Monitoring w IPR – fasola

V. CHOROBY dr Anna Jarecka-Boncela, dr Monika Kałużna, dr hab. Beata Komorowska, prof. IO, dr Magdalena Ptaszek, dr Agnieszka Włodarek Wybór odpowiedniej lokalizacji uprawy fasoli może w dużym stopniu ograniczyć występowanie chorób pochodzenia infekcyjnego. Plantacje fasoli należy zakładać na stanowiskach wolnych od sprawców chorób pochodzenia glebowego. Patogeny te często porażają rośliny z rodziny bobowatych tj. mogą infekować również fasolę. Jednym z najgroźniejszych patogenów, porażających wiele gatunków roślin warzywnych jest grzyb Sclerotinia sclerotiorum, sprawca zgnilizny twardzikowej. Nie zaleca się również zakładania plantacji fasoli na stanowiskach, gdzie gleby są ilaste, ciężkie i podmokłe. Może to przyczynić się do rozwoju innych chorób infekcyjnych np. szarej pleśni, której sprawcą jest grzyb Botrytis cinerea. Porażone rośliny są wrażliwe na niskie temperatury i podczas chłodów mogą ulegać uszkodzeniu. Do najgroźniejszych chorób grzybowych fasoli szparagowej zalicza się: zgniliznę twardzikową, szarą pleśń, antraknozę i fuzaryjne więdnięcie fasoli, a także choroby powodowane przez wirusy i patogeny bakteryjne. 5.1. Wykaz najważniejszych chorób i ich charakterystyka a) choroby wirusowe: Zwykła mozaika fasoli – wirus zwykłej mozaiki fasoli (BCMV) Wirus zwykłej mozaiki fasoli (BCMV) naturalnie poraża fasolę zwyczajną Phaseolus vulgaris L. var. aborigineus, Rhynchosia minima (L.) DC, kilka gatunków roślin należących do rodziny bobowatych (Fabaceae) i niektóre dzikie rośliny tropikalne należące do rodzaju Phaseolus. BCMV przenosi się mechanicznie wraz z sokiem roślin porażonych, z nasionami oraz przez wiele gatunków mszyc. Symptomy choroby są uzależnione od stadium wzrostu rośliny, odmiany oraz warunków zewnętrznych. Wyrastające z porażonych nasion siewki wykazują mozaikowatość, są zniekształcone i jaśniejsze. Typowe objawy to mozaika i wypukłości na blaszkach liściowych, zwykle wzdłuż nerwu głównego. Liście zwężają się i wydłużają, a nierównomierny wzrost blaszki liściowej może powodować ich skręcanie. Rośliny więdną, gdyż porażeniu ulegają wiązki przewodzące. Porażone strąki są wodniste i szare. Pierwsze objawy choroby mogą pojawić się na siewkach wyrastających z porażonych nasion. Szkodliwość choroby jest wysoka. BCMV powoduje obniżenie plonu strąków i nasion nawet o 80% oraz dyskwalifikuje zainfekowany materiał z obrotu handlowego. Nasiona z porażonej plantacji stają się źródłem infekcji w kolejnych latach. Żółta mozaika fasoli – wirus żółtej mozaiki fasoli (BYMV) Wirus żółtej mozaiki fasoli (BYMV) jest polifagiem o szerokim zakresie roślin żywicielskich w tym m.in.: fasola, groch, bób, łubin, koniczyna, nostrzyk, frezja, mieczyk. Patogen jest przenoszony przez wiele gatunków mszyc oraz mechanicznie wraz z sokiem porażonych roślin. BYMV nie jest przenoszony przez nasiona fasoli. Objawy występujące w odpowiedzi na zakażenie BYMV mogą się różnić w zależności od czasu infekcji, odmiany fasoli i szczepu wirusa. Typowe objawy infekcji to marszczenie się liści, zbielenie ku dołowi blaszki liściowej, żółte plamki i nekrozy wzdłuż nerwów porażonych liści. Na odmianach fasoli tyczkowych i pół tyczkowych może wystąpić zamieranie końcówek pędów i młodych liści. Rośliny porażone przez zgniliznę korzeni i łodyg, toksyczność manganu i zarazę bakteryjną mogą wykazywać objawy podobne do objawów wywoływanych przez BYMV, dlatego wskazana jest diagnostyka laboratoryjna. Obecność wirusa obniża plon strąków i nasion dyskwalifikując zainfekowany materiał z obrotu handlowego. Mozaika ogórka na fasoli – wirus mozaiki ogórka (CMV) Wirus mozaiki ogórka (CMV) jest rozpowszechniony na całym świecie. CMV ma szeroki zakres żywicieli i infekuje ponad 800 gatunków roślin jednoliściennych i dwuliściennych z ponad 85 rodzin, w tym fasolę. Pierwsze objawy choroby mogą pojawić się na siewkach wyrastających z porażonych nasion (BBCH 10). Patogen może wywoływać różne objawy na fasoli zwyczajnej, od łagodnej do silnej mozaiki, a nawet poważnej deformacji roślin. Ponad 80 gatunków mszyc może przenosić wirusa w sposób nietrwały. Wszystkie stadia rozwojowe mszyc mogą być skutecznymi wektorami. Inne znane drogi przenoszenia wirusa to inokulacja mechaniczna oraz nasiona. b) choroby bakteryjne: W celu zminimalizowania ryzyka wystąpienia chorób bakteryjnych należy prowadzić lustracje plantacji, minimum raz w tygodniu, szczególnie w okresach wysokiej wilgotności i opadów deszczu. W okresie występowania sprzyjających warunków pogodowych należy zwracać szczególną uwagę na objawy bakteriozy obwódkowej fasoli i ostrej bakteriozy fasoli. Obserwacje należy potwierdzić zapisami w notatniku integrowanej produkcji. Bakterioza obwódkowa fasoli – Pseudomonas savastanoi pv. phaseolicola Bakterioza obwódkowa fasoli, zwana chorobą tłuszczową, jest najważniejszą chorobą szczególnie w uprawach fasoli szparagowej i na suche nasiona. W sprzyjających warunkach atmosferycznych może wystąpić w nasileniu epidemicznym, powodując znaczne straty plonu. Infekcji roślin oraz rozwojowi choroby sprzyjają temperatury 18-22oC oraz opady połączone z silnym wiatrem. Źródłem infekcji pierwotnej są zakażone nasiona lub resztki porażonych roślin. Patogen może zimować na porażonych resztkach roślin, z których jest przenoszony na zdrowe rośliny z rozpryskiwanymi kroplami deszczu lub z wiatrem oraz cząstkami gleby. Do infekcji dochodzi przez naturalne otwory, czyli szparki i hydatody, lub przez uszkodzenia, ale tylko w warunkach wysokiej wilgotności lub gdy woda występuje na powierzchni roślin. Pierwsze objawy chorobowe w postaci uwodnionych niewielkich plam o średnicy 1- 3 mm obserwuje się na liścieniach i pierwszych liściach. Plamom często towarzyszy charakterystyczna bladozielona lub żółto-zielona obwódka (halo) średnicy ok. 2-2,5 cm. Z czasem plamy powiększają się, brunatnieją a w sprzyjających warunkach pokrywają większą część blaszki liściowej. W warunkach wysokiej wilgotności może występować śluzowaty wyciek komórek bakteryjnych. Na łodygach i ogonkach liściowych pojawiają się podłużne, często zapadnięte czerwono-brunatne smugi. Na strąkach występują owalne, ciemnozielone wgłębione plamy o tłustym wyglądzie (stąd nazwa choroby). Na odmianach o zielonych strąkach plamy są bardziej szaro-brązowe, a na odmianach żółtostrąkowych pozostają zielone. W obrębie plam może pojawić się białawy, śluzowaty wyciek bakteryjny, który po wyschnięciu tworzy srebrzystą powłokę. Ostra bakterioza fasoli – Xanthomonas phaseoli pv. phaseoli, X. citri pv. phaseoli Infekcji roślin oraz rozwojowi choroby sprzyjają temperatury 25-33oC. Najważniejszym źródłem infekcji pierwotnej są zakażone nasiona, w których bakterie mogą przeżywać wiele lat (nawet 15-30 lat). Nasiona są porażane w dwojaki sposób: zewnętrznie od strony ścian strąka lub wewnętrznie przez wiązki przewodzące łożyska i sznureczka. Silnie porażone nasiona są pomarszczone, słabo kiełkują lub rozwijające się z nich rośliny są słabe, bądź gniją. Patogen może także zimować na porażonych resztkach roślin, z których jest przenoszony na zdrowe rośliny np. z rozpryskiwanymi kroplami deszczu. Do infekcji dochodzi przez naturalne otwory, czyli szparki i hydatody, lub przez uszkodzenia, ale tylko w warunkach wysokiej wilgotności lub, gdy woda występuje na powierzchni roślin. Choroba może wystąpić w nasileniu epidemicznym, gdy dochodzi do silnych uszkodzeń roślin na skutek gradu czy silnego deszczu. Największe jej nasilenie, prowadzące do dużych strat plonu i istotnego obniżenia jakości uzyskiwanych nasion, obserwuje się w warunkach, gdzie występują wysokie temperatury i obfite deszcze. Pierwsze objawy chorobowe mogą wystąpić już na siewkach w postaci czerwono- brunatnych plam na liścieniach (zarówno na powierzchni, jak i na wewnętrznej stronie). W obu przypadkach powierzchnia plamek jest matowa, a brzegi rozmyte. Na podliścieniowej części łodygi występują wodniste plamy, które powiększając się zlewają się ze sobą doprowadzając do zamierania całych siewek. Na roślinach starszych objawem miejscowego zakażenia są wodniste plamki występujące na liściach, łodygach oraz strąkach. Na liściach pojawiają się początkowo żółtawe, drobne, okrągłe plamki, które z czasem ulegają nekrozie i stają się czerwono-brązowe. Wokół plam występuje wyraźna żółta obwódka (halo), dodatkowo otoczona bladozieloną strefą. Z czasem znekrotyzowana tkanka liści wykrusza się, a blaszka liściowa staje się postrzępiona. Na łodygach porażonych roślin występują wydłużone, nieco zagłębione czerwono-brunatne plamy. Niekiedy w miejscu węzła na łodydze może dojść do pęknięcia tkanki i wówczas na powierzchnię wydostaje się żółty, śluzowaty wyciek zawierający bakterie. O porażeniu strąków świadczą występujące początkowo małe, ciemnozielone, wodniste nieco zapadnięte plamy często otoczone czerwono-brunatną obwódką. Wraz z rozwojem choroby, przebarwienia te zajmują coraz większą powierzchnię i tworzą z czasem ciemne, suche plamy. W warunkach wysokiej wilgotności, w miejscu występowania objawów na wszystkich organach pojawia się na powierzchni żółtawy, śluzowaty wyciek zawierający bakterie. Bakteryjna brązowa plamistość fasoli - Pseudomonas syringae pv. syringae Bakteryjna brązowa plamistość fasoli, podobnie jak poprzednie dwie choroby występuje we wszystkich uprawach fasoli na świecie, chociaż jej nasilenia należy spodziewać się zwłaszcza w rejonach klimatu umiarkowanego, gdzie dominuje także bakterioza obwódkowa. Optymalne temperatury dla rozwoju choroby to 17-26oC i warunki atmosferyczne ułatwiające utrzymywanie się zwilżenia liści, jednak rozwój bakterii rozpoczyna się, gdy temperatura przekroczy 1oC. Patogen może przeżywać i rozmnażać się na wielu gatunkach roślin z rodziny bobowatych, a także dziko rosnących, z których przenosi się wraz z kroplami deszczu oraz wiatrem i stanowi dla fasoli źródło pierwotnego inokulum. Najważniejszym źródłem infekcji są porażone nasiona, na powierzchni których bakteria może przeżywać przez bardzo długi czas, od zbioru aż do wysiewu. Pomimo rozmnażania się bakterii w momencie kiełkowania, na liścieniach i pierwszych liściach nie obserwuje się objawów choroby. Do infekcji dochodzi także przez naturalne otwory (szparki) i powstałe uszkodzenia do przestrzeni komórkowych tkanek liści. W sprzyjających warunkach atmosferycznych występowanie choroby powoduje zarówno zmniejszenie plonu, jak i wartości handlowej nasion. Porażone strąki fasoli szparagowej nie nadają się do przetwórstwa. Pierwsze objawy chorobowe w postaci małych okrągłych nekrotycznych brązowych plam, często otoczonych chlorotyczną obwódką, pojawiają się na liściach fasoli. Plamom tym nie towarzyszy efekt tkanki nasiąkniętej wodą, co odróżnia chorobę od innych bakterioz fasoli. Z czasem nekrotyczna tkanka się wykrusza. Niekiedy plamy mogą wystąpić na łodygach. Na strąkach pojawiają się