych wolnych od patogenów chorobotwórczych. Przynajmniej jeden z zabiegów w sezonie powinien być wykonany preparatem niechemicznym. Nie dopuszczać do przejrzewania róż, zbiór nie powinien być opóźniony. 5.5.3. Mączniak rzekomy kapustowatych - Hyaloperonospora parasitica Największe zagrożenie choroba stanowi na roślinach kapustowatych w fazie rozsady. Patogen infekuje liście lub liścienie przez okrywę woskową. Zbyt duże zagęszczenie roślin w okresie produkcji rozsady i ograniczona ilość światła sprzyjają intensywnemu porażeniu siewek. W okresie wegetacji chorobie sprzyja chłodna i wilgotna pogoda oraz temperatura, w nocy od 8 do 16oC i poniżej 23oC w ciągu dnia. Patogen zimuje w formie strzępek grzybni i oospor w nasionach, grzybnia w wysadkach oraz oospory w glebie. W fazie siewek, rozsady i roślinach w dalszym stadium rozwojowym grzybnia znajdująca się w tkance liści wytwarza trzonki z zarodnikami konidialnymi. Zarodniki kiełkują na liściach w kropli wody w czasie 18-24 godzin i wnikają najczęściej przez aparaty szparkowe. Objawy choroby mogą być widoczne już po 4 dniach od infekcji. Porażone siewki szybko zamierają. U roślin w późniejszym stadium rozwojowym pierwsze objawy mogą być obserwowane na górnej stronie liści w postaci nieregularnych, żółknących plam z drobnymi brązowymi plamkami. Na dolnej stronie liści w obrębie tych przebarwień może być widoczny obfity białoszary nalot zarodników konidialnych. Zakażone liście więdną i opadają. Profilaktyka i zwalczanie. Na rozsadniku należy wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do gleby odkażonej, wolnej od oospor sprawcy choroby. Wskazane jest termiczne odkażanie podłoży. Konieczne jest prowadzenie lustracji na obecność mączniaka rzekomego i innych chorób, przynajmniej 1 raz w tygodniu. Należy umiarkowanie deszczować rośliny w okresach chłodniejszych. Profilaktyczne/interwencyjne zwalczanie mączniaka rzekomego jedynie po stwierdzeniu ryzyka wystąpienia infekcji, na podstawie analizy warunków pogodowych i/lub po wystąpieniu pierwszych objawów chorobowych W przypadku zagrożenia chorobą lub po wystąpieniu pierwszych objawów chorobowych rośliny należy opryskiwać fungicydami o różnych mechanizmach działania, zarejestrowanymi do IP. 5.5.4. Kiła kapusty - Plasmodiophora brassicae Sprawca choroby jest organizmem glebowym, którego zarodniki przetrwalnikowe mogą być żywotne w podłożu do 8 lat bez obecności roślin żywicielskich. P. brassicae infekuje ponad 200 gatunków roślin żywicielskich, do których należą pospolite chwasty z rodziny kapustowatych. Sprawca choroby atakuje system korzeniowy kalafiorów, w efekcie porażone komórki korzeni nie funkcjonują normalnie. Nieprawidłowo przewodzą składniki pokarmowe i wodę, powodując więdnięcie i zamieranie roślin. Porażone korzenie stają się głównym źródłem zakażenia gleby. Konieczne jest określenie odczynu gleby, w roku poprzedzającym uprawę kalafiora i wykonanie wapnowania (ogranicza rozwój kiły kapusty), jeśli taką potrzebę wykaże analiza gleby. Sprawca choroby intensywnie się rozwija w zakwaszonej glebie (pH poniżej 6,0) oraz w warunkach wysokiej wilgotności i temperatury (optimum 22-25°C). Przy temperaturze poniżej 15°C infekcja korzeni przebiega bardzo powoli, lub do niej nie dochodzi. Zagrożone sprawcą kiły kapusty mogą być gleby torfowe (torfy niskie) oraz torfy wysokie, skąd pozyskiwany jest surowiec do produkcji substratów torfowych. Dlatego też brak jest gwarancji, że w nabytym, nowym substracie nie będzie sprawcy choroby, ponieważ na torfowiskach występują liczne chwasty kapustowate, które są także żywicielami tego patogenu. Profilaktyka i zwalczanie. Opracowano skuteczny program ochrony kalafiorów przed kiłą kapusty z uwzględnieniem wszystkich możliwych metod zapobiegania chorobie. 1. Stosowanie płodozmianu z 4-letnią przerwą w uprawie roślin kapustowatych na tym samym stanowisku. 2. Odkwaszanie gleb o pH poniżej 6,0, stosując 2-4 tony nawozu wapniowego w formie tlenkowej lub wodorotlenkowej (inne formy wapnia mało efektywne). 3. Usuwanie z pola porażonych korzeni roślin przed ich zmacerowaniem. 4. Właściwy dobór roślin przedplonowych, które w sposób naturalny przyśpieszają zanikanie zarodników sprawcy choroby. Poleca się uprawę takich roślin jak: por, pomidor, fasola, ogórek, owies, gryka, rośliny aromatyczne (mięta), a także roczne utrzymywanie gleby w czarnym ugorze. 5. Zabiegi profilaktyczne: chemiczne odkażanie gleby zarejestrowanymi fungicydami na rozsadnikach oraz ziemi do produkcji doniczek. 6. Analiza próbek gleby z pól rozsadników oraz substratów torfowych na obecność Plasmodiophora brassicae. W przypadku zagrożenia Plasmodiophora brassicae (sprawca kiły kapusty) konieczne jest wykonanie analizy gleby na obecność patogena w specjalistycznym laboratorium. Po stwierdzeniu patogena w glebie, nie należy na tym polu uprawiać roślin z rodziny kapustowatych. 7. Podlewanie rozsady przed lub po wysadzeniu w pole dopuszczonymi środkami. 8. Uprawa odmian odpornych na P. brassicae. 