Monitoring w IPR – czosnek

3.1. Profilaktyka w ograniczaniu organizmów szkodliwych czosnku Technologia uprawy czosnku obejmuje szereg zabiegów uprawowych i pielęgnacyjnych, które w różnym stopniu wpływają na organizmy szkodliwe. Czosnek rozmnaża się głównie wegetatywnie, przeważnie z materiałów nieselekcjonowanych i nieodwirusowanych, często zasiedlonych przez choroby grzybowe i nicienie, dlatego też plony i jakość czosnku na większości plantacji w Polsce są niskie. Negatywne skutki powodowane przez organizmy szkodliwe w uprawach czosnku można ograniczać poprzez stworzenie roślinie uprawnej odpowiednich warunków wzrostu i rozwoju, wzmocnienie jej mechanizmów obronnych, zwiększenie odporności na patogeny, ułatwienie roślinom konkurencji z chwastami, a także zwiększenie liczebności organizmów pożytecznych. Profilaktyka pełni bardzo ważną rolę w przeciwdziałaniu wszystkim organizmom szkodliwym. Obejmuje także takie elementy jak: właściwe zmianowanie, staranną uprawę gleby, dobór odmian dostosowanych do lokalnych warunków glebowo-klimatycznych, nawożenie dostosowane do wymagań pokarmowych rośliny uprawnej i zasobności gleby, właściwe terminy sadzenia, odpowiednie zagęszczenie roślin, nawadnianie w okresach niedoborów i dużego zapotrzebowania na wodę, staranną pielęgnację roślin. Jednym z ważniejszych elementów profilaktyki jest wykonanie analizy gleby na obecność patogenicznych nicieni, którą należy przeprowadzić przed rozpoczęciem uprawy czosnku. Wykluczenie obecności tych organizmów ma duże znaczenie dla zdrowotności czosnku, musi zostać udokumentowane wynikami badań. Zapobieganie występowaniu i rozprzestrzenianiu się organizmów szkodliwych, występujących w uprawach czosnku, wiąże się ze stosowaniem podstawowych zasad higieny fitosanitarnej, do których zaliczamy następujące zabiegi:  Staranny zbiór rośliny przedplonowej, który zapobiega pozostawieniu na polu nasion roślin uprawnych i chwastów czy też organów wegetatywnych (np. korzenie, bulwy). Osypane nasiona chwastów, czy ich organy wegetatywne, są źródłem zwiększonego zachwaszczenia pola, natomiast nasiona niektórych roślin uprawnych mogą stanowić problem w uprawach następczych, np. samosiewy rzepaku, chrzanu.  Usuwanie z pola resztek roślinnych porażonych przez choroby pochodzenia grzybowego, bakteryjnego i wirusowego, a także szybkie i dokładne przykrycie resztek pożniwnych, umożliwiające rozpoczęcie procesu rozkładu przez mikroorganizmy glebowe. Resztki roślinne są miejscem zimowania wielu szkodników jak również sprzyjają namnażaniu się sprawców chorób w glebie. Szczególne znaczenie ma usuwanie z pola roślin porażonych przez fuzariozę oraz niszczyka zjadliwego.  Unikanie stosowania źle rozłożonego obornika, w którym mogą znajdować się zdolne do kiełkowania nasiona chwastów oraz różne patogeny roślinne. Nawożenie obornikiem powoduje z reguły wzrost zachwaszczenia, gdyż nie wszystkie nasiona chwastów są niszczone w przewodzie pokarmowym zwierząt (np. komosa biała, szarłat szorstki, gwiazdnica pospolita, perz właściwy).  Obornik stosowany jesienią w mniejszym stopniu zachwaszcza pole, w porównaniu do terminu wiosennego, gdyż chwasty niszczone są mechanicznie w trakcie uprawy jesiennej lub wiosennej, a ponadto część siewek chwastów zamiera w okresie zimy. Nawożenie obornikiem i innymi nawozami organicznymi może wpływać na zwiększenie liczebności organizmów pożytecznych.  Dokładne przykrycie obornika w trakcie orki, dzięki czemu następuje jego szybszy rozkład. Źle przykryty obornik przyciąga niektóre szkodniki, np. śmietki glebowe.  