okrągłe plamy, które początkowo wyglądają na uwodnione, z czasem brązowieją i ulegają nekrozie, a wokół dużych plam pojawia się skupisko drobnych plamek. Na skutek silnego porażenia strąki fasoli ulegają deformacji, są skręcone lub się zaginają. c) choroby grzybowe: Aby zminimalizować ryzyko wystąpienia chorób grzybowych, podobnie jak w przypadku chorób bakteryjnych, należy prowadzić lustracje plantacji minimum raz w tygodniu, w okresie potencjalnego zagrożenia, na obecność: szarej pleśni, zgnilizny twardzikowej czy fuzaryjnego więdnięcia fasoli. Obserwacje należy potwierdzić zapisami w notatniku integrowanej produkcji. Zgnilizna twardzikowa - Sclerotinia sclerotiorum Grzyb poraża wiele gatunków roślin uprawnych oraz chwastów. Może przyczynić się do obniżenia plonu fasoli o 20-30%, a nawet o 50%. Objawy chorobowe w postaci plam mokrej zgnilizny pojawiają się na łodygach i strąkach. Zainfekowane miejsca, w warunkach wysokiej wilgotności powietrza, szybko pokrywają się białą, watowatą grzybnią, w której tworzą się początkowo szare, później czarne sklerocja grzyba. Porażenie łodygi powoduje gwałtowne więdnięcie rośliny i w efekcie może doprowadzić do jej całkowitego zamierania. Wysoka presja patogena wiąże się z częstą uprawą fasoli na tym samym stanowisku. Choroba stanowi poważne zagrożenie w rejonach skoncentrowanej uprawy fasoli. Pierwotnym źródłem infekcji są sklerocja znajdujące się płytko pod powierzchnią gleby i zimujące na resztkach roślin w glebie. Wtórne rozprzestrzenianie się patogena zachodzi w wyniku rozpryskiwania się fragmentów grzybni wraz z wodą. Proces infekcji następuje najszybciej przez zranienia roślin, przy czym starsze rośliny są na ogół bardziej podatne. Porażone strąki tracą wartość handlową, a nasiona uzyskane z porażonej plantacji stają się źródłem infekcji w kolejnych latach. Fuzaryjne więdnięcie fasoli - Fusarium oxysporum f. sp. phaseoli Sprawca choroby zimuje w glebie w formie chlamydospor i grzybni, a w czasie wegetacji rozprzestrzenia się wraz z wiatrem, kroplami wody i fragmentami podłoża przez grzybnię, zarodniki konidialne oraz chlamydospory. Źródłem infekcji pierwotnej są porażone nasiona oraz gleba. Patogen wnika do rośliny zwykle przez rany lub naturalne otwory, jak również przez nieuszkodzoną tkankę. Optymalna temperatura dla rozwoju grzyba to 25-28oC. Choroba łatwiej rozwija się na glebach zlewnych i kwaśnych. Już w okresie wschodów fasoli dochodzi do zgorzeli siewek, które są pierwszym objawem choroby. Rośliny zainfekowane we wczesnych fazach rozwojowych szybko obumierają. W późniejszym okresie wegetacji, sprawca choroby poraża system korzeniowy, co prowadzi do zahamowania wzrostu, żółknięcia liści i w efekcie do ich stopniowego zamierania i opadania. Objawy choroby w postaci brunatnych nekroz obserwowane są również u podstawy chorych roślin. Na przekroju poprzecznym łodyg widoczne jest zbrunatnienie wiązek przewodzących. Nasiona pozyskane z zainfekowanych roślin mają niską wartość siewną. Szkodliwość choroby jest bardzo wysoka. Prowadzi do istotnego obniżenia plonu, a w korzystnych dla grzyba warunkach atmosferycznych do całkowitego zamierania roślin. Szara pleśń - Botryotinia fuckeliana anamorfa: Botrytis cinerea Patogen jest polifagiem, który może prowadzić zarówno saprotroficzny jak i pasożytniczy tryb życia. Bardzo często infekuje uszkodzone, obumarłe lub osłabione rośliny we wszystkich fazach rozwojowych. Jest jednym ze sprawców zgorzeli siewek. Grzyb ten zimuje w glebie i na resztkach roślinnych w postaci grzybni i sklerocjów. Wiosną tworzy trzonki i zarodniki konidialne, które łatwo rozprzestrzeniają się z wiatrem i kroplami wody i dokonują infekcji pierwotnej. Źródłem choroby mogą być porażone nasiona. Optymalne warunki dla rozwoju grzyba to temperatura od 10 do 20oC, wysoka wilgotność powietrza i niedobór światła. Rozwojowi choroby sprzyja także okres kwitnienia roślin, kiedy to pszczoły w czasie pobierania nektaru przenoszą patogena. Pierwsze symptomy w postaci wodnistych plam z charakterystycznym szarym nalotem zarodników konidialnych można zaobserwować u podstawy szyjki korzeniowej, a także na pędach, liściach, kwiatach i strąkach. W miarę rozwoju choroby, nekrozy powiększają się i zasychają przybierając kształt koncentrycznie ułożonych pierścieni. Szkodliwość patogena jest bardzo wysoka, ponieważ powoduje on uszkodzenia całych roślin, które w skrajnych przypadkach mogą całkowicie zamierać. Strąki z chorych roślin tracą wartość handlową. Antraknoza fasoli - Colletotrichum lindemuthianum Sprawca choroby zimuje w postaci grzybni na nasionach i może porażać siewki fasoli już w czasie wschodów. Grzybnia patogena może przetrwać nawet 5 lat. Jego rozwojowi sprzyjają: rosa, długotrwałe opady i temperatura około 20oC. Pierwsze objawy można zaobserwować na siewkach, których liścienie pokryte są drobnymi, owalnymi i ciemnobrunatnymi plamami. Na pędach tworzą się nieregularne, smugowate, brunatne nekrozy, zaś na dolnej stronie blaszki liściowej, przy nerwach widoczne są nekrotyczne, wydłużone plamy. U starszych roślin zakażeniu ulegają głównie strąki. Powstają na nich duże, ciemnobrunatne, zagłębione plamy, o nieregularnym kształcie, które zlewają się w duże skupienia. Centralna część plam ma barwę różową lub pomarańczową. Plamy tworzą się również na nasionach. Przy wysokiej presji choroby porażone strąki zasychają i zamierają. Progi zagrożenia oraz sposoby i terminy prowadzenia lustracji Do prowadzenia skutecznej ochrony przed chorobami niezbędne są informacje o ich występowaniu, stopniu porażenia przez sprawców chorób, a także ocena powodowanych przez nie potencjalnych zagrożeń. Informacje takie dostarcza prawidłowo wykonany monitoring, prowadzony w gospodarstwie, na określonym obszarze czy na terenie całego kraju. Monitoring to regularne lustracje występowania organizmów szkodliwych (patogenów, szkodników czy chwastów) na plantacjach oraz zachodzących w nich zmian w określonym czasie. Monitoring wymaga określenia organizmu szkodliwego, który będzie poddany obserwacji, wyboru metody i częstotliwości obserwacji. Pojawienie się agrofagów w nasileniu zagrażającym roślinom uprawnym wiąże się z podejmowaniem decyzji o wykonaniu zabiegu środkiem ochrony roślin. Do podejmowania decyzji o konieczności wykonania zabiegu środkiem ochrony roślin wykorzystywane są w niektórych krajach komputerowe systemy wspomagania decyzji opracowane dla różnych gatunków roślin. W Polsce brak jest takiego systemu dla fasoli. Zapobieganie i zwalczanie agrofagów w uprawach fasoli należy prowadzić w oparciu o sygnalizację pojawu patogenów oraz programy ochrony warzyw (np. fasoli), opracowywane w Instytucie Ogrodnictwa – PIB, publikowane na stronie internetowej Instytutu oraz na Platformie Sygnalizacji Agrofagów, zamieszczonej na stronie Instytutu Ochrony Roślin – PIB w Poznaniu. Ułatwieniem w podejmowaniu decyzji są też komunikaty na temat aktualnych zagrożeń przez agrofagi. Bezpośrednich informacji o nasileniu chorób w poszczególnych regionach udzielają pracownicy Ośrodków Doradztwa Rolniczego. Sposoby zapobiegania chorobom Zapobieganie występowaniu i rozprzestrzenianiu się organizmów szkodliwych w uprawach fasoli, wiąże się ze stosowaniem środków higieny fitosanitarnej, do których zaliczamy następujące elementy uprawy:  Staranny zbiór rośliny przedplonowej, który zapobiega pozostawieniu na polu nasion roślin uprawnych i chwastów oraz ich organów wegetatywnych (np. korzeni, bulw). Osypane nasiona chwastów są źródłem zwiększonego zachwaszczenia, natomiast nasiona niektórych roślin uprawnych mogą stanowić problem w uprawach następczych, np. samosiewy rzepaku.  Dokładne przykrycie na polu resztek pożniwnych, przyspieszające proces ich rozkładu przez mikroorganizmy glebowe. Resztki te są miejscem zimowania niektórych patogenów i szkodników.  Zapobieganie przedostawaniu się nasion chwastów na plantacje fasoli z terenów sąsiednich i nie dopuszczanie do wydania nasion przez chwasty na miedzach, skarpach, czy poboczach. Jest to szczególnie ważne w przypadku gatunków, których nasiona mogą być łatwo przenoszone przez wiatr lub zwierzęta. Kwitnące chwasty mogą zwabiać szkodniki zasiedlające fasolę, natomiast nasiona chwastów są źródłem zwiększonego zachwaszczenie pola w latach następnych.  Systematyczne obserwacje plantacji fasoli i rozpoznawanie występujących organizmów szkodliwych oraz określanie nasilenia i obszaru ich występowania. 5.2. Niechemiczne metody ograniczania chorób fasoli Metoda agrotechniczna Płodozmian i zmianowanie są podstawą do utrzymania właściwej równowagi mikrobiologicznej i zdrowotności gleby, a także ograniczają nadmierne namnażanie się patogenów pochodzenia glebowego np. S. sclerotiorum. Uprawa fasoli w monokulturze sprzyja rozprzestrzenianiu się patogenów pochodzenia glebowego. W prawidłowym zmianowaniu należy uwzględniać takie gatunki roślin uprawnych, które nie są żywicielami dla występujących na danym stanowisku organizmów szkodliwych. W płodozmianie obejmującym uprawę fasoli należy uwzględniać: co najmniej 4-letnią rotację roślin i uprawę międzyplonów. Fasolę najlepiej wysiewać w pierwszym lub drugim roku po oborniku. Ponadto zaleca się dokładne niszczenie chwastów oraz uprawę odmian fasoli odpornych na niektóre choroby pochodzenia infekcyjnego. Lokalizacja plantacji. Wybór właściwej lokalizacji plantacji może zapobiec w rozprzestrzenianiu się sprawców wielu chorób stanowiących zagrożenie dla upraw fasoli (np. zgnilizna twardzikowa, fuzaryjne więdnięcie fasoli). Aby ograniczyć możliwość wystąpienia niektórych chorób fasoli należy unikać planowania jej uprawy na stanowiskach otoczonych krzewami i drzewami, w pobliżu zbiorników wodnych i łąk, na których w godzinach porannych mogą występować mgły. Długotrwałe zwilżenie liści sprzyja infekcji wywoływanej przez większość patogenów pochodzenia grzybowego i bakteryjnego, a także stwarza korzystne warunki dla rozwoju powodowanych przez nie chorób. Terminowe wykonywanie uprawek mechanicznych gleby takich jak: orka, kultywatorowanie, bronowanie czy głęboszowanie ma istotny wpływ na likwidację zastoisk wodnych na polu i ograniczenie występowania chorób pochodzenia glebowego. Likwidacja podeszwy płużnej ogranicza rozwój organizmów grzybopodobnych rodzaju Pythium i Phytophthora. Zwrócić należy również uwagę na to, że patogeny pochodzenia glebowego mogą być przenoszone na kołach maszyn i narzędziach uprawowych na sąsiednie pola. Regulowanie terminów siewu i zbiorów. Wybór właściwego terminu siewu nasion fasoli ma znaczenie w ograniczaniu strat wyrządzanych przez choroby. Dodatkowo zbyt wczesny siew nasion fasoli naraża młode rośliny na przymrozki, zaś zbyt późny – może skutkować zmniejszeniem plonu. Nawożenie. Prawidłowe nawożenie fasoli ma istotny wpływ na zdrowotność roślin, zwiększa ich możliwości obronne i zdolności regeneracyjne. Nawożenie organiczne