5.5.5. Czerń krzyżowych (alternarioza kalafiorów) - Alternaria brassicae, A. brassicola, A. alternata Patogeniczne grzyby, sprawcy czerni krzyżowych, są także sprawcami zgorzeli siewek. W przypadku zaawansowanej fazy wzrostu roślin najczęściej atakowane są dolne, najstarsze liście kalafiora i brokułów. Pojawiają się na nich różnej wielkości, koncentryczne, ciemno zabarwione, otoczone żółtawą obwódką plamy. Powierzchnię tych przebarwień pokrywa warstwa aksamitnego, ciemnobrązowego nalotu zarodników konidialnych. Na różach kalafiorów mogą pojawić się czarne, różnej wielkości plamy, stopniowo powiększając się i pokrywając czarnym, aksamitnym nalotem zarodników konidialnych grzyba. Choroba powoduje istotne straty na plantacjach nasiennych kalafiorów, powodując ich brązowienie i czernienie. Grzyby jako saprobionty zimują w resztkach pożniwnych roślin i w chwastach kapustowatych, które są jednym z ważniejszych źródeł rozprzestrzeniania się choroby. Sprawcy choroby mogą być przenoszone na nasionach, będąc źródłem pierwotnej infekcji roślin. W okresie wegetacji zarodniki konidialne grzyba przenoszone są przez wiatr i wodę. Do intensywnego zakażenia roślin dochodzi wówczas, gdy temperatura powietrza wynosi 20-27oC, a okres stałego zwilżenia rośliny co najmniej 5 godzin lub wilgotność powietrza wynosi 95-100% i utrzymuje się stale przez 18-20 godzin. Profilaktyka i zwalczanie. Nie lokalizować plantacji kalafiora w sąsiedztwie rzepaku ozimego i jarego, m.in. ze względu na zagrożenie czernią krzyżowych. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do substratów torfowych wolnych od patogenów chorobotwórczych. Konieczne jest prowadzenie lustracji na obecność czerni krzyżowych i innych chorób, przynajmniej 1 raz w tygodniu. Profilaktyczne/interwencyjne zwalczanie czerni krzyżowych wykonywać jedynie po stwierdzeniu wystąpienia ryzyka infekcji na podstawie analizy warunków pogodowych i/lub po wystąpieniu pierwszych objawów chorobowych. W okresie zagrożenia chorobą lub po stwierdzeniu pierwszych objawów chorobowych stosować fungicydy o różnych mechanizmach działania, zarejestrowanych do IP. Przynajmniej jeden z zabiegów w sezonie powinien być wykonany preparatem niechemicznym. 5.5.6. Szara pleśń - Botrytis cinerea Choroba występuje powszechnie na wielu uprawnych gatunkach roślin, w tym także na kalafiorach. Szara pleśń obserwowana jest zwykle w okresie dojrzewania róż w cyklu jesiennej uprawy. które są bardzo podatne. Objawy choroby na różach kalafiorów, szczególnie lekko przemrożonych lub uszkodzonych przez nawozy dolistne pojawiają się początkowo jako brązowe, wodniste, różnej wielkości plamy. W sezonie wegetacyjnym z chłodną, wilgotną pogodą przebarwienia te pokrywają się obfitym, szaro-fioletowym nalotem zarodników konidialnych grzyba. Rozwojowi B. cinerea sprzyja wysoka wilgotność powietrza i częste opady atmosferyczne. Optymalna temperatura dla rozwoju grzyba wynosi 18-20oC, rozwój choroby może zachodzić nawet w temperaturze 0oC. Zarodniki rozprzestrzeniane są przez wiatr i wodę. Porażone rośliny gniją, któremu towarzyszą także bakterie, powodującą mokrą zgniliznę. Profilaktyka i zwalczanie. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowane lub standard, do substratów torfowych wolnych od patogenów chorobotwórczych. Konieczne jest prowadzenie lustracji na obecność szarej pleśni i innych chorób, przynajmniej 1 raz w tygodniu. Profilaktyczne/interwencyjne zwalczanie szarej pleśni wykonywać jedynie po stwierdzeniu wystąpienia ryzyka infekcji na podstawie analizy warunków pogodowych i/lub po wystąpieniu pierwszych objawów chorobowych. W okresie zagrożenia chorobą lub po stwierdzeniu pierwszych objawów choroby, stosować fungicydy o różnych mechanizmach działania, zarejestrowanych do IP. Przynajmniej jeden z zabiegów w sezonie powinien być wykonany preparatem niechemicznym. Należy utrzymywać odpowiednią higienę pola.

5.5. Najważniejsze choroby kalafiorów Do najważniejszych chorób kalafiora zalicza się: zgorzel siewek, mączniaka rzekomego kapustowatych, mokrą zgniliznę bakteryjną, kiłę kapusty, czerń krzyżowych (alternarioza kalafiorów) i szarą pleśń. 5.5.1. Zgorzel siewek - grzyby z rodzajów Pythium, Fusarium, Phytophthora i Alternaria Zgorzele siewek występują w okresie wschodów roślin, najczęściej wówczas, gdy jest niska temperatura i wysoka wilgotność gleby, zbyt głęboki wysiew nasion oraz nie dokonanie zaprawiania nasion. Zgorzel siewek występuje w okresie produkcji rozsady, powodując masowe zamieranie kiełków przed wschodami lub zamieranie siewek po wschodach. Rośliny porażone w starszym wieku mogą przetrwać, część podliścieniowa jest wówczas zdrewniała i lekko przewężona. Największą szkodliwość choroba wywołuje wówczas, gdy kiełkowanie nasion i wzrost siewek odbywa się bardzo powoli lub gdy siewki pikowane są zbyt głęboko do wilgotnego oraz przelanego wodą podłoża, a także, gdy rozsada produkowana jest przy zbyt małej ilości światła i dużym zagęszczeniu. Prawidłowa produkcja rozsady jest istotna w utrzymaniu wysokiej zdrowotności i dobrej kondycji roślin po ich posadzeniu na miejsce stałe i zapobiega występowaniu epidemii różnych chorób infekcyjnych. Ziemia lub podłoże i substraty ogrodnicze muszą być bezwzględnie wolne od wszelkich patogenów pochodzenia bakteryjnego i grzybowego a szczególnie od sprawcy kiły kapusty. Profilaktyka i zwalczanie. Należy wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard. Do produkcji rozsady używać podłoży wolnych od chorób i szkodników. 