Wykorzystywanie ziemi kompostowej wolnej od chorób, szkodników i nasion chwastów. Do sporządzenia kompostu nie można używać materiałów porażonych grzybami patogenicznymi, czy zawierających nasiona chwastów. Pryzmę kompostową należy przykrywać, aby zapobiegać składaniu jaj przez szkodliwe owady (np. lenie, komarnice, chrabąszcze, sprężyki), nie można też dopuścić do wydania nasion przez chwasty występujące na pryzmie.  Systematyczne czyszczenie i usuwanie resztek roślinnych i ziemi z pojazdów, maszyn i narzędzi, wykorzystywanych do uprawy i pielęgnacji roślin, aby zapobiegać przenoszeniu organizmów szkodliwych (np. nicienie, nasiona chwastów, wirusy).  Zapobieganie przedostawaniu się nasion chwastów na plantacje czosnku z terenów sąsiednich i nie dopuszczanie do kwitnienia i wydania nasion przez chwasty na miedzach, skarpach, poboczach. Jest to szczególnie ważne w przypadku gatunków chwastów, których nasiona mogą być łatwo przenoszone przez wiatr lub zwierzęta. Kwitnące chwasty wabią szkodniki zasiedlające czosnek, a ich nektar jest źródłem pokarmu, natomiast nasiona chwastów są źródłem zwiększonego zachwaszczenie pola w latach następnych.  Systematyczne obserwacje plantacji czosnku i rozpoznawanie występujących organizmów szkodliwych oraz określanie nasilenia i obszaru ich występowania.

6.2. Pośrednie metody ograniczania szkodników w integrowanej ochronie czosnku 6.2.1. Metoda agrotechniczna Lokalizacja plantacji. Plantacje czosnku powinny być lokalizowane z zachowaniem izolacji przestrzennej. Należy unikać bezpośredniego sąsiedztwa pól, na których w poprzednim roku były uprawiane pory czy cebula. Są to miejsca zimowania śmietek, wciornastków i wgryzki szczypiorki, które wychodzą wiosną po zimowaniu i mogą stanowić poważne zagrożenie dla rozpoczynającego wegetację czosnku. Uprawy nie należy też umiejscawiać w bezpośrednim sąsiedztwie wieloletnich plantacji koniczyny, lucerny i innych upraw nektarodajnych, w tym także roślin jednorocznych, ponieważ przywabiają one kolorem kwiatów osobniki dorosłe muchówek i motyli oraz stanowią dla nich źródło pożywienia. Po pobraniu pokarmu samice składają masowo jaja na pobliskich uprawach będącymi roślinami żywicielskimi dla ich larw. Płodozmian. Zmianowanie jest ważnym elementem płodozmianu, którego jedną z zasad jest zachowanie zdrowotności gleby przez unikanie uprawy bezpośrednio po sobie roślin spokrewnionych lub atakowanych przez te same szkodniki. W ochronie przed szkodnikami płodozmian jest podstawowym elementem obniżania liczebności, przede wszystkim nicieni i szkodników glebowych (pędraków i drutowców). Ogranicza również występowanie szkodliwych gatunków owadów, które przechodzą swój cykl rozwojowy w miejscu żerowania lub w jego bezpośrednim sąsiedztwie, m.in. wciornastków i śmietki. Planując płodozmian należy zachować minimum 4-letnią przerwę w uprawie czosnku po sobie lub innych warzywach cebulowych (cebuli, porze czy szczypiorku). Niekorzystnym przedplonem dla uprawy czosnku są wieloletnie uprawy roślin z rodziny bobowatych ze względu na ryzyko występowania szkodników glebowych (pędraków, drutowców, rolnic). Po stwierdzeniu dużej ich liczebności, w płodozmianie należy uwzględnić gatunki roślin nieatrakcyjne dla nich pod względem pokarmowym, np. gorczycę, grykę, rzepak czy len. Ze względu na możliwość porażenia czosnku przez niszczyka zjadliwego, nie należy go uprawiać po roślinach, które są roślinami żywicielskimi, takich jak: koniczyna czerwona, lucerna, bobik, bób, pietruszka, seler, ziemniak