obornikiem i kompostami zwiększa zawartość pożytecznych mikroorganizmów stabilizujących równowagę mikrobiologiczną gleby oraz ogranicza występowanie infekcyjnych patogenów glebowych. Zwalczanie chwastów. Wiele gatunków chwastów jest żywicielami sprawców chorób np. S. sclerotiorum. Zachwaszczona plantacja sprzyja występowaniu patogenów (np. sprawcy szarej pleśni), a ponadto wiele gatunków chwastów jest żywicielem dla patogenicznych bakterii i wirusów. Utrzymywanie plantacji fasoli wolnej od chwastów jest jedną z podstawowych zasad higieny i zabiegów fitosanitarnych. Środki higieny fitosanitarnej. Usuwanie resztek pożniwnych oraz fragmentów zainfekowanych roślin jest ważnym zabiegiem w zapobieganiu lub ograniczaniu występowania większości chorób pochodzenia grzybowego, bakteryjnego i wirusowego, gdyż są one miejscem zimowania wielu patogenów roślin warzywnych np.: S. sclerotiorum, B. cinerea, C. lindemuthianum. Metoda hodowlana Ważnym kryterium doboru odmian w integrowanej produkcji jest ich odporność lub tolerancja w stosunku do najgroźniejszych chorób, mała podatność na niekorzystne czynniki klimatyczne, tworzenie silnego systemu korzeniowego, zdolność do maksymalnego wykorzystywania składników pokarmowych i tolerancja na chłody. Do wysiewu należy wybierać nasiona odmian odpornych na np.: bakteriozę obwódkową fasoli, mozaikę fasoli czy antraknozę, co pozwoli na uzyskanie plonu handlowego na odpowiednim poziomie. Metoda biologiczna Metoda ta jest efektywnie i powszechnie stosowana w uprawach warzyw pod osłonami, w mniejszym stopniu natomiast w uprawach polowych. W ochronie biologicznej fasoli zalecane są organizmy antagonistyczne: Pythium oligandrum, Trichoderma spp., Coniothyrium minitans, które niszczą bądź ograniczają rozwój patogenów pochodzenia grzybowego. 5.3. Chemiczne zwalczanie chorób Metoda profilaktyczna Polega na niedopuszczeniu do infekcji roślin przez sprawców chorób. Warunkiem skuteczności tej metody jest zastosowanie odpowiedniego środka przed pojawieniem się choroby na polu. Profilaktyczne ograniczanie rozwoju chorób infekcyjnych wymaga, jeśli to możliwe, wprowadzania do uprawy odmian tolerancyjnych. Prawidłowa agrotechnika wykonana przed siewem zapewnia właściwą kondycję i zwiększa zdrowotność roślin. Zaprawianie nasion eliminuje bądź ogranicza patogeny, które przyczyniają się do zgorzeli siewek. W ostatnich latach, pojawiły się w handlu środki o właściwościach stymulujących odporność roślin na choroby. Ich aplikacja w odpowiednim stadium rozwoju roślin stwarza szansę na ograniczenie występowania chorób infekcyjnych oraz powodowanych przez czynniki abiotyczne. Zaprawianie nasion Zaprawianie nasion jest podstawową czynnością, która skutecznie zabezpiecza materiał siewny przed patogenami, a także ogranicza chemizację środowiska ze względu na niskie zużycie środka ochrony. Nasiona znajdujące się w obrocie handlowym na ogół są już zaprawione. Metoda interwencyjna Metoda ta polega na stosowaniu środków w momencie pojawienia się pierwszych objawów chorobowych lub w momencie zagrożenia (według sygnalizacji). Co roku, w dostępnych programach ochrony można zaobserwować zmiany w doborze i stosowaniu środków ochrony roślin, dlatego przed zastosowaniem danego środka należy dokładnie zapoznać się z jego etykietą, w której podany jest zakres gatunków roślin, w których jest dopuszczony do stosowania oraz wykaz zwalczanych agrofagów. Ponadto, znajdują się tam informacje o dawce, karencji, prewencji i inne uwagi dotyczące warunków stosowania. Przy wstępnym doborze środków ochrony roślin i ich dawek zaleca się korzystać z wyszukiwarki środków dostępnej na stronach internetowych Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi: https://www.gov.pl/web/rolnictwo/wyszukiwarka-srodkow-ochrony- roslin, gdzie znajdują się aktualne informacje w zakresie dopuszczenia środków do obrotu. Zalecane w integrowanym systemie ochrony środki powinny spełniać kilka warunków: charakteryzować się niską toksycznością dla ludzi i zwierząt, szybką dynamiką rozkładu i niezaleganiem w środowisku, selektywnością w stosunku do organizmów pożytecznych oraz bezpieczną formą użytkową i krótkim okresem karencji. Krótki okres karencji powinny mieć środki stosowane do zabiegów interwencyjnych, w okresie osiągania przez warzywa dojrzałości konsumpcyjnej. Często jeden środek posiada różne okresy karencji w zależności od chronionych gatunków warzyw. Zasady zapobiegania oraz zwalczania chorób w integrowanej produkcji fasoli przedstawiono w załączniku nr 1. Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z podanymi w etykiecie zaleceniami oraz w taki sposób, aby nie dopuścić do zagrożenia zdrowia człowieka, zwierząt lub środowiska. Wykaz środków dopuszczonych do integrowanej produkcji jest dostępny na stronie internetowej Instytut Ogrodnictwa – PIB: https://www.inhort.pl/rosliny-warzywne-wykaz- srodkow/ oraz w Programach ochrony roślin warzywnych, m.in. fasoli, pod adresem https://www.inhort.pl/serwis-ochrony-roslin/ochrona-roslin-rosliny-warzywne/rosliny- warzywne-programy-ochrony/. Ponadto, wykaz środków ochrony roślin do integrowanej produkcji publikowany jest na Platformie Sygnalizacji Agrofagów zamieszczonej na stronie Instytutu Ochrony Roślin – PIB w Poznaniu, pod adresem https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow-ochrony-roslin- dla-integrowanej-produkcji.

VI. SZKODNIKI dr hab. Grażyna Soika, prof. IO, mgr Mikołaj Borański 6.1. Najczęściej występujące szkodniki i ich charakterystyka ROZTOCZE (Acari) - rodzina: przędziorkowate (Tetranychidae) Przędziorek chmielowiec - Tetranychus urticae (Koch, 1836) Występuje pospolicie w całym kraju, zarówno na roślinach uprawianych w polu, jak i pod osłonami oraz na chwastach. Rodzaj uszkodzeń. Objawy żerowania widoczne są na liściach w postaci drobnych, jasnych punktów, które stopniowo obejmują całą powierzchnię blaszki liściowej. Silnie zaatakowane liście bieleją i zasychają, a kwiaty i zawiązki strąków opadają. W przypadku licznego wystąpienia roztoczy liście pokryte są od spodu delikatną pajęczyną. Opis szkodnika. Dorosłe osobniki osiągają długość do 0,5 mm, są owalnego kształtu i posiadają cztery pary odnóży. Samice letnie są jasnozielone z dwiema dużymi, ciemnymi plamami po bokach, natomiast samice zimowe są barwy ceglasto-czerwonej bez ciemnych plam. Jaja są kuliste długości 0,13 mm, początkowo bezbarwne i przezroczyste, a później żółtawe. Larwy po wylęgu są bezbarwne, a w miarę rozwoju zmieniają kolor na zielonkawy i osiągają długość do 0,2 mm. W odróżnieniu od osobników dorosłych zaopatrzone są w trzy pary odnóży. Nimfy są podobne do osobników dorosłych, owalne, barwy zielonkawej z czarnymi plamami po bokach i 4 parami odnóży. Zarys biologii. W ciągu roku rozwija się 4-5 pokoleń. Zimują samice pod korą drzew i opadłymi liśćmi, w górnej warstwie gleby i w resztkach roślinnych. Wiosną samice zasiedlają rośliny uprawne, najczęściej są przenoszone z wiatrem. W marcu lub w kwietniu, kiedy temperatura powietrza wzrasta powyżej 12ºC i dzień jest dłuższy niż 14 godzin, samice rozpoczynają składanie jaj. W ciągu życia, które trwa 3-5 tygodni, samica składa do 100 jaj. Rozwój jednego pokolenia (od jaja do osobnika dorosłego) trwa średnio 1-2 tygodnie. Optymalne warunki do rozwoju przędziorka chmielowca to temperatura ok. 25˚C i wilgotność względna powietrza do 70%. Profilaktyka i zwalczanie. Przędziorek chmielowiec jest jednym z najgroźniejszych szkodników fasoli. Zauważony na plantacji zbyt późno staje się trudny do zwalczenia, stąd należy prowadzić lustrację plantacji co najmniej raz w tygodniu wyszukując roślin z objawami uszkodzeń. Wiosną, pierwsze uszkodzenia roślin obserwuje się na obrzeżach uprawy. W celu uniknięcia szkód, uprawę fasoli należy lokalizować z dala od bezpośredniego sąsiedztwa upraw szklarniowych i innych źródeł zimujących samic, skąd mogą być nawiewane przez wiatr na plantację. Ważne jest usuwanie chwastów na polu i w otoczeniu uprawy fasoli, które są roślinami żywicielskimi przędziorka. Progiem zagrożenia jest wykrycie na 50 kolejno przeglądanych roślinach, 5 roślin z objawami żerowania (10% roślin) i liczebnością wyższą niż 5 form ruchomych (osobniki dorosłe i larwy) na jednym liściu. Rośliny należy opryskiwać 2-3 krotnie w odstępie 7-10 dniowym jednym z preparatów zarejestrowanych do zwalczania przędziorka chmielowca na fasoli. Rozwojowi przędziorków sprzyja sucha i upalna pogoda, a intensywne opady deszczu lub deszczowanie ograniczają ich liczebność. MUCHÓWKI (Diptera) - rodzina: śmietkowate (Anthomyiidae) Śmietka glebowa - Delia platura (Meigen, 1826) Śmietka kiełkówka - Delia florilega (Zetterstedt, 1845) Obie muchówki występują pospolicie na terenie całego kraju. Są to gatunki polifagiczne. Larwy żerują na roślinach uprawnych, głównie na fasoli, a także na ogórkach, szparagach, szpinaku, dyni, warzywach kapustnych, cebuli i czosnku. Rodzaj uszkodzeń. Szczególnie szkodliwe są larwy wiosennego pokolenia, które wgryzają się do wnętrza kiełkujących nasion i kompletnie je niszczą. W siewkach drążą chodniki w części podliścieniowej oraz w liścieniach, powodując zamieranie siewek. Larwy letniego i jesiennego pokolenia żerują w gnijących tkankach starszych roślin. Opis szkodnika. Obydwa gatunki śmietek są bardzo podobne do siebie morfologicznie, prawie nie do odróżnienia bez specjalistycznej wiedzy entomologicznej. Dlatego, w większości krajów europejskich określane są mianem kompleksu śmietek glebowych. Osobniki dorosłe śmietki kiełkówki mają długość 2,8-4,8 mm i są mniejsze od muchówek śmietki glebowej (2,9- 5,8 mm). Ciało obydwu gatunków śmietek jest barwy szarej. Na pierwszym członie stopy nóg środkowych śmietki kiełkówki znajduje się grzebień długich, cienkich włosków, których nie ma na pierwszym członie stóp śmietki glebowej. Jaja obydwu gatunków są takie same, długości 0,97-1,05 mm, barwy białej z odcieniem różowawym z siateczkowanym chorionem. Larwy obydwu gatunków są bardzo podobne, beznogie, koloru biało-żółtego, długości 6-8 mm. Bobówki śmietki kiełkówki mają długość 5,2-7 mm i są większe od bobówek śmietki glebowej (4,3-5,1 mm), barwy początkowo żółto-brązowej, później brązowej. Zarys biologii. Śmietka glebowa w ciągu roku rozwija trzy pokolenia. Zimuje w stadium bobówki w ziemi, na głębokości do 5 cm. Muchówki wiosennego pokolenia pojawiają się na plantacjach fasoli na przełomie kwietnia i maja. Silnym atraktantem dla samic jest zapach niedokładnie przyoranego obornika i rozkładających się resztek organicznych. Po pobraniu pokarmu (nektaru) i kopulacji, samice składają jaja pod grudkami świeżo przyoranej lub kultywatorowanej ziemi. Wylęgające się larwy początkowo żerują w szczątkach organicznych, a później przechodzą na rośliny. W lipcu pojawiają się muchówki letniego pokolenia, a od sierpnia do października odbywa się lot pokolenia jesiennego śmietek. Z