5.5.2. Mokra zgnilizna bakteryjna (bakteria Pectobacterium carotovorum subsp. carotovorum i bakterie z rodzajów Dickeya, Pseudomonas, Bacillus). Mokra zgnilizna bakteryjna jest pospolitą chorobą wielu gatunków roślin uprawnych. Dużą wrażliwość na mokrą zgniliznę wykazują róże kalafiorów i brokułów. Objawy choroby pojawiają się początkowo w postaci małych wodnistych plamek, które się szybko powiększają i obejmują swym zasięgiem cały zaatakowany organ. Objawy na różach kalafiora charakteryzują się ciemnobrązowe do brązowo czarnych zapadającymi się plamami. Porażona tkanka wydziela nieprzyjemny odór. Choroba występuje najczęściej w okresach długotrwałej wilgotnej pogody w warunkach temperatury 25-30oC. Infekcja bakteriami zachodzi zwykle w miejscach uszkodzeń mechanicznych tkanki. Profilaktyka i zwalczanie. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do substratów torfowych wolnych od patogenów chorobotwórczych. Przynajmniej jeden z zabiegów w sezonie powinien być wykonany preparatem niechemicznym. Nie dopuszczać do przejrzewania róż, zbiór nie powinien być opóźniony. 5.5.3. Mączniak rzekomy kapustowatych - Hyaloperonospora parasitica Największe zagrożenie choroba stanowi na roślinach kapustowatych w fazie rozsady. Patogen infekuje liście lub liścienie przez okrywę woskową. Zbyt duże zagęszczenie roślin w okresie produkcji rozsady i ograniczona ilość światła sprzyjają intensywnemu porażeniu siewek. W okresie wegetacji chorobie sprzyja chłodna i wilgotna pogoda oraz temperatura, w nocy od 8 do 16oC i poniżej 23oC w ciągu dnia. Patogen zimuje w formie strzępek grzybni i oospor w nasionach, grzybnia w wysadkach oraz oospory w glebie. W fazie siewek, rozsady i roślinach w dalszym stadium rozwojowym grzybnia znajdująca się w tkance liści wytwarza trzonki z zarodnikami konidialnymi. Zarodniki kiełkują na liściach w kropli wody w czasie 18-24 godzin i wnikają najczęściej przez aparaty szparkowe. Objawy choroby mogą być widoczne już po 4 dniach od infekcji. Porażone siewki szybko zamierają. U roślin w późniejszym stadium rozwojowym pierwsze objawy mogą być obserwowane na górnej stronie liści w postaci nieregularnych, żółknących plam z drobnymi brązowymi plamkami. Na dolnej stronie liści w obrębie tych przebarwień może być widoczny obfity białoszary nalot zarodników konidialnych. Zakażone liście więdną i opadają. Profilaktyka i zwalczanie. Na rozsadniku należy wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do gleby odkażonej, wolnej od oospor sprawcy choroby. Wskazane jest termiczne odkażanie podłoży. Konieczne jest prowadzenie lustracji na obecność mączniaka rzekomego i innych chorób, przynajmniej 1 raz w tygodniu. Należy umiarkowanie deszczować rośliny w okresach chłodniejszych. Profilaktyczne/interwencyjne zwalczanie mączniaka rzekomego jedynie po stwierdzeniu ryzyka wystąpienia infekcji, na podstawie analizy warunków pogodowych i/lub po wystąpieniu pierwszych objawów chorobowych W przypadku zagrożenia chorobą lub po wystąpieniu pierwszych objawów chorobowych rośliny należy opryskiwać fungicydami o różnych mechanizmach działania, zarejestrowanymi do IP. 5.5.4. Kiła kapusty - Plasmodiophora brassicae Sprawca choroby jest organizmem glebowym, którego zarodniki przetrwalnikowe mogą być żywotne w podłożu do 8 lat bez obecności roślin żywicielskich. P. brassicae infekuje ponad 200 gatunków roślin żywicielskich, do których należą pospolite chwasty z rodziny kapustowatych. Sprawca choroby atakuje system korzeniowy kalafiorów, w efekcie porażone komórki korzeni nie funkcjonują normalnie. Nieprawidłowo przewodzą składniki pokarmowe i wodę, powodując więdnięcie i zamieranie roślin. Porażone korzenie stają się głównym źródłem zakażenia gleby. Konieczne jest określenie odczynu gleby, w roku poprzedzającym uprawę kalafiora i wykonanie wapnowania (ogranicza rozwój kiły kapusty), jeśli taką potrzebę wykaże analiza gleby. Sprawca choroby intensywnie się rozwija w zakwaszonej glebie (pH poniżej 6,0) oraz w warunkach wysokiej wilgotności i temperatury (optimum 22-25°C). Przy temperaturze poniżej 15°C infekcja korzeni przebiega bardzo powoli, lub do niej nie dochodzi. Zagrożone sprawcą kiły kapusty mogą być gleby torfowe (torfy niskie) oraz torfy wysokie, skąd pozyskiwany jest surowiec do produkcji substratów torfowych. Dlatego też brak jest gwarancji, że w nabytym, nowym substracie nie będzie sprawcy choroby, ponieważ na torfowiskach występują liczne chwasty kapustowate, które są także żywicielami tego patogenu. Profilaktyka i zwalczanie. Opracowano skuteczny program ochrony kalafiorów przed kiłą kapusty z uwzględnieniem wszystkich możliwych metod zapobiegania chorobie.