i owies. Dobrym przedplonem dla uprawy czosnku będą rośliny pozostawiające stanowisko wolne od chwastów, w miarę wcześnie kończące wegetację, niebędące żywicielami dla niszczyka zjadliwego, np.: groch, fasola, wyka, peluszka, ogórek, kalafior i rzepak. Uprawa mechaniczna gleby. Bardzo ważne jest terminowe wykonywanie zabiegów agrotechnicznych (m.in. orki, kultywatorowania, bronowania), co ma ograniczający wpływ na liczebność szkodników. Orka głęboka niszczy znaczny procent pędraków, drutowców, gąsienic rolnic i poczwarek śmietek. Głębokie przyoranie resztek pożniwnych ogranicza liczebność wciornastków, wgryzki szczypiorki i śmietki cebulanki, które mogą zimować w resztkach roślin. Nawożenie. Właściwe nawożenie ma wpływ na zdrowotność roślin i zwiększa ich potencjał obronny oraz zdolności regeneracyjne. Nadmierne nawożenie azotem prowadzi do słabego wykształcenia się tkanki mechanicznej, co powoduje, że roślina jest chętniej atakowana przez szkodniki. Nawożenie fosforowe i potasowe stymuluje natomiast rozwój tej tkanki, co utrudnia żerowanie m.in. wciornastków. Zwalczanie chwastów. Zachwaszczenie pól sprzyja intensywniejszemu zasiedlaniu uprawy przez szkodniki. Niektóre gatunki chwastów mogą stanowić dla nich zastępcze źródło pokarmu lub być miejscem schronienia czy zimowania. Kwitnące chwasty są ponadto źródłem pokarmu dla osobników dorosłych muchówek i motyli.

6.3. Bezpośrednie metody ograniczania szkodników w uprawie czosnku 6.3.1. Metoda mechaniczna Może być wykorzystywana w ochronie roślin uprawianych na niewielkich powierzchniach. Do najczęstszych czynności należy zbieranie lub wyłapywanie szkodników z roślin lub ich otoczenia, a także usuwanie i niszczenie roślin przez nie zasiedlonych. 6.3.2. Metoda chemiczna Metoda integrowanej ochrony przed szkodnikami dopuszcza stosowanie chemicznych środków ochrony. Środki te powinny charakteryzować się wysoką selektywnością w stosunku do zoofagów (drapieżców i pasożytów), niską toksycznością w stosunku do ludzi i zwierząt, szybszą dynamiką rozkładu, nie kumulowaniem się w środowisku oraz bezpieczną formą użytkową. Prowadząc integrowaną ochronę powinno się stosować środki o jak najkrótszym okresie karencji, zwłaszcza w przypadku zabiegów interwencyjnych, prowadzonych w okresie osiągania przez warzywa dojrzałości konsumpcyjnej. Wśród zoocydów stosowanych w zwalczaniu szkodników pierwszeństwo mają środki biologiczne i środki selektywne czyli takie, które działają na określoną grupę organizmów. Decyzję o zastosowaniu zoocydów należy podjąć w oparciu o progi szkodliwości, na podstawie lustracji uprawy i w oparciu o progi zagrożenia, co określa się metodą nadzorowanego zwalczania. Tabela 3. Progi zagrożenia dla najważniejszych szkodników czosnku Gatunek Termin lustracji Szkodliwe Próg zagrożenia szkodnika i zwalczania stadium larwy Niszczyk 2 osobniki na 100 cm3 gleby zebranej przed sadzeniem i osobniki zjadliwy z 5 miejsc na terenie 0,5 ha* ząbków dorosłe Śmietka obecność jaj wokół 2-3 roślin na 1mb okres wschodów larwy cebulanka rzędu Błotniszka 10% uszkodzonych roślin koniec marca larwy czosnkówka w poprzednim roku uprawy i początek kwietnia larwy Wciornastek 6 owadów na jednej roślinie* maj-lipiec i osobniki tytoniowiec dorosłe Wgryzka 2-5 wygryzionych "okienek" na maj i czerwiec gąsienice szczypiorka kolejnych 10 roślinach* Od 2-3 wygryzionych „okienek” Chowacz larwy w szczypiorze na 10 kolejnych maj i czerwiec szczypiorak przeglądanych roślinach* * liczba obserwacji: 3 do 5 w zależności od powierzchni uprawy Wykaz dopuszczonych w Polsce środków ochrony roślin jest publikowany w rejestrze środków ochrony roślin. Informacje o zakresie stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach zamieszczane są w etykietach. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest wyszukiwarka środków ochrony roślin. Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem https://www.gov.pl/web/rolnictwo/ochrona-roslin. Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z podanymi w etykiecie zaleceniami oraz w taki sposób, aby nie dopuścić do zagrożenia zdrowia człowieka, zwierząt lub środowiska. Lista środków ochrony roślin do integrowanej produkcji jest opracowywana przez Instytut Ogrodnictwa – PIB w Skierniewicach i publikowana w Programie Ochrony Roślin Warzywnych. Wykaz zalecanych do IP środków ochrony roślin jest również dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz- srodkow-ochrony-roslin-dla-integrowanej-produkcji.html. Zasady stosowania zoocydów Wszystkie zabiegi ochrony roślin należy wykonywać w warunkach optymalnych dla ich działania i w taki sposób, aby maksymalnie wykorzystać ich biologiczną aktywność, przy jednoczesnej minimalizacji dawek. Stosując pestycydy należy wybierać sposób wykonania zabiegów jak najbezpieczniejszy dla organizmów pożytecznych, np. ograniczając użycie pestycydów do okresu, gdy rośliny są jeszcze młode. Innym sposobem ograniczenia ilości zużywanego środka ochrony roślin jest jego precyzyjne sowanie - w miejscu występowania szkodnika. Ze względu na ochronę środowiska i konieczność zachowania różnorodności biologicznej należy unikać wielokrotnego stosowania tych samych substancji aktywnych w danym obiekcie, gdyż może to powodować wystąpienie „zjawiska kompensacji” lub pojawienia się biotypów uodpornionych. Nie wolno mieszać różnych środków ochrony roślin ze sobą oraz płynnymi nawozami dolistnymi, jeżeli nie jest to wyraźnie zaznaczone w Programie Ochrony Warzyw oraz w etykietach dołączonych do opakowań poszczególnych środków. Podczas wykonywania zabiegu temperatura powietrza w czasie opryskiwania dla większości środków powinna wynosić 10-20°C. W dniach o wyższej temperaturze zabieg należy wykonać wczesnym rankiem lub późnym popołudniem, gdy rośliny są w pełnym turgorze.

III. OCHRONA PRZED ORGANIZMAMI SZKODLIWYMI Organizmy szkodliwe: grzyby chorobotwórcze, wirusy, bakterie, roztocza i owady szkodliwe oraz chwasty, zwane inaczej agrofagami, występują powszechnie i licznie w uprawach roślin i powodują duże szkody w plonach. Ochrona roślin ma na celu zapobieganie zmniejszaniu się plonów i obniżaniu ich jakości oraz przenoszeniu agrofagów i rozprzestrzenianiu się na pola, na których dotychczas nie występowały. Integrowana ochrona roślin, obowiązkowa od 2014 roku, stanowi ważną część Integrowanej Produkcji Roślin. Wykorzystuje naturalne mechanizmy biologiczne i fizjologiczne roślin, które wspierane są przez racjonalne stosowanie konwencjonalnych, naturalnych i biologicznych środków ochrony roślin oraz wiedzę o organizmach szkodliwych, w szczególności o ich biologii i szkodliwości, w celu określenia optymalnych terminów zwalczania. Wykorzystuje też naturalnie występujące organizmy pożyteczne, w tym drapieżców i pasożyty, a także posługuje się ich introdukcją. Istotą integrowanej ochrony roślin jest uzyskiwanie wysokich plonów, o dobrej jakości, w optymalnych warunkach uprawy, w sposób nie zagrażający naturalnemu środowisku i zdrowiu człowieka, przy jednoczesnym zachowaniu opłacalności produkcji. W