jaj złożonych przez samice tego pokolenia wylęgają się larwy, które początkowo żerują w resztkach organicznych, a następnie odżywiają się pokarmem roślinnym. W pełni wyrośnięte schodzą do ziemi, gdzie w ciągu 14-30 dni przepoczwarczają się. Profilaktyka i zwalczanie. Muchówki śmietek są zwabiane przede wszystkim przez skupiska roślin kwitnących na żółto, biało lub niebiesko. Z tego względu nie można dopuszczać do masowego kwitnienia chwastów, szczególnie na obrzeżach plantacji. Niewskazane jest też zakładanie plantacji w sąsiedztwie długo kwitnących upraw rzepaku, lucerny, koniczyny lub innych roślin bobowatych, nieużytków, a także drzew i krzewów. Należy niszczyć chwasty kwitnące na żółto, biało lub jasnoniebiesko, których nektar jest źródłem pokarmu dla muchówek. W okresie produkcji i wzrostu roślin w polu należy stosować zwalczanie w przypadku, gdy w ubiegłym roku stwierdzono 10% uszkodzonych przez śmietki roślin na danym polu. W okresie kiełkowania i wschodów należy co najmniej raz w tygodniu przeglądać rośliny pod kątem uszkodzeń powodowanych przez śmietki. Do monitorowania pojawu śmietek glebowych, po wschodach fasoli zaleca się również wykorzystanie żółtych naczyń, które należy umieścić na polu w liczbie (4 szt./ha). Po zaobserwowaniu w nich muchówek należy przystąpić do zwalczania stosując zarejestrowane preparaty. PLUSKWIAKI (Hemiptera) - rodzina: tasznikowate (Miridae) Zmienik lucernowiec - Lygus rugulipennis (Poppius, 1911). Pluskwiak ten występuje powszechnie na terenie całego kraju i żeruje na wielu gatunkach roślin, m.in. lucernie, grochu, fasoli i innych roślinach bobowatych, a także buraku, ziemniaku, ogórku, pomidorze, cebuli i chwastach. Gatunki: zmienik ziemniaczak - Lygus pratensis (Linnaeus, 1758), bylinowiec - Apolygus lucorum (Meyer-Dür, 1843) stwierdzane są w mniejszych liczebnościach. Rodzaj uszkodzeń. Owady dorosłe i larwy nakłuwają tkankę wysysając sok z liści, pąków kwiatowych i kwiatów, głównie w wierzchołkowej części rośliny. W nakłutych miejscach tkanki brunatnieją, zasychają i zamierają, a w blaszce liściowej powstają nekrotyczne dziury oraz brzeżne pęknięcia. Pąki kwiatowe i zawiązki przedwcześnie opadają. Rośliny silnie opanowane słabiej plonują. Zmieniki powodują większe straty w uprawie fasoli na suche ziarno niż w przypadku fasoli szparagowej. Pluskwiaki, nakłuwając strąki uszkadzają ziarna fasoli. Na skórce dojrzałych nasion widoczne są ciemniejsze, punktowe zagłębienia zwane ospowatością fasoli. Opis szkodnika. Owady dorosłe są długości 5-7 mm, zmiennej barwy: zielonkawo- żółte, szaro-brunatne lub czerwono-brązowe. Na stronie grzbietowej mają żółtą, trójkątną tarczkę z ciemnym wzorem w kształcie litery „W”. Czułki są czteroczłonowe. Larwy są zielonkawe, z 5 ciemnymi plamkami na stronie grzbietowej. Zarys biologii. W ciągu roku rozwijają się dwa pokolenia. Zimują owady dorosłe m.in. w zaschniętych liściach, resztkach pożniwnych, nieużytkach, ściółce, na miedzach i ścierniskach, ściółce zadrzewień śródpolnych. Wczesną wiosną, owady przenoszą się na rośliny uprawne. Po żerowaniu uzupełniającym samice składają jaja w pędy wielu roślin, w tym chwastów. Po 2-3 tygodniach wylęgają się larwy. W połowie lipca pojawiają się owady dorosłe pierwszego pokolenia, które przelatują na rośliny rozmaitych gatunków, w tym także na fasolę zarówno szparagową, jak i uprawianą na nasiona. Na tych roślinach samice składają jaja, zapoczątkowując w ten sposób rozwój drugiego pokolenia zmieników, którego osobniki dorosłe żerują na fasoli do końca sierpnia. Profilaktyka i zwalczanie. Znaczny wpływ na ograniczenie występowania zmieników ma zachowanie izolacji przestrzennej od wieloletnich roślin bobowatych, plantacji ogórka i nasiennych roślin selerowatych. Szkodliwość zmienika lucernowca ogranicza również unikanie zbyt gęstego wysiewu nasion i małej rozstawy rzędów oraz utrzymywanie niezachwaszczonej plantacji przez cały okres wegetacji. Plukwiaki te początkowo liczniej występują na brzegach plantacji, dlatego pierwsze opryskiwanie roślin można ograniczyć do obrzeża pola. Zabiegi należy wykonać po stwierdzeniu 2 osobników na 1 m2 uprawy, przynajmniej na 8 zewnętrznych rzędach w okresie zawiązywania strąków. Zabiegi należy wykonać wcześnie rano lub w godzinach wieczornych. Liczniejszemu występowaniu zmieników sprzyja sucha i słoneczna pogoda. PLUSKWIAKI (Hemiptera) - rodzina: mszycowate (Aphididae) Mszyca burakowa - Aphis (Aphis) fabae (Scopoli, 1763) W Polsce występuje pospolicie na wielu krzewach liściastych, między innymi na kalinie koralowej, jaśminowcu, trzmielinie, ale zasiedla również chwasty oraz liczne uprawy warzywne, w tym: fasolę burak, ćwikłowy, bób, rabarbar, pomidor, szpinak. Rodzaj uszkodzeń. Mszyca burakowa wyrządza szkody bezpośrednie i pośrednie. Szkodliwość bezpośrednia polega na odbarwianiu i zniekształceniu liści, natomiast pośrednia - na przenoszeniu wirusów: żółtej mozaiki fasoli oraz zwykłej mozaiki fasoli. Opis szkodnika. Bezskrzydłe dzieworódki są czarne z brązowym lub zielonym odcieniem. Osiągają długość 1,5-2,9 mm. Ich czułki są ciemne i znacznie dłuższe niż syfony. Uskrzydlone dzieworódki są czarne, często z wyraźnymi plamami białego wosku na górnej stronie odwłoka i mają długość 1,8-2,7 mm. Larwy są czarne z zielonym lub brązowym odcieniem. Na ciele nimf widoczne są białawe plamy wydzieliny woskowej. Zarys biologii. Mszyca burakowa jest gatunkiem dwudomnym. Zimują jaja na korze pni i gałęzi żywiciela pierwotnego - trzmieliny, kaliny czy jaśminowca. Wiosną, na krzewach rozwijają się 2-3 pokolenia. Następnie uskrzydlone mszyce przelatują na żywiciela wtórnego - rośliny zielne, m.in. na fasolę szparagową, gdzie rozwijają się kolejne pokolenia. Na fasoli szparagowej najliczniejsze kolonie tej mszycy występują na przełomie maja i czerwca. Wczesną jesienią uskrzydlone osobniki wracają na krzewy, gdzie samice po kopulacji składają jaja. Profilaktyka i zwalczanie. Liczebność mszycy burakowej na fasoli można ograniczyć zachowując izolację przestrzenną - co najmniej 1 km od innych roślin żywicielskich. Sygnałem do wykonania zabiegu jest wykrycie więcej niż 15% roślin z koloniami mszyc na powierzchni 10 m2. We wczesnej fazie rozwoju roślin szczególnie zaleca się stosowanie preparatów selektywnych, działających tylko na mszyce, aby nie niszczyć naturalnie występującej fauny pożytecznej. Należy pamiętać, aby opryskiwania roślin środkami ochrony wykonać zaraz po wykryciu pierwszych kolonii mszycy, ponieważ 1-2 tygodnie później pojawiają się ich wrogowie naturalni (biedronki, złotooki, mszycarze, pasożytnicze błonkówki). Lustracje plantacji fasoli na obecność mszyc należy prowadzić przynajmniej raz w tygodniu. MOTYLE (Lepidoptera) - rodzina: sówkowate (Noctuidae) ROLNICE Spośród rolnic najpospolitsza jest rolnica zbożówka - Agrotis segetum (Denis & Schiffermüller, 1775). W nieco mniejszym nasileniu występują: rolnica czopówka - Agrotis exclamationis (L., 1758), rolnica gwoździówka - Agrotis ipsilon (Hufnagel, 1766) i rolnica panewka - Xestia (Megasema) c-nigrum (L., 1758). Wszystkie te gatunki są polifagami, atakującymi wiele gatunków roślin uprawnych i dziko rosnących. Rodzaj uszkodzeń. Młode gąsienice rolnic żerują na nadziemnych częściach roślin. Wiosną uszkadzają liście lub wschodzące rośliny, powodując ich wypadanie. Jedna gąsienica może zniszczyć do kilkunastu roślin. Starsze gąsienice w ciągu dnia przebywają w glebie, zaś nocą wychodzą na powierzchnię i podgryzają rośliny, które przewracają się i zasychają. Opis szkodnika. Motyle mają skrzydła przednie o rozpiętości 2,5-4,5 cm, jasnobeżowe do szaro-brunatnych z charakterystycznym dla danego gatunku deseniem. Gąsienice rolnic są długości 3,3-5,0 cm. Ciało gąsienicy rolnicy zbożówki jest ciemnooliwkowe z ciemniejszymi liniami, rolnicy czopówki - brunatno-szare z jasną linią wzdłuż ciała, rolnicy panewki - szaro- zielone lub brązowe, a rolnicy gwoździówki - ciemnozielone z rudawą linią wzdłuż grzbietu. Poczwarka jest zamknięta, o czerwono-brunatnym zabarwieniu. Zarys biologii. W zależności od warunków klimatycznych, rolnice mogą rozwinąć 1-2 pokolenia w ciągu roku. Zimują w stadium gąsienicy lub poczwarki w miejscu żerowania, w glebie na głębokości około 20 cm. Wiosną, kiedy temperatura gleby przekroczy 10°C, co ma miejsce od połowy kwietnia do końca maja, rozpoczynają żerowanie. Przepoczwarczają się w glebie, a pod koniec maja i w czerwcu wylatują motyle, które są aktywne o zmierzchu i w nocy. Samice składają jaja do gleby lub na rośliny. Profilaktyka i zwalczanie. Podstawową metodą ograniczania liczebności rolnic na roślinach uprawnych jest właściwa agrotechnika. Bezpośrednio po zbiorze roślin przedplonowych zaleca się wykonać podorywkę, a jesienią głęboką orkę, ponieważ podczas tych zabiegów ginie znaczna część gąsienic i poczwarek. W rejonach, gdzie stwierdzono rolnice, należy zaorywać nieużytki stwarzające doskonałe warunki do ich rozmnażania. W sezonie wegetacyjnym, na plantacjach i w ich pobliżu należy też niszczyć kwitnące chwasty, będące źródłem pokarmu dla motyli. W uprawie fasoli od maja do końca września należy monitorować lot motyli (przede wszystkim rolnicy zbożówki) za pomocą pułapek feromonowych. Pułapki w liczbie 2 na 1 ha umieszcza się zawsze nad wierzchołkami roślin. Należy je kontrolować co najmniej 2 razy w tygodniu na obecność motyli i każdorazowo notować ich liczbę w celu określenia optymalnego terminu zabiegu. Dodatkowo, co najmniej raz w tygodniu, należy lustrować rośliny na obecność gąsienic. Sygnałem do zwalczania jest stwierdzenie pierwszych młodych gąsienic na liściach. Do zwalczania gąsienic rolnic zaleca się stosować w pierwszej kolejności preparaty bakteryjne. Walka chemiczna polega na opryskiwaniu insektycydami zarejestrowanymi do ich zwalczania. Ze względu na placowy charakter ich występowania, pierwszy zabieg można ograniczyć do miejsc, w których stwierdzono uszkodzenia roślin. Zabiegi należy wykonywać w godzinach wieczornych. CHRZĄSZCZE (Coleoptera) - rodzina: poświętnikowate (Scarabaeidae) Szkodliwe są larwy chrząszczy zwane pędrakami chrabąszcza majowego - Melolontha melolontha (L., 1758), guniaka czerwczyka - Amphimallon solstitiale (L., 1758) i ogrodnicy niszczylistki - Phyllopertha horticola (L., 1758). Rodzaj uszkodzeń. Pędraki są wielożerne. Uszkadzają części podziemne wielu roślin uprawnych i dziko rosnących, wygryzając w nich dziury o nieregularnym kształcie. Mogą także niszczyć siewki i młode rośliny. Szkodliwe są również chrząszcze, które żerują na liściach drzew. Opis szkodnika. Pędraki wymienionych gatunków są do siebie podobne, różnią się rozmiarami ciała. Ich ciało jest białe, łukowato wygięte, z brązową głową, zgrubiałym niebiesko-sinym końcem i trzema parami odnóży. Pędraki ogrodnicy niszczylistki i guniaka czerwczyka są mniejsze (ok. 20 mm) od chrabąszcza majowego (ok. 50 mm). Chrząszcze