VI. SZKODNIKI Skład gatunkowy szkodników upraw kalafiora różni się w zależności od cyklu uprawy. Kalafiory uprawiane w cyklu wiosennym mogą być uszkadzane przez: śmietkę kapuścianą, pchełki, chowacze, paciornicę krzyżowiankę oraz mszycę kapuścianą. W cyklu jesiennym duże szkody mogą wyrządzić: śmietka kapuściana, pchełki, chowacze, mszyca kapuściana, gąsienice bielinka kapustnika, bielinka rzepnika, tantnisia krzyżowiaczka, piętnówki kapustnicy, błyszczki jarzynówki i rolnic. Na kalafiorach odmian wczesnych i późnych szkody mogą wyrządzać również ptaki, zające i króliki. 6.1. Opis szkodliwych gatunków, profilaktyka i zwalczanie 6.1.1. Mątwik burakowy - Heterodera schachti (Schmidt, 1871) Nicień ten żeruje na roślinach z rodziny szarłatowatych i kapustowatych oraz niektórych z rodziny goździkowatych. Najważniejsze rośliny uprawne przez niego porażane to: burak, szpinak, kapusta, kalafior, rzepa, brukiew, rzepak, rzepik, gorczyca biała, rzodkiew i rabarbar. Wiosną, gdy temperatura osiągnie 10-12°C, ze znajdujących się w glebie cyst zaczynają wychodzić larwy. Ich aktywność w glebie jest największa w temperaturze 21-26°C. Obecność korzeni roślin żywicielskich stymuluje wychodzenie larw z cyst. Przy braku rośliny żywicielskiej, jedynie część larw wychodzi z cyst, przez co z roku na rok zmniejsza się zakażenie gleby o 30-40% w stosunku do zakażenia w roku poprzednim. Cysty mątwika burakowego mogą zachować żywotność ok. 10 lat. Zewnętrzne objawy porażenia roślin widoczne są od końca czerwca. Silnie porażone rośliny są małe i wolniej się rozwijają, często obserwuje się skarłowacenia. Zewnętrzne liście żółkną i przedwcześnie zasychają. Rośliny są bardzo wrażliwe na okresowe niedobory wody i często więdną w upalne dni. Na korzeniach roślin od czerwca do końca wegetacji widoczne są samice mątwika w postaci białych kuleczek wielkości łebka od szpilki, które później brunatnieją. Nicienie uszkadzają korzenie, w których żerują, a mechanizmem obronnym rośliny jest wytwarzanie nowych korzeni, wskutek czego tworzy się charakterystyczna „broda”. Objawy na polu występują placowo i często zauważalne są dopiero przy pewnym stopniu zakażenia gleby przez mątwika. Samice mątwika mają kształt cytryny. W przednim jej końcu widoczna jest szyjka, a w tylnym stożek płciowy, w którym znajduje się wulwa i otwór odbytowy. Samice w korzeniach są kremowo-białe, a po obumarciu brunatnieją tworząc cystę. Na wielkość cysty ma wpływ wiele warunków środowiskowych. Jej długość mieści się w przedziale 0,5-1,0 mm, a szerokość 0,4-0,8 mm. Jaja mątwika są owalne o długości około 0,11 mm i wypełniają brunatne cysty. W jednej cyście może znajdować się od kilkunastu do kilkudziesięciu jaj. W jaju dojrzewa pierwsze stadium larwalne (J1), a cystę opuszcza osobnik młodociany drugiego stadium (J2). Stadia juwenilne oraz samce mają kształt robakowaty. Samiec osiąga długość 1,2-1,6 mm, a larwa 0,4- 0,5 mm. W ciągu roku rozwijają się zwykle dwa pokolenia. Pierwsze pomiędzy połową czerwca a połową lipca oraz drugie pomiędzy połową sierpnia a połową września. Liczba pokoleń zależy od przebiegu pogody oraz rośliny żywicielskiej. Długość cyklu rozwojowego samicy waha się w granicach 30-56 dni w zależności od warunków środowiskowych. Zimują cysty w glebie oraz larwy, które jesienią wniknęły do korzeni i nie zdążyły utworzyć cysty. Profilaktyka i zwalczanie. Przed rozpoczęciem uprawy roślin żywicielskich należy przeprowadzić badania gleby pod kątem obecności mątwika burakowego. Glebę do analiz pobiera się z głębokości 30 cm, odrzucając jej warstwę wierzchnią. Z powierzchni 1 ha należy pobrać około 50-60 prób z głębokości 20-30 cm poruszając się po polu zygzakiem, a także w obrębie widocznych placów nietypowo wyglądających roślin. Glebę z wkłuć miesza się dokładnie, a następnie pobiera podpróbę do badań laboratoryjnych (zwykle 0,2-0,5 kg). Z pól, na których w poprzednim sezonie uprawiane były różne gatunki lub odmiany roślin lub wykazują inne różnice takie jak np. rodzaj gleby, próby powinny być pobrane oddzielnie. Próby należy pobierać, gdy wilgotność gleby jest odpowiednia do prac polowych. Nie należy pobierać prób w warunkach suszy lub zalania wodą. W celu pozyskania prób korzeniowych zaleca się wykopanie całej bryły korzeniowej rośliny, zwracając uwagę, aby pobrać bardzo drobne korzenie. Szkody w plonie obserwowane są przy liczebności 400-1000 jaj i larw mątwika lub 6-10 cyst w 100 g próbce gleby. Wysadzanie rozsady i siew bezpośredni w pole musi być przeprowadzone z uwzględnieniem nie przekroczenia progów szkodliwości agrofaga w glebie. Na polach gdzie występuje mątwik zalecana jest co najmniej 4-letnia przerwa w uprawie rośliny żywicielskiej. Okres zależy od stopnia porażenia. W tym czasie należy uprawiać zboża, kukurydzę, lucernę lub cebulę. Konieczne jest zwalczanie chwastów oraz intensywne nawożenie azotem i potasem lub nawożenie organiczne. 