integrowanej ochronie roślin preferowane są metody niechemiczne: agrotechniczna, biologiczna mechaniczna, a metoda chemiczna powinna stanowić ich uzupełnienie. Ochrona chemiczna przed agrofagami powinna być prowadzona zgodnie z zasadami Dobrej Praktyki Ochrony Roślin (DPOR), co wynika m. in. z odpowiednich dyrektyw Unii Europejskiej (np. Dyrektywa 2009/128/WE) z 21 października 2009 roku) i ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin (Dz.U. z 2022 r. poz. 824). Środki ochrony roślin rejestrowane obecnie w uprawach warzyw poddawane są dokładnym badaniom, zgodnie z zasadami określonymi przez Unię Europejską. Rygorystyczne wymagania w zakresie jakości środków, ich toksykologii oraz wpływu na rośliny uprawne i środowisko zapewniają, że zalecane środki nie stanowią zagrożenia dla środowiska przyrodniczego, użytkownika i konsumenta, pod warunkiem właściwego ich stosowania. W integrowanej ochronie przed agrofagami należy przestrzegać następujących zasad:  Potrzebę wykonania zabiegu środkiem ochrony roślin należy określać na podstawie identyfikacji agrofagów i nasilenia ich występowania, progów szkodliwości, a także sygnalizacji pojawu szkodników, chorób i prognozowania występowania chwastów.  Do zwalczania chorób czosnku należy przystąpić tylko po stwierdzeniu ryzyka wystąpienia infekcji na podstawie analizy warunków pogodowych i/lub po wystąpieniu pierwszych objawów chorobowych.  Należy stosować środki dopuszczone do stosowania w systemie Integrowanej Produkcji Roślin, zwłaszcza środki o krótkim okresie karencji, krótko zalegające w glebie, ulegające szybkiemu rozkładowi, o jak najmniejszym negatywnym wpływie na roślinę uprawną, glebę i organizmy pożyteczne.  Zawsze stosować środki dopuszczone do stosowania w danej roślinie i przeznaczone do zwalczania określonego agrofaga, przestrzegać zalecanych dawek, terminu i sposobu stosowania podanego w etykiecie dołączonej do każdego opakowania środka. Przed zabiegiem producent zobowiązany jest zapoznać się z etykietą stosowanego środka.  Środki zalecane do ochrony czosnku zamieszczone są w Programie ochrony czosnku, opracowywanym w Instytucie Ogrodnictwa – PIB w Skierniewicach, a także w zaleceniach Instytutu Ochrony Roślin – PIB w Poznaniu.  Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z podanymi w etykiecie zaleceniami oraz w taki sposób, aby nie dopuścić do zagrożenia zdrowia człowieka, zwierząt lub środowiska.  Zabiegi środkami ochrony roślin należy wykonywać w warunkach jak najbardziej optymalnych, w taki sposób, aby maksymalnie wykorzystać ich biologiczną aktywność, a jednocześnie zmniejszać dawki i ograniczać ich zużycie.  Należy ograniczać zużycie środków ochrony roślin, m.in. poprzez precyzyjne stosowanie tylko w miejscach występowania organizmu szkodliwego, dodatek adiuwantów do cieczy użytkowej, stosowanie środków metodą dawek dzielonych, dostosowanie dawek do faz rozwojowych rośliny uprawnej i chwastów oraz warunków glebowych.  Nasilenie występowania agrofagów, zwłaszcza na dużych plantacjach, może rozkładać się nierównomiernie, dlatego też zabieg można niekiedy wykonać tylko na obszarze występowania agrofaga, na obrzeżach lub wybranych fragmentach pola. Ponadto w niektórych latach część agrofagów nie występuje, lub pojawia się w nasileniu nie wymagającym zwalczania.  Należy wykorzystywać mapowanie pól nowoczesnymi metodami (zdjęcia lotnicze lub z dronów) do określania objawów uszkodzeń np. przez szkodniki czy choroby, rozmieszczenia chwastów na plantacji, do wykonywania zabiegów tylko tam gdzie jest to konieczne.  