chrabąszcza majowego mają długość 20-30 mm, ich głowa i tułów są czarne, a pokrywy brunatne. Na bokach odwłoka widoczne są u nich białe, trójkątne plamy. Chrząszcz guniaka czerwczyka ma długość 14-18 mm, jego pokrywy są jasnobrązowe, pokryte żółtymi włoskami. Chrząszcz ogrodnicy niszczylistki ma wielkość 5-12 mm, brunatne pokrywy i niebieskie lub zielone, metalicznie błyszczące głowę i przedplecze. Zarys biologii. Rozwój stadiów larwalnych u chrabąszcza majowego trwa najczęściej 4 lata, u guniaka - 2 lata, a u ogrodnicy rok. Wiosną chrząszcze wychodzą licznie z gleby i tworzą tzw. rójki. Rójka chrabąszcza majowego odbywa się od końca kwietnia do końca maja, a guniaka i ogrodnicy w czerwcu i lipcu. Po 3-6 tygodniach od złożenia jaj wylęgają się pędraki, które najpierw żerują gromadnie, a potem rozchodzą się w glebie. Starsze larwy żerują na głębokości do 25 cm. Pod koniec lata lub jesienią, schodzą na głębokość 30-40 cm, gdzie się przepoczwarczają. Profilaktyka i zwalczanie. Podstawową metodą ograniczania liczebności pędraków jest właściwie prowadzona agrotechnika. Jeżeli na okolicznych uprawach stwierdzano wcześniej uszkodzenia powodowane przez pędraki, to jesienią lub wiosną, przed siewem fasoli, należy pobrać próby glebowe. Zaleca się pobranie z losowo wybranych miejsc na powierzchni 1 ha 32 prób, każda o wymiarach 25 cm x 25 cm z głębokości 30 cm, co stanowi około 2 m² powierzchni. Następnie, pobraną glebę wysypuje się na płachtę lub folię i liczy obecne pędraki. Progiem zagrożenia jest obecność 5 larw na powierzchni 1 m² uprawy. Po przekroczeniu progu zagrożenia można zastosować zabieg opryskiwania lub podlewania jednym ze środków biologicznych. W płodozmianie można również uwzględnić gatunki roślin działających odstraszająco lub szkodliwie na pędraki (gorczycę, grykę). CHRZĄSZCZE (Coleoptera) - rodzina: stonkowate (Chrysomelidae) Strąkowiec fasolowy - Acanthoscelides obtectus (Say, 1831) Strąkowiec fasolowy występuje na terenie całej Polski i należy do najbardziej niebezpiecznych szkodników fasoli uprawianej na suche ziarno. Uszkadza zarówno fasolę uprawianą w polu, jak i składowaną w magazynach. Może też żerować na nasionach innych roślin strączkowych, np. grochu. Rodzaj uszkodzeń. Larwy żerują wewnątrz nasion, wygryzając w nich korytarze. Na powierzchni nasion widoczne są wówczas wycięte od środka, prześwitujące punkty (tzw. okienka), przez które osobniki dorosłe opuszczają nasiona. Uszkodzone nasiona tracą masę, są zanieczyszczone odchodami, wylinkami i martwymi owadami. Opis szkodnika. Chrząszcz jest długości 3,0-4,5 mm. Jego grzbiet jest brązowawy, z deseniem jaśniejszych i ciemniejszych podłużnych plamek na skrzydłach, które nie sięgają końca odwłoka. Spód ciała chrząszcza jest szary, a czułki długie, złożone z 12 członów, z których pierwsze cztery i ostatni są czerwonawe. Odnóża również są w odcieniu czerwonym. Na udach trzeciej pary widoczny jest długi kolec, a za nim dwa małe ząbki. Larwa jest kształtu rogalikowego i dorasta do 3,0-4,0 mm. Zarys biologii. Zimują chrząszcze w nasionach składowanych w magazynach lub resztkach pożniwnych pozostawionych na polu. Samice składają jaja, każda w liczbie 2-20 sztuk w strąkach lub na magazynowanych nasionach fasoli. Larwy wgryzają się do nasion i rozwijają w ich wnętrzu przez okres 2-7 tygodni. Przed przepoczwarczeniem każda larwa wygryza osobny otwór wyjściowy (okienko), przez który chrząszcze wylatują na zewnątrz. Owad może rozwijać się w zakresie temperatur 15,0-32,5°C. W optymalnych warunkach dla rozwoju strąkowca fasolowego, tj. w temperaturze ok. 27°C i wilgotności względnej powietrza na poziomie 85%, rozwój jednego pokolenia trwa 4 tygodnie. W warunkach polowych strąkowiec fasolowy rozwija jedno pokolenie, podczas gdy w magazynach nawet do ośmiu. W warunkach magazynowych chrząszcze nie pobierają pokarmu i żyją od 2 do 25 dni. W przypadku braku nasion fasoli chrząszcze mogą składać jaja na nasionach grochu i innych strączkowych, ale czas rozwoju larw wydłuża się wówczas kilkakrotnie. Profilaktyka i zwalczanie. W uprawie polowej na suche ziarno lustracje na obecność chrząszczy strąkowca fasolowego należy prowadzić co najmniej raz w tygodniu, w okresie od końcowej fazy kwitnienia do początku formowania strąków. Należy wówczas przeglądać rośliny w rzędach do 10 m od brzegu pola na odcinku 2 m.b. rzędu. Progiem zagrożenia jest obecność 5 chrząszczy na 20 m² brzeżnych pasów plantacji. Zwalczanie chemiczne strąkowca fasolowego polega na opryskiwaniu roślin jednym z zarejestrowanych środków. Przed złożeniem nasion do magazynu zaleca się przeprowadzenie dezynsekcji pustych pomieszczeń. W celu ograniczenia rozwoju strąkowca fasolowego najlepiej jest przechowywać nasiona w temperaturze do 12°C. Przechowywane nasiona należy przeglądać na obecność chrząszczy. W chwili ich pojawienia można wykonać zabieg termiczny, który polega na przetrzymywaniu nasion w niskiej temperaturze (-10°C) przez 12 godzin lub w wysokiej temperaturze (65°C) przez godzinę. Sygnałem do wykonania zabiegu zwalczającego w formie fumigacji jest stwierdzenie 2 chrząszczy na 50 kg nasion. 6.2. Niechemiczne metody ograniczania szkodników fasoli Metoda agrotechniczna Płodozmian i zmianowanie. Jednym z ważniejszych elementów uprawy fasoli, uwzględniającej założenia integrowanej ochrony roślin, jest jej odpowiednie umiejscowienie w płodozmianie, co w znacznym stopniu pozwala na utrzymanie roślin w wysokiej zdrowotności i na uniknięcie zjawiska akumulacji szkodników na uprawianym obszarze. Lokalizacja plantacji. Uprawa powinna znajdować się w miejscu wolnym od szkodników zimujących w glebie, takich jak rolnice i pędraki oraz w odpowiedniej odległości od innych roślin z rodziny bobowatych. Przede wszystkim należy unikać sąsiedztwa wieloletnich upraw roślin motylkowatych. Zmniejszy to zagrożenie ze strony szkodników zasiedlających fasolę. Z tego powodu należy rozważyć lokalizację uprawy na polu znajdującym się pod wiatr w stosunku do obszarów będących potencjalnie miejscem skąd nalatują szkodniki. Z uwagi na zagrożenie ze strony mszycy burakowej zaleca się umiejscawiać uprawę z dala od krzewów będących żywicielami pierwotnymi tego szkodnika takich jak: kalina, trzmielina czy jaśminowiec. Stosowanie higieny fitosanitarnej. Zachowanie higieny fitosanitarnej pozwala na ograniczenie liczebności szkodników zimujących w polu oraz przenoszenia ich z jednego obszaru na drugi. Polega ona głównie na dokładnym zbiorze rośliny przedplonowej oraz czyszczeniu maszyn roboczych z resztek roślinnych i grudek ziemi. Uprawa gleby. Poprawne wykonywanie uprawek mechanicznych gleby pozwala na redukcję stadiów zimujących szkodników. Ważna jest orka, która wydobywa na powierzchnię szkodniki bytujące w glebie. Wówczas wiele z nich może zostać zjedzonych przez ptaki lub, w przypadku suchej pogody, zostanie przesuszonych, co istotnie wpłynie na ich śmiertelność. Nawożenie. Powinno być wykonane w oparciu o analizę gleby na zawartość składników pokarmowych i oszacowane tak, aby rośliny miały zapewnione optymalne warunki pokarmowe. Należy unikać przenawożenia azotem. Nadmierne nawożenie azotem może doprowadzić do słabego wykształcenia się tkanki wzmacniającej, a soczyste tkanki roślinne są chętniej atakowane przez szkodniki. Zachwaszczenie. Ze względu na zwabianie przez kwitnące rośliny wielu gatunków szkodników, należy uprawę utrzymywać wolną od chwastów. Ważne jest także niszczenie kwitnących chwastów wokół uprawy fasoli. Metoda fizyczna Stosowanie żółtych tablic lepowych pozwala na monitorowanie obecności stadiów ruchomych wielu gatunków szkodników, natomiast stosowanie ich w większej liczbie na jednostkę powierzchni może posłużyć jako metoda redukcji liczebności populacji zasiedlającej rośliny. Przykładem jest wykorzystywanie żółtych tablic lepowych w celu masowego odławiania mszyc. Metoda mechaniczna W przypadku szkodnika, którego łatwo znaleźć, oraz który wystąpi w niewielkim nasileniu, rozważyć można ręczne zbieranie. Stosowanie wszelkiego rodzaju barier, takich jak gęste siatki wokół pola, ogranicza zasiedlanie roślin przez szkodniki nalatujące na uprawę z obszarów z nią sąsiadujących. Metoda hodowlana Metoda hodowlana oparta jest na odpowiednim doborze odmian o dużej tolerancyjności na żerowanie szkodników lub posiadających odporność ekologiczną polegającą na niezgodności fenologicznej rozwoju rośliny i biologii szkodnika. Odmiany genetycznie odporne na określonego szkodnika charakteryzują określone cechy niekorzystne do jego rozwoju, np. substancje repelentne wydzielane przez rośliny, które nie stymulują składania jaj przez samice lub nieodpowiedni skład soku czy nieodpowiednia budowa tkanek ograniczające żerowanie szkodnika. Metoda biologiczna Opiera się ona przede wszystkim na stworzeniu korzystnych warunków bytowania i rozmnażania dla owadów drapieżnych i pasożytów, które są w stanie istotnie ograniczać rozwój populacji szkodników. Nadrzędną zasadą metody biologicznej jest ocena wpływu każdego planowanego zabiegu chemicznego, szczególnie insektycydem, na organizmy pożyteczne. W sytuacji, kiedy liczebność szkodnika w polu jest niewielka, należy oszacować możliwość regulacji jego liczebności przez organizmy pożyteczne. Na przykład, pojawienie się mszycy burakowej na fasoli na początku sezonu może się zbiegać z pojawieniem licznej populacji biedronek, które będą w stanie znacząco ograniczyć liczebność mszyc nie dopuszczając do nadmiernych uszkodzeń. Obecność biegaczowatych, kusakowatych, pająków i kosarzy jest szczególnie istotna w kontrolowaniu liczebności szkodników, których rozwój związany jest ze środowiskiem glebowym. Jest to wyjątkowo ważne ze względu na brak skutecznych metod ochrony przed szkodnikami takimi jak rolnice i pędraki. 6.3. Metoda chemiczna W wyborze środka ochrony roślin, poza jego skutecznością, istotne powinny być: niska toksyczność, krótki okres rozkładu w środowisku i zalegania w uprawie oraz jego selektywność. Decyzję o zastosowaniu środka ochrony roślin należy opierać przede wszystkim o ustalone progi zagrożenia po uprzednim wykonaniu lustracji (załącznik 2). Zasady stosowania zoocydów Niedopuszczalne jest stosowanie środków, których okres karencji nie zakończy się przed zbiorem roślin. W celu uniknięcia powstania ras odpornych należy stosować środki zawierające substancje czynne z różnych grup chemicznych. Jest to szczególnie istotne w przypadku szkodników występujących licznie, o krótkim okresie rozwojowym i dużej płodności. 