6.1.2. Śmietka kapuściana - Delia radicum (L., 1758) Szkodnik ten jest najgroźniejszy dla kalafiorów uprawianych w cyklu wiosennym. W ciągu roku daje 2-3 pokolenia. Wylot muchówek wiosennego pokolenia odbywa się, w zależności, od pogody w końcu kwietnia lub na początku maja (temperatura gleby osiągnie 100C). Pokolenie letnie śmietki kapuścianej, pojawia się pod koniec czerwca i występuje do jesieni. Może wystąpić również trzecie pokolenie, ale powoduje znacznie mniejsze szkody, ponieważ jest mniej liczne, a ponadto starsze rośliny są odporniejsze na uszkodzenia. Muchówka jest szara, długości około 6 mm. Składa kilka jaj na ziemi wokół szyjki korzeniowej roślin. Jedna samica w ciągu życia może złożyć do 120 jaj. Białe, beznożne larwy długości 7 mm żerują początkowo na korzeniach i w dolnej części łodygi. W późniejszym okresie żerowania wgryzają się do środka, drążąc liczne korytarze wewnątrz łodygi. Największe szkody wyrządzają larwy pokolenia wiosennego, które atakują rozsadę po sadzeniu jej w pole żerując w jej korzeniu głównym i szyjce korzeniowej. Uszkodzone rośliny słabo rosną, więdną i można je łatwo wyciągnąć z ziemi. Silnie porażone rośliny giną. Próg zagrożenia wynosi 1 jajo na 1 roślinę. Profilaktyka i zwalczanie. Nie należy uprawiać kalafiorów po roślinach należących do rodziny kapustowatych, ponadto plantacji nie należy zakładać w pobliżu roślin kwitnących i miododajnych, upraw np. lucerny, koniczyny, rzepaku ponieważ samice odżywiają się m.in. nektarem tych roślin. Przez cały okres wegetacyjny konieczne jest niszczenie chwastów. Zachwaszczone plantacje kalafiorów są częściej atakowane przez śmietkę niż plantacje odchwaszczone. Muchówki gromadzą się na kwitnących chwastach i żywią się ich nektarem. W okresie wegetacji należy zapewnić optymalny rozwój roślinom przede wszystkim poprzez prawidłowe i terminowe wykonywanie zabiegów agrotechnicznych. Duże znaczenie ma uprawa gleby (orka zimowa i wiosenna, bronowanie, kultywatorowanie, obsypywanie itp.) ponieważ znajdujące się tam poczwarki śmietki podczas wykonywania wspomnianych zabiegów są wyrzucane na powierzchnię gleby, a następnie zjadane są przez ptaki lub giną w niskiej temperaturze. Monitoring nalotu śmietki kapuścianej na plantację kalafiora należy prowadzić krótko po posadzeniu kalafiora, za pomocą żółtych lub białych tablic lepowych, oraz żółtych naczyń lub pułapek zapachowych w ilości 4 szt./ha. W okresie maj-czerwiec należy przeprowadzać lustracje na obecność uszkodzonych i zniszczonych roślin kalafiora przez larwy śmietki kapuścianej, przynajmniej 2 razy w tygodniu. Z uwagi na dużą szkodliwość śmietki kapuścianej dla kalafiorów należy również stosować chemiczne zwalczanie, stosując środki ochrony roślin zalecane do IP. 6.1.3. Pchełki - Phyllotreta spp. Pchełki są to małe skaczące chrząszcze. Najczęściej występują: pchełka smużkowana (Phyllotreta nemorum) - długości 3 mm, czarna, metalicznie błyszcząca z dwoma, jednakowej szerokości żółtymi paskami na grzbietowej stronie ciała, pchełka falistosmuga (Phyllotreta undulata) - długości do 2 mm, czarna z dwiema falistymi, na końcu szerszymi, żółtymi smugami od strony grzbietowej, pchełka czarna (Phyllotreta atra) - długości do 2,5 mm, koloru czarnego, pchełka czarnonoga (Phyllotreta nigripes) - długości do 2,5 mm, koloru metalicznozielonego. Chrząszcze wygryzają liczne drobne otwory w liściach, powoduje to zmniejszenie powierzchni asymilacyjnej oraz utratę znacznej ilości wody. Przy masowym wystąpieniu rośliny więdną, liście brązowieją i zamierają. Największe szkody pchełki wyrządzają przy ciepłej, suchej i słonecznej pogodzie. Szczególnie groźne są dla rozsady. Profilaktyka i zwalczanie. Niszczenie chwastów z rodziny kapustowatych przed siewem lub sadzeniem, zapobiega rozprzestrzenianiu się chrząszczy. W przypadku wystąpienia 2-4 chrząszczy na 1 m2 uprawy należy wykonać zabieg jednym z zalecanych do IP środków. Podczas wykonywania zabiegu opryskiwania należy zwrócić uwagę na brzeżne części pola, najsilniej atakowanych przez szkodnika. Opóźnianie zabiegu może w krótkim czasie doprowadzić do całkowitego zniszczenia roślin. 6.1.4. Chowacze - Ceutorhynchus spp. Osobniki dorosłe chowacza czterozębnego (Ceutorhynchus pallidactylus) są czarne z szarozielonym odcieniem, z jasną plamą przy tarczce, długości do 3,5 mm. Wygryzają nieregularne otwory w blaszce liściowej. Samica składa jaja w najniższej części ogonka liściowego. Larwy są beznożne, białe z brunatną główką, długości do 4 mm, uszkadzają główne nerwy liści. Chowacz brukwiaczek (Ceutorhynchus napi) jest popielatym chrząszczem wielkości 3,5 mm, z czarnymi stopami. Jego larwy są beznogie, rogalikowate i białawe, do 5 mm długości z brunatną głową. Żerują w wierzchołkach wzrostu, pędach i ogonkach liściowych. Porażone rośliny nie wytwarzają róż. Dorosły chowacz galasówek (Ceutorhynchus assimilis) ma długość około 3,5 mm, barwę ciemnobrunatną bez połysku. Zaatakowane rośliny na szyjce korzeniowej lub na korzeniu głównym mają jedną (lub więcej) narośl o średnicy około 1 cm, wewnątrz której jest korytarz z jedną białawą larwą. Profilaktyka i zwalczanie. Nie uprawiać kalafiorów w pobliżu plantacji rzepaku, rzepiku i gorczycy, m.in. z uwagi na ryzyko wystąpienia chowaczy. W okresie wegetacji niszczyć chwasty na rozsadniku i na plantacji. W momencie stwierdzenia progu zagrożenia, który wynosi 1 nakłucie na roślinę należy wykonać opryskiwanie roślin jednym z zalecanych do IP środków. 