6.4. Ochrona organizmów pożytecznych i stwarzanie warunków sprzyjających ich rozwojowi Chemiczne środki ochrony roślin, jak i niektóre zabiegi mechaniczne mogą mieć niekorzystny wpływ na organizmy pożyteczne, które spełniają ważną rolę w ograniczaniu występowania szkodników. Zwiększanie różnorodności roślin w otoczeniu pola ma pozytywny wpływ na organizmy pożyteczne i sprzyja ich rozwojowi. Ograniczanie zachwaszczenia do niezbędnego minimum, które nie zagraża obniżce plonu rośliny uprawnej pozwala zwiększyć bioróżnorodność w środowisku rolniczym. Ochrona organizmów pożytecznych, m.in. pasożytniczych i drapieżnych owadów, pająków (sieciowe i kosarze), czy ptaków owadożernych polega na stworzeniu im korzystnego siedliska do rozwoju. Skupiska drzew i krzewów nektarodajnych oraz roślin zielnych kwitnących w pobliżu pól uprawnych nazywane refugiami, zapewniają organizmom pożytecznym duże ilości nektaru i pyłku bogatego w białko niezbędne do prawidłowego ich rozwoju. W tych miejscach wskazane jest także stworzenie miejsc lęgowych dla ptaków owadożernych. Znajomość biologii szkodnika i jego wrogów naturalnych pozwala na ustalenie terminu zwalczania bezpiecznego dla organizmów pożytecznych. Wśród zoocydów stosowanych do zwalczania szkodników, pierwszeństwo mają środki biologiczne i środki selektywne, czyli takie, które działają na określoną grupę organizmów szkodliwych i są bezpieczne dla organizmów pożytecznych. W uprawach warzyw warunki takie spełniają biopreparaty zawierające bakterie zarodnikujące np. Bacillus thuringiensis, które polecane są do zwalczania gąsienic i nicienie entomopatogeniczne - Steinernema feltiae. Kierunki działań ochronnych Na polach uprawnych występują liczne roztocze i owady drapieżne i pasożytnicze. Spośród drapieżnych owadów, najliczniej występują chrząszcze z rodzin: biegaczowatych (Carabidae), kusakowatych (Staphylinidae), biedronkowatych (Coccinellidae) i omomiłkowatych (Cantharididae), z rzędu siatkoskrzydłych - złotooki (Chrysopa spp.) oraz pluskwiaki z rodzin tasznikowatych (Miridae) i zażartkowatych (Nabidae), muchówki z rodzin: bzygowatych (Syrphidae), rączycowatych (Tachinidae), pryszczarkowatych (Cecidomyiidae), muchowatych (Muscidae) i łowikowatych (Asylidae), a także szereg gatunków pająków z rodzaju Trombidium. Wśród owadów pasożytniczych pospolicie występują błonkówki z rodzin: gąsienicznikowatych (Ichneumonidae), męczelkowatych (Braconidae) i bleskotkowatych (Chalcididae). Zasady ochrony gatunków pożytecznych: • Stosowanie środków ochrony roślin po przekroczeniu progu szkodliwości, w terminach bezpiecznych dla organizmów pożytecznych. • Unikanie stosowania zoocydów o szerokim spektrum działania i wysokiej szkodliwości dla środowiska. • Rezygnacja ze zwalczania chemicznego przy małej liczebności szkodnika, gdy nie zagraża on drastycznemu obniżeniu plonu, a na polu występują liczne organizmy pożyteczne. • Zwalczanie szkodników na obrzeżach uprawy lub punktowo, jeżeli nie występują na całej powierzchni pola. • Ograniczanie liczby zabiegów do koniecznych, aby zminimalizować mechaniczne uszkadzanie roślin stosowanym sprzętem, co można uzyskać stosując mieszaniny środków ochrony roślin lub gotowe preparaty dwuskładnikowe. • Pozostawianie miedz, refugiów, zadrzewień śródpolnych i innych pasów zieleni, które są miejscem bytowania wielu organizmów pożytecznych. • Zapoznanie się przed zabiegiem z treścią etykiety środka ochrony roślin zwracając szczególną uwagę na ostrzegawcze piktogramy i zwroty. • Nie stosowanie środków w okresie kwitnienia roślin podczas oblotu pszczół. Zasada ta dotyczy również środków mało toksycznych dla pszczół lub przy zapisie na etykiecie: okres prewencji pszczół - nie dotyczy. Każdy środek, nawet ten „bezpieczny” dla pszczół ma specyficzny zapach. Utrwalony na robotnicach wracających z pożytku do ula, stanowi informację dla strażniczek, które nie pozwalają im wejść do ula, gdyż pachną inaczej niż pszczoły z tej rodziny. • Nie wykonywanie zabiegów chemicznych na polach, na których kwitną chwasty chętnie odwiedzane przez pszczoły. Dotyczy to nie tylko upraw warzywnych, ale także innych miejsc otaczających dane pole, na które może być znoszona ciecz użytkowa środka. • Stosowanie mało toksycznych środków, bezpiecznych dla pszczół i in. organizmów zapylających. • Bezwzględne przestrzeganie okresu prewencji. • Stosowanie odpowiednich dysz lub osłon zapobiegających znoszeniu cieczy użytkowej podczas zabiegu. • Wykonywanie zabiegów ochronnych w okresach, kiedy pszczoły nie są aktywne ze względu na porę dnia lub warunki pogodowe. • Odpowiednie zabezpieczenie uli w sytuacji zagrożenia naniesienia do ich wnętrza cieczy użytkowej środka. Pszczoły podlegają ochronie, dlatego producenci, którzy przez nierozmyślne lub celowe działanie powodują śmierć pszczół podlegają karze finansowej. Kontrolę nad poprawnym stosowaniem środków ochrony roślin sprawują Powiatowe Inspektoraty Ochrony Roślin, które przyjmują zgłoszenia o zatruciach pszczół i prowadzą postępowanie zobowiązujące producenta do pokrycia strat. Szczególnie niebezpieczne są zatrucia matek dzikich pszczół i innych owadów zapylających (trzmiele, pszczoły samotnice, murarki) wiosną, kiedy matki zakładają gniazda i są w trakcie rozrodu. Śmierć owadów zapylających w tym okresie uniemożliwia rozwój kolejnego pokolenia. Wysokość i jakość plonu warzyw zależy istotnie od obecności owadów zapylających, takich jak błonkówki, muchówki i motyle. Ze względów ekonomicznych, najważniejszą grupę błonkówek stanowią pszczoły, wśród których wyróżniamy pszczołę miodną, trzmiele i pszczoły samotnice (np. murarkę ogrodową). Obecność zapylaczy w okolicy upraw warzyw, w tym fasoli, można wspierać pozostawiając lub tworząc dla nich miejsca obfitujące w pokarm, np. pasy kwietne, a także miejsca schronienia i gniazdowania jak domki dla murarek oraz budki lub kopce dla trzmieli w liczbie przynajmniej 1 na 5 ha, a w przypadku większych plantacji - kilku sztuk. Preferowanym miejscem do ustawienia domków dla murarek i trzmieli jest skraj plantacji, tak by wyjścia były skierowane w południową stronę. Wnętrze domku dla murarek powinny stanowić przede wszystkim rurki trzciny pospolitej o długości 18-20 cm i zmiennej średnicy, 6-8 mm. Każdą rurkę trzeba przygotować tak, aby była ona z jednej strony szczelnie zamknięta (odcinając ją tuż za kolankiem), a z drugiej otwarta. Następnie, rurki łączy się w pakiety po kilkadziesiąt sztuk i umieszcza poziomo w domku. Otwory wylotowe powinny być zabezpieczone przed ptakami siatką o średnicy oczek 8-10 mm. Budkę lęgową dla trzmieli powinna stanowić drewniana skrzynka o wymiarach ok. 15×15×15 cm. Przednia, ruchoma ścianka budki musi być zaopatrzona w otwór wylotowy o średnicy 2 cm. Wnętrze domku należy wyścielić suchym materiałem do budowy gniazda, np. trawą, trocinami lub mchem. Budkę umieszcza się bezpośrednio na ziemi lub wkopuje do gruntu do połowy jej wysokości, tworząc tzw. kopce.

6.1. Najczęściej występujące szkodniki i ich charakterystyka ROZTOCZE (Acari) - rodzina: przędziorkowate (Tetranychidae) Przędziorek chmielowiec - Tetranychus urticae (Koch, 1836) Występuje pospolicie w całym kraju, zarówno na roślinach uprawianych w polu, jak i pod osłonami oraz na chwastach. Rodzaj uszkodzeń. Objawy żerowania widoczne są na liściach w postaci drobnych, jasnych punktów, które stopniowo obejmują całą powierzchnię blaszki liściowej. Silnie zaatakowane liście bieleją i zasychają, a kwiaty i zawiązki strąków opadają. W przypadku licznego wystąpienia roztoczy liście pokryte są od spodu delikatną pajęczyną. Opis szkodnika. Dorosłe osobniki osiągają długość do 0,5 mm, są owalnego kształtu i posiadają cztery pary odnóży. Samice letnie są jasnozielone z dwiema dużymi, ciemnymi plamami po bokach, natomiast samice zimowe są barwy ceglasto-czerwonej bez ciemnych plam. Jaja są kuliste długości 0,13 mm, początkowo bezbarwne i przezroczyste, a później żółtawe. Larwy po wylęgu są bezbarwne, a w miarę rozwoju zmieniają kolor na zielonkawy i osiągają długość do 0,2 mm. W odróżnieniu od osobników dorosłych zaopatrzone są w trzy pary odnóży. Nimfy są podobne do osobników dorosłych, owalne, barwy zielonkawej z czarnymi plamami po bokach i 4 parami odnóży. Zarys biologii. W ciągu roku rozwija się 4-5 pokoleń. Zimują samice pod korą drzew i opadłymi liśćmi, w górnej warstwie gleby i w resztkach roślinnych. Wiosną samice zasiedlają rośliny uprawne, najczęściej są przenoszone z wiatrem. W marcu lub w kwietniu, kiedy temperatura powietrza wzrasta powyżej 12ºC i dzień jest dłuższy niż 14 godzin, samice rozpoczynają składanie jaj. W ciągu życia, które trwa 3-5 tygodni, samica składa do 100 jaj. Rozwój jednego pokolenia (od jaja do osobnika dorosłego) trwa średnio 1-2 tygodnie. Optymalne warunki do rozwoju przędziorka chmielowca to temperatura ok. 25˚C i wilgotność względna powietrza do 70%. Profilaktyka i zwalczanie. Przędziorek chmielowiec jest jednym z najgroźniejszych szkodników fasoli. Zauważony na plantacji zbyt późno staje się trudny do zwalczenia, stąd należy prowadzić lustrację plantacji co najmniej raz w tygodniu wyszukując roślin z objawami uszkodzeń. Wiosną, pierwsze uszkodzenia roślin obserwuje się na obrzeżach uprawy. W celu uniknięcia szkód, uprawę fasoli należy lokalizować z dala od bezpośredniego sąsiedztwa upraw szklarniowych i innych źródeł zimujących samic, skąd mogą być nawiewane przez wiatr na plantację. Ważne jest usuwanie chwastów na polu i w otoczeniu uprawy fasoli, które są roślinami żywicielskimi przędziorka. Progiem zagrożenia jest wykrycie na 50 kolejno przeglądanych roślinach, 5 roślin z objawami żerowania (10% roślin) i liczebnością wyższą niż 5 form ruchomych (osobniki dorosłe i larwy) na jednym liściu. Rośliny należy opryskiwać 2-3 krotnie w odstępie 7-10 dniowym jednym z preparatów zarejestrowanych do zwalczania przędziorka chmielowca na fasoli. Rozwojowi przędziorków sprzyja sucha i upalna pogoda, a intensywne opady deszczu lub deszczowanie ograniczają ich liczebność. MUCHÓWKI (Diptera) - rodzina: śmietkowate (Anthomyiidae) Śmietka glebowa - Delia platura (Meigen, 1826) Śmietka kiełkówka - Delia florilega (Zetterstedt, 1845) Obie muchówki występują pospolicie na terenie całego kraju. Są to gatunki polifagiczne. Larwy żerują na roślinach uprawnych, głównie na fasoli, a także na ogórkach, szparagach, szpinaku, dyni, warzywach kapustnych, cebuli i czosnku. Rodzaj uszkodzeń. Szczególnie szkodliwe są larwy wiosennego pokolenia, które wgryzają się do wnętrza kiełkujących nasion i kompletnie je niszczą. W siewkach drążą chodniki w części podliścieniowej oraz w liścieniach, powodując zamieranie siewek. Larwy letniego i jesiennego pokolenia żerują w gnijących tkankach starszych roślin. Opis szkodnika. Obydwa gatunki śmietek są bardzo podobne do siebie morfologicznie, prawie nie do odróżnienia bez specjalistycznej wiedzy entomologicznej. Dlatego, w większości krajów europejskich określane są mianem kompleksu śmietek glebowych. Osobniki dorosłe śmietki kiełkówki mają długość 2,8-4,8 mm i są mniejsze od muchówek śmietki glebowej (2,9- 5,8 mm). Ciało obydwu gatunków śmietek jest barwy szarej. Na pierwszym członie stopy nóg środkowych śmietki kiełkówki znajduje się grzebień długich, cienkich włosków, których nie ma na pierwszym członie stóp śmietki glebowej. Jaja obydwu gatunków są takie same, długości 0,97-1,05 mm, barwy białej z odcieniem różowawym z siateczkowanym chorionem. Larwy obydwu gatunków są bardzo podobne, beznogie, koloru biało-żółtego, długości 6-8 mm. Bobówki śmietki kiełkówki mają długość 5,2-7 mm i są większe od bobówek śmietki glebowej (4,3-5,1 mm), barwy początkowo żółto-brązowej, później brązowej. Zarys biologii. Śmietka glebowa w ciągu roku rozwija trzy pokolenia. Zimuje w stadium bobówki w ziemi, na głębokości do 5 cm. Muchówki wiosennego pokolenia pojawiają się na plantacjach fasoli na przełomie kwietnia i maja. Silnym atraktantem dla samic jest zapach niedokładnie przyoranego obornika i rozkładających się resztek organicznych. Po pobraniu pokarmu (nektaru) i kopulacji, samice składają jaja pod grudkami świeżo przyoranej lub kultywatorowanej ziemi. Wylęgające się larwy początkowo żerują w szczątkach organicznych, a później przechodzą na rośliny. W lipcu pojawiają się muchówki letniego pokolenia, a od sierpnia do października odbywa się lot pokolenia jesiennego śmietek. Z jaj złożonych przez samice tego pokolenia wylęgają się larwy, które początkowo żerują w resztkach organicznych, a następnie odżywiają się pokarmem roślinnym. W pełni wyrośnięte schodzą do ziemi, gdzie w ciągu 14-30 dni przepoczwarczają się. Profilaktyka i zwalczanie. Muchówki śmietek są zwabiane przede wszystkim przez skupiska roślin kwitnących na żółto, biało lub niebiesko. Z tego względu nie można dopuszczać do masowego kwitnienia chwastów, szczególnie na obrzeżach plantacji. Niewskazane jest też zakładanie plantacji w sąsiedztwie długo kwitnących upraw rzepaku, lucerny, koniczyny lub innych roślin bobowatych, nieużytków, a także drzew i krzewów. Należy niszczyć chwasty kwitnące na żółto, biało lub jasnoniebiesko, których nektar jest źródłem pokarmu dla muchówek. W okresie produkcji i wzrostu roślin w polu należy stosować zwalczanie w przypadku, gdy w ubiegłym roku stwierdzono 10% uszkodzonych przez śmietki roślin na danym polu. W okresie kiełkowania i wschodów należy co najmniej raz w tygodniu przeglądać rośliny pod kątem uszkodzeń powodowanych przez śmietki. Do monitorowania pojawu śmietek glebowych, po wschodach fasoli zaleca się również wykorzystanie żółtych naczyń, które należy umieścić na polu w liczbie (4 szt./ha). Po zaobserwowaniu w nich muchówek należy przystąpić do zwalczania stosując zarejestrowane preparaty. PLUSKWIAKI (Hemiptera) - rodzina: tasznikowate (Miridae) Zmienik lucernowiec - Lygus rugulipennis (Poppius, 1911). Pluskwiak ten występuje powszechnie na terenie całego kraju i żeruje na wielu gatunkach roślin, m.in. lucernie, grochu, fasoli i innych roślinach bobowatych, a także buraku, ziemniaku, ogórku, pomidorze, cebuli i chwastach. Gatunki: zmienik ziemniaczak - Lygus pratensis (Linnaeus, 1758), bylinowiec - Apolygus lucorum (Meyer-Dür, 1843) stwierdzane są w mniejszych liczebnościach. Rodzaj uszkodzeń. Owady dorosłe i larwy nakłuwają tkankę wysysając sok z liści, pąków kwiatowych i kwiatów, głównie w wierzchołkowej części rośliny. W nakłutych miejscach tkanki brunatnieją, zasychają i zamierają, a w blaszce liściowej powstają nekrotyczne dziury oraz brzeżne pęknięcia. Pąki kwiatowe i zawiązki przedwcześnie opadają. Rośliny silnie opanowane słabiej plonują. Zmieniki powodują większe straty w uprawie fasoli na suche ziarno niż w przypadku fasoli szparagowej. Pluskwiaki, nakłuwając strąki uszkadzają ziarna fasoli. Na skórce dojrzałych nasion widoczne są ciemniejsze, punktowe zagłębienia zwane ospowatością fasoli. Opis szkodnika. Owady dorosłe są długości 5-7 mm, zmiennej barwy: zielonkawo- żółte, szaro-brunatne lub czerwono-brązowe. Na stronie grzbietowej mają żółtą, trójkątną tarczkę z ciemnym wzorem w kształcie litery „W”. Czułki są czteroczłonowe. Larwy są zielonkawe, z 5 ciemnymi plamkami na stronie grzbietowej. Zarys biologii. W ciągu roku rozwijają się dwa pokolenia. Zimują owady dorosłe m.in. w zaschniętych liściach, resztkach pożniwnych, nieużytkach, ściółce, na miedzach i ścierniskach, ściółce zadrzewień śródpolnych. Wczesną wiosną, owady przenoszą się na rośliny uprawne. Po żerowaniu uzupełniającym samice składają jaja w pędy wielu roślin, w tym chwastów. Po 2-3 tygodniach wylęgają się larwy. W połowie lipca pojawiają się owady dorosłe pierwszego pokolenia, które przelatują na rośliny rozmaitych gatunków, w tym także na fasolę zarówno szparagową, jak i uprawianą na nasiona. Na tych roślinach samice składają jaja, zapoczątkowując w ten sposób rozwój drugiego pokolenia zmieników, którego osobniki dorosłe żerują na fasoli do końca sierpnia. Profilaktyka i zwalczanie. Znaczny wpływ na ograniczenie występowania zmieników ma zachowanie izolacji przestrzennej od wieloletnich roślin bobowatych, plantacji ogórka i nasiennych roślin selerowatych. Szkodliwość zmienika lucernowca ogranicza również unikanie zbyt gęstego wysiewu nasion i małej rozstawy rzędów oraz utrzymywanie niezachwaszczonej plantacji przez cały okres wegetacji. Plukwiaki te początkowo liczniej występują na brzegach plantacji, dlatego pierwsze opryskiwanie roślin można ograniczyć do obrzeża pola. Zabiegi należy wykonać po stwierdzeniu 2 osobników na 1 m2 uprawy, przynajmniej na 8 zewnętrznych rzędach w okresie zawiązywania strąków. Zabiegi należy wykonać wcześnie rano lub w godzinach wieczornych. Liczniejszemu występowaniu zmieników sprzyja sucha i słoneczna pogoda. PLUSKWIAKI (Hemiptera) - rodzina: mszycowate (Aphididae) Mszyca burakowa - Aphis (Aphis) fabae (Scopoli, 1763) W Polsce występuje pospolicie na wielu krzewach liściastych, między innymi na kalinie koralowej, jaśminowcu, trzmielinie, ale zasiedla również chwasty oraz liczne uprawy warzywne, w tym: fasolę burak, ćwikłowy, bób, rabarbar, pomidor, szpinak. Rodzaj uszkodzeń. Mszyca burakowa wyrządza szkody bezpośrednie i pośrednie. Szkodliwość bezpośrednia polega na odbarwianiu i zniekształceniu liści, natomiast pośrednia - na przenoszeniu wirusów: żółtej mozaiki fasoli oraz zwykłej mozaiki fasoli. Opis szkodnika. Bezskrzydłe dzieworódki są czarne z brązowym lub zielonym odcieniem. Osiągają długość 1,5-2,9 mm. Ich czułki są ciemne i znacznie dłuższe niż syfony. Uskrzydlone dzieworódki są czarne, często z wyraźnymi plamami białego wosku na górnej stronie odwłoka i mają długość 1,8-2,7 mm. Larwy są czarne z zielonym lub brązowym odcieniem. Na ciele nimf widoczne są białawe plamy wydzieliny woskowej. Zarys biologii. Mszyca burakowa jest gatunkiem dwudomnym. Zimują jaja na korze pni i gałęzi żywiciela pierwotnego - trzmieliny, kaliny czy jaśminowca. Wiosną, na krzewach rozwijają się 2-3 pokolenia. Następnie uskrzydlone mszyce przelatują na żywiciela wtórnego - rośliny zielne, m.in. na fasolę szparagową, gdzie rozwijają się kolejne pokolenia. Na fasoli szparagowej najliczniejsze kolonie tej mszycy występują na przełomie maja i czerwca. Wczesną jesienią uskrzydlone osobniki wracają na krzewy, gdzie samice po kopulacji składają jaja. Profilaktyka i zwalczanie. Liczebność mszycy burakowej na fasoli można ograniczyć zachowując izolację przestrzenną - co najmniej 1 km od innych roślin żywicielskich. Sygnałem do wykonania zabiegu jest wykrycie więcej niż 15% roślin z koloniami mszyc na powierzchni 10 m2. We wczesnej fazie rozwoju roślin szczególnie zaleca się stosowanie preparatów selektywnych, działających tylko na mszyce, aby nie niszczyć naturalnie występującej fauny pożytecznej. Należy pamiętać, aby opryskiwania roślin środkami ochrony wykonać zaraz po wykryciu pierwszych kolonii mszycy, ponieważ 1-2 tygodnie później pojawiają się ich wrogowie naturalni (biedronki, złotooki, mszycarze, pasożytnicze błonkówki). Lustracje plantacji fasoli na obecność mszyc należy prowadzić przynajmniej raz w tygodniu. MOTYLE (Lepidoptera) - rodzina: sówkowate (Noctuidae) ROLNICE Spośród rolnic najpospolitsza jest rolnica zbożówka - Agrotis segetum (Denis & Schiffermüller, 1775). W nieco mniejszym nasileniu występują: rolnica czopówka - Agrotis exclamationis (L., 1758), rolnica gwoździówka - Agrotis ipsilon (Hufnagel, 1766) i rolnica panewka - Xestia (Megasema) c-nigrum (L., 1758). Wszystkie te gatunki są polifagami, atakującymi wiele gatunków roślin uprawnych i dziko rosnących. Rodzaj uszkodzeń. Młode gąsienice rolnic żerują na nadziemnych częściach roślin. Wiosną uszkadzają liście lub wschodzące rośliny, powodując ich wypadanie. Jedna gąsienica może zniszczyć do kilkunastu roślin. Starsze gąsienice w ciągu dnia przebywają w glebie, zaś nocą wychodzą na powierzchnię i podgryzają rośliny, które przewracają się i zasychają. Opis szkodnika. Motyle mają skrzydła przednie o rozpiętości 2,5-4,5 cm, jasnobeżowe do szaro-brunatnych z charakterystycznym dla danego gatunku deseniem. Gąsienice rolnic są długości 3,3-5,0 cm. Ciało gąsienicy rolnicy zbożówki jest ciemnooliwkowe z ciemniejszymi liniami, rolnicy czopówki - brunatno-szare z jasną linią wzdłuż ciała, rolnicy panewki - szaro- zielone lub brązowe, a rolnicy gwoździówki - ciemnozielone z rudawą linią wzdłuż grzbietu. Poczwarka jest zamknięta, o czerwono-brunatnym zabarwieniu. Zarys biologii. W zależności od warunków klimatycznych, rolnice mogą rozwinąć 1-2 pokolenia w ciągu roku. Zimują w stadium gąsienicy lub poczwarki w miejscu żerowania, w glebie na głębokości około 20 cm. Wiosną, kiedy temperatura gleby przekroczy 10°C, co ma miejsce od połowy kwietnia do końca maja, rozpoczynają żerowanie. Przepoczwarczają się w glebie, a pod koniec maja i w czerwcu wylatują motyle, które są aktywne o zmierzchu i w nocy. Samice składają jaja do gleby lub na rośliny. Profilaktyka i zwalczanie. Podstawową metodą ograniczania liczebności rolnic na roślinach uprawnych jest właściwa agrotechnika. Bezpośrednio po zbiorze roślin przedplonowych zaleca się wykonać podorywkę, a jesienią głęboką orkę, ponieważ podczas tych zabiegów ginie znaczna część gąsienic i poczwarek. W rejonach, gdzie stwierdzono rolnice, należy zaorywać nieużytki stwarzające doskonałe warunki do ich rozmnażania. W sezonie wegetacyjnym, na plantacjach i w ich pobliżu należy też niszczyć kwitnące chwasty, będące źródłem pokarmu dla motyli. W uprawie fasoli od maja do końca września należy monitorować lot motyli (przede wszystkim rolnicy zbożówki) za pomocą pułapek feromonowych. Pułapki w liczbie 2 na 1 ha umieszcza się zawsze nad wierzchołkami roślin. Należy je kontrolować co najmniej 2 razy w tygodniu na obecność motyli i każdorazowo notować ich liczbę w celu określenia optymalnego terminu zabiegu. Dodatkowo, co najmniej raz w tygodniu, należy lustrować rośliny na obecność gąsienic. Sygnałem do zwalczania jest stwierdzenie pierwszych młodych gąsienic na liściach. Do zwalczania gąsienic rolnic zaleca się stosować w pierwszej kolejności preparaty bakteryjne. Walka chemiczna polega na opryskiwaniu insektycydami