6.1.5. Mszyca kapuściana - Brevicoryne brassicae Osobniki bezskrzydłe są niewielkie, do 2 mm długości, szarozielone, z woskowym nalotem, z dwoma rzędami ciemnych plamek na grzbiecie. Osobniki uskrzydlone mają głowę i tułów czarne i zielony odwłok. W ciągu roku występuje 6-8 pokoleń. Masowy nalot na plantację może nastąpić na początku czerwca. Żerują na roślinach w koloniach. Opanowane liście skręcają się i odbarwiają w miejscu żerowania. Często tkanka może mieć barwę różowofioletową. Przy bardzo silnym zaatakowaniu młode rośliny mogą zamierać. Zasiedlone przez mszyce róże tracą wartość handlową. Progiem zagrożeniem jest 60 mszyc na 10 roślinach. Profilaktyka i zwalczanie. Po zbiorze plonu niszczyć lub głęboko przyorać resztki pożniwne, na których zimują jaja mszyc. W okresie wegetacji konieczne jest zwalczanie chwastów żywicielskich, na których mogą zimować jaja oraz rozwijają się mszyce. Lustracje plantacji kalafiora na obecność mszyc powinno się przeprowadzać 2 razy w tygodniu. W momencie pojawienia się mszyc na kalafiorach należy rozpocząć opryskiwanie roślin zalecanymi środkami ochrony roślin, powtarzając zabiegi w miarę potrzeby. 6.1.6. Mączlik warzywny - Aleyrodes proletella Osobniki dorosłe o długości 1,5- 2 mm i rozpiętości skrzydeł ok. 3 mm. Skrzydła są barwy białej z ciemnymi plamkami pośrodku skrzydeł. Głowa i tułów są ciemne, odwłok żółtawy i pokryty białym pudrem woskowym. Samica składa do 150 jaj. Bezpośrednio po złożeniu są kremowe, ale po kilku dniach ciemnieją. Larwy przechodzą cztery stadia rozwojowe; stadium I larw jest owalne, płaskie, posiada trzy pary nóg i ciało jest przezroczyste z żółtą zawartością. W ciągu roku szkodnik tworzy 3-5 pokoleń. Zimują osobniki dorosłe na chwastach, głównie glistniku, jaskółczym zielu, a z roślin uprawnych na rzepaku. Wiosną na chwastach rozwijają się 1-2 pokolenia i osobniki dorosłe przelatują na warzywa kapustne. Samice składają jaja na dolną stronę liści w okręgi. Osobniki dorosłe i larwy żerują na dolnej stronie liści, gdzie odżywiają się sokiem rośliny. Podczas żerowania wydalają rosę miodową, która zanieczyszcza liście, a rozwijające się na niej grzyby sadzakowe ograniczają asymilację. Profilaktyka i zwalczanie. Nie uprawiać kalafiorów w pobliżu plantacji rzepaku, rzepiku i gorczycy m.in. z uwagi na ryzyko wystąpienia mączlika warzywnego. W okresie wegetacji niszczyć chwasty na plantacji, będące roślinami żywicielskimi dla mączlika warzywnego. Do uprawy należy przeznaczać dostępne odmiany warzyw kapustnych tolerancyjne na żerowanie, zarówno osobników dorosłych, jak i larw. Lustracje plantacji na obecność mączlika warzywnego powinno się przeprowadzać 2 razy w tygodniu. Do zwalczenia wymagana jest seria opryskiwań roślin polecanymi insektycydami niszcząc osobniki dorosłe, aby nie dopuścić do złożenia jaj przez samice i wylęgu larw. 6.1.7. Gnatarz rzepakowiec - Athalia rosae W niektórych regionach Polski larwa gnatarza nazywana jest „czarną liszką”. Owad dorosły ma odwłok pomarańczowy, głowę czarną. Długość ciała wynosi 6-8 mm, a rozpiętość skrzydeł 15 mm. Jaja są białawe, owalne. Larwa ma 11 par odnóży, długość od 2 do 20 mm i kształtem przypomina gąsienice motyli. Bezpośrednio po wylęgu jest szara, później zmienia barwę na szarozieloną. W miarę wzrostu ciemnieje, dorosła larwa jest prawie czarna i aksamitna. Jest niemrawa i łatwo spada przy poruszeniu rośliną. Zimuje larwa w kokonie w glebie na głębokości około 5 cm. Wiosną, na przełomie maja i czerwca, wylatują błonkówki. Samice składają jaja w tkankę liścia. Jedna samica składa 200-300 jaj. Po kilku dniach (5-15, w zależności od pogody), wylęgają się larwy i żerują intensywnie przez 2-3 tygodnie. Występuje w jednym lub w dwóch pokoleniach w ciągu roku. Szczególnie groźne są dla młodych roślin na rozsadniku. Stadium rozwojowym powodującym uszkodzenia roślin są larwy. Na młodych roślinach powodują gołożery, na starszych szkieletowanie liści. Larwy gnatarza rzepakowca są bardzo żarłoczne oraz trudne do wykrycia w początkowym okresie wystąpienia i żerowania. Przy dużej liczebności larw, wystarczy kilka dni aby zniszczyły całkowicie rośliny na plantacji. Progiem zagrożenia dla kalafiora jest obecność 4 larw na roślinie. Profilaktyka i zwalczanie. Od drugiej połowy maja oraz w czerwcu, plantacje powinny być lustrowane co kilka dni, ponieważ jest to okres szczytowy występowania gnatarza rzepakowca. Również we wrześniu mogą roślinom zagrażać larwy tego szkodnika. 6.1.8. Paciornica krzyżowianka - Contarinia nasturtii W niektórych rejonach Polski powoduje duże szkody. Beznogie, bardzo ruchliwe, białożółte larwy dorastają do 2-3 mm., uszkadzają liście sercowe. W uszkodzonych roślinach zanika stożek wzrostu i nie tworzą się róże. Profilaktyka i zwalczanie. Izolacja przestrzenna do około 1000 m od warzyw kapustnych i innych roślin z rodziny kapustowatych oraz niszczenie chwastów ogranicza szkody na plantacji kalafiorów. 6.1.9. Bielinek kapustnik - Pieris brassicae Jest to duży motyl o rozpiętości skrzydeł około 50 mm. Skrzydła kremowo-żółte. Górny róg przednich skrzydeł jest czarny. Na skrzydłach samicy dodatkowo występuje para czarnych plamek. Tylne skrzydła są białe, z parą czarnych plam. Jaja bielinka kapustnika są żółto- pomarańczowe, żeberkowane i składane na liściach w złożach po kilkadziesiąt sztuk. Stadium szkodliwym są gąsienice. Mają długość do 45 mm, są koloru żółtego pokryte licznymi, ciemnymi plamkami z wyraźnie widoczną głową. Wygryzają duże nieregularne dziury w liściach. Występuje w dwóch pokoleniach. Pierwsze pokolenie rozwija się na chwastach i wczesnych odmianach kalafiora w czerwcu i na początku lipca, natomiast gąsienice drugiego pokolenia letniego pojawiają się na roślinach we wrześniu. Młode gąsienice początkowo żerują gromadnie, później rozchodzą się po całej roślinie. Przy masowym wystąpieniu powodują gołożery, pozostawiając jedynie grubsze nerwy liści. Progiem zagrożenia są 3-4 złoża jaj lub 10 gąsienic na 10 roślinach. Profilaktyka i zwalczanie. Lustracje roślin na obecność gąsienic bielinka kapustnika należy wykonywać 2 razy w tygodniu, od momentu wysadzenia rozsady kalafiora. Zabieg opryskiwania należy przeprowadzić w okresie wylęgania się gąsienic, stosując jeden ze preparatów zalecanych do IP. Wskazane jest wykonanie co najmniej jednego zabiegu preparatem niechemicznym np. bakteryjnym. 6.1.10. Bielinek rzepnik - Pieris rapae Motyl jest podobny do opisanego wyżej, lecz ma mniejszą rozpiętość skrzydeł – około 40 mm. Na przedniej parze skrzydeł samica ma po dwie czarne plamki, a samiec w tym samym miejscu ma tylko jedną plamkę. Samica składa pojedyncze, jasnożółte, trudne do zauważenia jaja. Gąsienice długości do 35 mm są aksamitne, jasnozielone, z trzema wąskimi, żółtymi liniami wzdłuż ciała. Występuje w dwóch pokoleniach. Pierwsze jest mniej liczne i żeruje na chwastach i roślinach uprawnych z rodziny kapustowatych. Natomiast drugie pojawia się pod koniec czerwca oraz w lipcu i jest liczniejsze. Gąsienice żerują pojedynczo na dolnej stronie liści, wyjadając nieregularne otwory w liściach. W okresie późniejszym wchodzą również do róż kalafiorów, które uszkadzają lub zanieczyszczają odchodami. Przy masowym wystąpieniu mogą powodować duże szkody. Zagrożenie stanowi 1-3 gąsienice na 10 roślinach. Profilaktyka i zwalczanie. Lustracje roślin na obecność gąsienic bielinka rzepnika należy prowadzić 2 razy w tygodniu, od momentu wysadzenia rozsady kalafiora. Zabieg opryskiwania należy przeprowadzić w okresie wylęgania się gąsienic, stosując jeden ze preparatów zalecanych do IP. Wskazane jest wykonanie co najmniej jednego zabiegu preparatem niechemicznym np. bakteryjnym. 6.1.11. Tantniś krzyżowiaczek - Plutella xylostella Motyl ma rozpiętość skrzydeł 15-17 mm. Przednia para skrzydeł ma barwę brązową, z wyraźną jasną falistą smugą. Tylne skrzydła są jaśniejsze i zakończone strzępiną. Jaja są żółto- zielone. Gąsienice są małe do 12 mm długości, jasnozielone z wyraźną segmentacją ciała i ciemną głową. Gąsienice wiosennego pokolenia żerują w liściach sercowych i w różach kalafiorów. Rośliny z uszkodzonym przez tantnisia stożkiem wzrostu nie zawiązują róż. Gąsienice początkowo minują liście, później zjadają miękisz w skutek czego powstają "okienka" w liściach zewnętrznych. Próg zagrożenia dla kalafiora wynosi 6 gąsienic lub poczwarek na 10 roślinach. Profilaktyka i zwalczanie. Lustracje roślin na obecność gąsienic tantnisia należy prowadzić 2 razy w tygodniu, od momentu wysadzenia rozsady kalafiora. Zabieg opryskiwania należy przeprowadzić w okresie wylęgania się gąsienic, stosując jeden ze preparatów zalecanych do IP. Wskazane jest wykonanie co najmniej jednego zabiegu preparatem niechemicznym np. bakteryjnym, szczególnie tuż przed zbiorem. 6.1.12. Piętnówka kapustnica - Mamestra brassicae Skrzydła tego motyla maja rozpiętość około 45 mm. Pierwsza para ma wyraźnie widoczne ciemne, jasno otoczone plamy. W spoczynku, skrzydła są ułożone wzdłuż ciała. Fioletowe, z wklęsłym środkiem, jaja składane są w złożach po kilkanaście lub kilkadziesiąt sztuk. Gąsienice po wylęgu są barwy jasnożółtej, później zielonej lub brunatnej do czarnej, długości 40 mm. Gąsienice początkowo żerują na powierzchni liści, wygryzając duże, okrągłe otwory, brzegi i nerwy liści pozostawiają nienaruszone. Później wgryzają się do róż. Róże są zanieczyszczone odchodami, gniją. Próg zagrożenia wynosi 4-5 gąsienice na 50 roślinach. Profilaktyka i zwalczanie. W celu zniszczenia zimujących poczwarek należy po zbiorze roślin wykonać orkę głęboką. Konieczne jest zwalczanie chwastów, które wabią motyle. Lustracje roślin na obecność gąsienic piętnówki kapustnicy należy prowadzić 2 razy w tygodniu, od momentu wysadzenia rozsady kalafiora Zwalczanie należy rozpocząć w okresie wylęgania się i żerowania najmłodszych stadiów rozwojowych gąsienic. Nie wolno opóźniać wykonania zabiegu, gdyż po wgryzieniu się do róż są praktycznie "niedostępne" dla środków. 