zarejestrowanymi do ich zwalczania. Ze względu na placowy charakter ich występowania, pierwszy zabieg można ograniczyć do miejsc, w których stwierdzono uszkodzenia roślin. Zabiegi należy wykonywać w godzinach wieczornych. CHRZĄSZCZE (Coleoptera) - rodzina: poświętnikowate (Scarabaeidae) Szkodliwe są larwy chrząszczy zwane pędrakami chrabąszcza majowego - Melolontha melolontha (L., 1758), guniaka czerwczyka - Amphimallon solstitiale (L., 1758) i ogrodnicy niszczylistki - Phyllopertha horticola (L., 1758). Rodzaj uszkodzeń. Pędraki są wielożerne. Uszkadzają części podziemne wielu roślin uprawnych i dziko rosnących, wygryzając w nich dziury o nieregularnym kształcie. Mogą także niszczyć siewki i młode rośliny. Szkodliwe są również chrząszcze, które żerują na liściach drzew. Opis szkodnika. Pędraki wymienionych gatunków są do siebie podobne, różnią się rozmiarami ciała. Ich ciało jest białe, łukowato wygięte, z brązową głową, zgrubiałym niebiesko-sinym końcem i trzema parami odnóży. Pędraki ogrodnicy niszczylistki i guniaka czerwczyka są mniejsze (ok. 20 mm) od chrabąszcza majowego (ok. 50 mm). Chrząszcze chrabąszcza majowego mają długość 20-30 mm, ich głowa i tułów są czarne, a pokrywy brunatne. Na bokach odwłoka widoczne są u nich białe, trójkątne plamy. Chrząszcz guniaka czerwczyka ma długość 14-18 mm, jego pokrywy są jasnobrązowe, pokryte żółtymi włoskami. Chrząszcz ogrodnicy niszczylistki ma wielkość 5-12 mm, brunatne pokrywy i niebieskie lub zielone, metalicznie błyszczące głowę i przedplecze. Zarys biologii. Rozwój stadiów larwalnych u chrabąszcza majowego trwa najczęściej 4 lata, u guniaka - 2 lata, a u ogrodnicy rok. Wiosną chrząszcze wychodzą licznie z gleby i tworzą tzw. rójki. Rójka chrabąszcza majowego odbywa się od końca kwietnia do końca maja, a guniaka i ogrodnicy w czerwcu i lipcu. Po 3-6 tygodniach od złożenia jaj wylęgają się pędraki, które najpierw żerują gromadnie, a potem rozchodzą się w glebie. Starsze larwy żerują na głębokości do 25 cm. Pod koniec lata lub jesienią, schodzą na głębokość 30-40 cm, gdzie się przepoczwarczają. Profilaktyka i zwalczanie. Podstawową metodą ograniczania liczebności pędraków jest właściwie prowadzona agrotechnika. Jeżeli na okolicznych uprawach stwierdzano wcześniej uszkodzenia powodowane przez pędraki, to jesienią lub wiosną, przed siewem fasoli, należy pobrać próby glebowe. Zaleca się pobranie z losowo wybranych miejsc na powierzchni 1 ha 32 prób, każda o wymiarach 25 cm x 25 cm z głębokości 30 cm, co stanowi około 2 m² powierzchni. Następnie, pobraną glebę wysypuje się na płachtę lub folię i liczy obecne pędraki. Progiem zagrożenia jest obecność 5 larw na powierzchni 1 m² uprawy. Po przekroczeniu progu zagrożenia można zastosować zabieg opryskiwania lub podlewania jednym ze środków biologicznych. W płodozmianie można również uwzględnić gatunki roślin działających odstraszająco lub szkodliwie na pędraki (gorczycę, grykę). CHRZĄSZCZE (Coleoptera) - rodzina: stonkowate (Chrysomelidae) Strąkowiec fasolowy - Acanthoscelides obtectus (Say, 1831) Strąkowiec fasolowy występuje na terenie całej Polski i należy do najbardziej niebezpiecznych szkodników fasoli uprawianej na suche ziarno. Uszkadza zarówno fasolę uprawianą w polu, jak i składowaną w magazynach. Może też żerować na nasionach innych roślin strączkowych, np. grochu. Rodzaj uszkodzeń. Larwy żerują wewnątrz nasion, wygryzając w nich korytarze. Na powierzchni nasion widoczne są wówczas wycięte od środka, prześwitujące punkty (tzw. okienka), przez które osobniki dorosłe opuszczają nasiona. Uszkodzone nasiona tracą masę, są zanieczyszczone odchodami, wylinkami i martwymi owadami. Opis szkodnika. Chrząszcz jest długości 3,0-4,5 mm. Jego grzbiet jest brązowawy, z deseniem jaśniejszych i ciemniejszych podłużnych plamek na skrzydłach, które nie sięgają końca odwłoka. Spód ciała chrząszcza jest szary, a czułki długie, złożone z 12 członów, z których pierwsze cztery i ostatni są czerwonawe. Odnóża również są w odcieniu czerwonym. Na udach trzeciej pary widoczny jest długi kolec, a za nim dwa małe ząbki. Larwa jest kształtu rogalikowego i dorasta do 3,0-4,0 mm. Zarys biologii. Zimują chrząszcze w nasionach składowanych w magazynach lub resztkach pożniwnych pozostawionych na polu. Samice składają jaja, każda w liczbie 2-20 sztuk w strąkach lub na magazynowanych nasionach fasoli. Larwy wgryzają się do nasion i rozwijają w ich wnętrzu przez okres 2-7 tygodni. Przed przepoczwarczeniem każda larwa wygryza osobny otwór wyjściowy (okienko), przez który chrząszcze wylatują na zewnątrz. Owad może rozwijać się w zakresie temperatur 15,0-32,5°C. W optymalnych warunkach dla rozwoju strąkowca fasolowego, tj. w temperaturze ok. 27°C i wilgotności względnej powietrza na poziomie 85%, rozwój jednego pokolenia trwa 4 tygodnie. W warunkach polowych strąkowiec fasolowy rozwija jedno pokolenie, podczas gdy w magazynach nawet do ośmiu. W warunkach magazynowych chrząszcze nie pobierają pokarmu i żyją od 2 do 25 dni. W przypadku braku nasion fasoli chrząszcze mogą składać jaja na nasionach grochu i innych strączkowych, ale czas rozwoju larw wydłuża się wówczas kilkakrotnie. Profilaktyka i zwalczanie. W uprawie polowej na suche ziarno lustracje na obecność chrząszczy strąkowca fasolowego należy prowadzić co najmniej raz w tygodniu, w okresie od końcowej fazy kwitnienia do początku formowania strąków. Należy wówczas przeglądać rośliny w rzędach do 10 m od brzegu pola na odcinku 2 m.b. rzędu. Progiem zagrożenia jest obecność 5 chrząszczy na 20 m² brzeżnych pasów plantacji. Zwalczanie chemiczne strąkowca fasolowego polega na opryskiwaniu roślin jednym z zarejestrowanych środków. Przed złożeniem nasion do magazynu zaleca się przeprowadzenie dezynsekcji pustych pomieszczeń. W celu ograniczenia rozwoju strąkowca fasolowego najlepiej jest przechowywać nasiona w temperaturze do 12°C. Przechowywane nasiona należy przeglądać na obecność chrząszczy. W chwili ich pojawienia można wykonać zabieg termiczny, który polega na przetrzymywaniu nasion w niskiej temperaturze (-10°C) przez 12 godzin lub w wysokiej temperaturze (65°C) przez godzinę. Sygnałem do wykonania zabiegu zwalczającego w formie fumigacji jest stwierdzenie 2 chrząszczy na 50 kg nasion.

6.2. Niechemiczne metody ograniczania szkodników fasoli Metoda agrotechniczna Płodozmian i zmianowanie. Jednym z ważniejszych elementów uprawy fasoli, uwzględniającej założenia integrowanej ochrony roślin, jest jej odpowiednie umiejscowienie w płodozmianie, co w znacznym stopniu pozwala na utrzymanie roślin w wysokiej zdrowotności i na uniknięcie zjawiska akumulacji szkodników na uprawianym obszarze. Lokalizacja plantacji. Uprawa powinna znajdować się w miejscu wolnym od szkodników zimujących w glebie, takich jak rolnice i pędraki oraz w odpowiedniej odległości od innych roślin z rodziny bobowatych. Przede wszystkim należy unikać sąsiedztwa wieloletnich upraw roślin motylkowatych. Zmniejszy to zagrożenie ze strony szkodników zasiedlających fasolę. Z tego powodu należy rozważyć lokalizację uprawy na polu znajdującym się pod wiatr w stosunku do obszarów będących potencjalnie miejscem skąd nalatują szkodniki. Z uwagi na zagrożenie ze strony mszycy burakowej zaleca się umiejscawiać uprawę z dala od krzewów będących żywicielami pierwotnymi tego szkodnika takich jak: kalina, trzmielina czy jaśminowiec. Stosowanie higieny fitosanitarnej. Zachowanie higieny fitosanitarnej pozwala na ograniczenie liczebności szkodników zimujących w polu oraz przenoszenia ich z jednego obszaru na drugi. Polega ona głównie na dokładnym zbiorze rośliny przedplonowej oraz czyszczeniu maszyn roboczych z resztek roślinnych i grudek ziemi. Uprawa gleby. Poprawne wykonywanie uprawek mechanicznych gleby pozwala na redukcję stadiów zimujących szkodników. Ważna jest orka, która wydobywa na powierzchnię szkodniki bytujące w glebie. Wówczas wiele z nich może zostać zjedzonych przez ptaki lub, w przypadku suchej pogody, zostanie przesuszonych, co istotnie wpłynie na ich śmiertelność. Nawożenie. Powinno być wykonane w oparciu o analizę gleby na zawartość składników pokarmowych i oszacowane tak, aby rośliny miały zapewnione optymalne warunki pokarmowe. Należy unikać przenawożenia azotem. Nadmierne nawożenie azotem może doprowadzić do słabego wykształcenia się tkanki wzmacniającej, a soczyste tkanki roślinne są chętniej atakowane przez szkodniki. Zachwaszczenie. Ze względu na zwabianie przez kwitnące rośliny wielu gatunków szkodników, należy uprawę utrzymywać wolną od chwastów. Ważne jest także niszczenie kwitnących chwastów wokół uprawy fasoli. Metoda fizyczna Stosowanie żółtych tablic lepowych pozwala na monitorowanie obecności stadiów ruchomych wielu gatunków szkodników, natomiast stosowanie ich w większej liczbie na jednostkę powierzchni może posłużyć jako metoda redukcji liczebności populacji zasiedlającej rośliny. Przykładem jest wykorzystywanie żółtych tablic lepowych w celu masowego odławiania mszyc. Metoda mechaniczna W przypadku szkodnika, którego łatwo znaleźć, oraz który wystąpi w niewielkim nasileniu, rozważyć można ręczne zbieranie. Stosowanie wszelkiego rodzaju barier, takich jak gęste siatki wokół pola, ogranicza zasiedlanie roślin przez szkodniki nalatujące na uprawę z obszarów z nią sąsiadujących. Metoda hodowlana Metoda hodowlana oparta jest na odpowiednim doborze odmian o dużej tolerancyjności na żerowanie szkodników lub posiadających odporność ekologiczną polegającą na niezgodności fenologicznej rozwoju rośliny i biologii szkodnika. Odmiany genetycznie odporne na określonego szkodnika charakteryzują określone cechy niekorzystne do jego rozwoju, np. substancje repelentne wydzielane przez rośliny, które nie stymulują składania jaj przez samice lub nieodpowiedni skład soku czy nieodpowiednia budowa tkanek ograniczające żerowanie szkodnika. Metoda biologiczna Opiera się ona przede wszystkim na stworzeniu korzystnych warunków bytowania i rozmnażania dla owadów drapieżnych i pasożytów, które są w stanie istotnie ograniczać rozwój populacji szkodników. Nadrzędną zasadą metody biologicznej jest ocena wpływu każdego planowanego zabiegu chemicznego, szczególnie insektycydem, na organizmy pożyteczne. W sytuacji, kiedy liczebność szkodnika w polu jest niewielka, należy oszacować możliwość regulacji jego liczebności przez organizmy pożyteczne. Na przykład, pojawienie się mszycy burakowej na fasoli na początku sezonu może się zbiegać z pojawieniem licznej populacji biedronek, które będą w stanie znacząco ograniczyć liczebność mszyc nie dopuszczając do nadmiernych uszkodzeń. Obecność biegaczowatych, kusakowatych, pająków i kosarzy jest szczególnie istotna w kontrolowaniu liczebności szkodników, których rozwój związany jest ze środowiskiem glebowym. Jest to wyjątkowo ważne ze względu na brak skutecznych metod ochrony przed szkodnikami takimi jak rolnice i pędraki.