6.1.13. Błyszczka jarzynówka - Autographa gamma Motyl o rozpiętości skrzydeł około 40 mm. Przednia para jest koloru ciemnobrunatnego, ze złocista plamką w kształcie greckiej litery gamma. Tylna jest szarożółta z brunatną strzępiną. Gąsienice są zielone lub zielonożółte, do 30 mm długości. Przednia część ich ciała jest zwężona. Żerując na liściach dziurawią je i powodują gołożery. Profilaktyka i zwalczanie. Lustracje roślin na obecność gąsienic błyszczki jarzynówki należy prowadzić 2 razy w tygodniu, od momentu wysadzenia rozsady kalafiora. Zabieg opryskiwania należy przeprowadzić w okresie wylęgania się gąsienic, stosując jeden ze preparatów zalecanych do IP. Wskazane jest wykonanie co najmniej jednego zabiegu preparatem niechemicznym np. bakteryjnym, szczególnie tuż przed zbiorem. 6.1.14. Rolnice - Agrotinae Do najczęściej występujących gatunków zalicza się: rolnicę zbożówkę (Agrotis segetum), rolnicę gwoździówkę (Agrotis ypsilon), rolnicę czopówkę (Agrotis exclamationis) rolnicę panewkę (Xestia c-nigrum). Charakterystyczną cechą wszystkich rolnic jest zwijanie się gąsienic w „kłębek” w czasie spoczynku lub w razie zaniepokojenia. Zaczynają żerować wczesną wiosną, kiedy temperatura gleby przekracza 10oC. Uszkadzają podziemne i nadziemne części roślin. Podcinają młode rośliny u nasady, wciągają do swoich podziemnych kryjówek i tam je zjadają. Jedna gąsienica może zniszczyć kilka roślin co, przy licznym ich wystąpieniu na plantacji, powoduje przerzedzenie roślin oraz powstawanie tzw. łysin. Starsze gąsienice w ciągu dnia kryją się w glebie i tam żerują uszkadzając podziemne części roślin. Nocą wychodzą na powierzchnię, podgryzają rośliny, które przewracają się; gąsienice wciągają wówczas do kryjówek liście lub je szkieletują. Zimują pod powierzchnią ziemi w miejscu żerowania. Rolnice mają na ogół jednoroczny cykl rozwojowy. Próg zagrożenia wynosi 6 larw na m2. Profilaktyka i zwalczanie. Zabiegiem ograniczającym liczebność rolnic jest podorywka wykonana bezpośrednio po zbiorze roślin oraz głęboka orka jesienna. Podczas tych zabiegów znaczna część gąsienic ginie mechanicznie lub jest zjadana przez ptaki, drapieżne chrząszcze biegaczowatych itp. W rejonach, gdzie stwierdzono występowanie rolnic, należy zaorywać nieużytki, na których znajdują one dobre warunki do ich rozwoju. Wysadzanie rozsady i siew bezpośredni w pole musi być przeprowadzone z uwzględnieniem nie przekroczenia progów szkodliwości agrofaga w glebie. W sezonie wegetacyjnym na plantacjach i w ich pobliżu należy niszczyć chwasty, na których samice chętnie składają jaja. Ziemię kompostową przeznaczoną do upraw szklarniowych należy przed jej użyciem przesiać lub odkazić chemicznie. W przypadku stwierdzenia uszkodzeń na roślinach spowodowanych żerowaniem rolnic należy zastosować opryskiwanie interwencyjne. Na mniejszych powierzchniach oraz w uprawach pod osłonami można stosować przynęty. 6.1.15. Ptaki - Aves Młode rośliny najchętniej zjadają gołębie, gawrony i kawki. W ochronie rozsady przed ptakami zaleca się stosowanie siatek ochronnych. Po posadzeniu rozsady na pole można stosować różnego rodzaju „strachy”, wiatraczki, błyszczące przedmioty (folia, szkło, blacha), rozpięte sznurki lub nici nad powierzchnią pola (białe i w jasnych kolorach bawełniane nici, są dobrze widoczne na tle ziemi i ptaki ich unikają). Oprócz odstraszania ptaków należy też zwrócić uwagę na stworzenie odpowiednich warunków do obecności ptaków drapieżnych, poprzez ustawienie tyczek spoczynkowych w ilości przynajmniej 1 na 5 ha, a w przypadku większych plantacji – kilku sztuk na ha. 6.1.16. Zając szarak - Lepus europaeus i królik dziki - Oryctolagus cuniculus Mogą wyrządzić duże straty na plantacji kalafiorów uprawianych w cyklu wiosennym. Szkód wyrządzanych przez królika możemy się spodziewać gdy plantacja jest położona w pobliżu młodnika sosnowego, pagórków i nasypów kolejowych, gdzie królik chętnie zakłada swoje kolonie. W rejonach zagrożenia najskuteczniejszą metodą jest otoczenie plantacji siatką drucianą lub plastykową. Ogrodzenie powinno mieć wysokość około 1 m. Ponadto należy na obrzeżach plantacji ustawić tyczki spoczynkowe wysokości 2-3 m z poprzeczką na górze, w liczbie 1/5ha dla ptaków drapieżnych. Ptaki siadają na poprzeczce i wypatrują swoje ofiary, którymi poza ptakami roślinożernymi są także zające i dzikie króliki. Inne gatunki szkodników mają niewielkie znaczenie i nie są opisane w metodyce.