Należy usuwać i niszczyć rośliny z objawami porażenia przez patogeny i szkodniki oraz z objawami zaburzeń fizjologicznych (deformacje, objawy gnicia) w stopniu uniemożliwiającym dalszy wzrost roślin.  Środki ochrony roślin różnią się między sobą długością okresu działania i zalegania w glebie i środowisku. Należy to uwzględniać przy planowaniu roślin następczych, uprawianych zarówno po pełnym okresie uprawy, jak i w przypadku wcześniejszej likwidacji plantacji, na skutek szkód zimowych, zniszczenia roślin przez choroby czy szkodniki i in.  Należy przemiennie stosować środki o różnych mechanizmach działania, aby zapobiegać zjawisku uodporniania się organizmów szkodliwych na zawarte w nich substancja czynne. Przemiennie stosowanie środków wynika z konieczności zachowania bioróżnorodności i ochrony środowiska. Powinno się pamiętać, aby do programów ochrony przed szkodnikami i patogenami czosnku wprowadzać zarejestrowane środki niechemiczne (przynajmniej jeden z przeprowadzonych zabiegów powinien być wykonany takim preparatem).  Dopuszczone do IP środki ochrony stosować profilaktycznie lub z chwilą wystąpienia pierwszych objawów chorobowych.  Działanie środków ochrony roślin na organizmy szkodliwe i rośliny uprawne zależy od występujących agrofagów, gatunków uprawianych roślin i ich faz rozwojowych, warunków glebowych i klimatycznych.  Herbicydy działają na ogół tym silniej, im wyższa jest temperatura, natomiast niektóre środki owadobójcze mogą działać gorzej, lub powodować uszkodzenia opryskiwanych roślin. Poleca się opryskiwać plantacje podczas bezdeszczowej i bezwietrznej pogody, gdy temperatura powietrza wynosi 10-20°C. Jeżeli temperatura jest wyższa, to zabiegi trzeba przeprowadzać wczesnym rankiem (gdy rośliny są w pełnym turgorze) lub w godzinach popołudniowych.  Zabiegi chemiczne należy wykonywać opryskiwaczami zapewniającymi dokładne pokrycie opryskiwanej powierzchni kroplami cieczy użytkowej. Herbicydy stosować opryskiwaczami zaopatrzonymi w niskociśnieniowe, szczelinowe rozpylacze płaskostrumieniowe, natomiast do fungicydów, insektycydów i innych środków mogą być stosowane rozpylacze wirowe.  Ciecz użytkową należy przygotować w ilości koniecznej do opryskiwania planowanej powierzchni, najlepiej bezpośrednio przed zabiegiem. W razie przerwy w opryskiwaniu, przed przystąpieniem do zabiegu ciecz użytkową należy dobrze wymieszać za pomocą mieszadła.  Resztki cieczy użytkowej po zabiegu należy rozcieńczyć wodą i zużyć na powierzchni, na której przeprowadzono zabieg lub poddać unieszkodliwieniu, z wykorzystaniem rozwiązań technicznych zapewniających biologiczną degradację substancji czynnych środków ochrony roślin (np. biobet).  Opryskiwacz po zabiegu powinien być dokładnie umyty, najlepiej specjalnymi środkami przeznaczonymi do tego celu.  Opróżnione opakowania należy przepłukać trzykrotnie wodą i popłuczyny wlać do zbiornika opryskiwacza.  Zabiegi środkami ochrony roślin powinny przeprowadzać tylko osoby przeszkolone przez jednostki organizacyjne wpisane do rejestru przez wojewódzkiego inspektora ochrony roślin i nasiennictwa. W czasie przygotowywania środków i podczas wykonywania zabiegów trzeba przestrzegać przepisów BHP, używając odpowiedniego ubrania ochronnego.  Przed zastosowaniem środka należy poinformować o tym fakcie wszystkie zainteresowane strony, które mogą być narażone na znoszenie cieczy użytkowej i które zwróciły się o taką informację. Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z podanymi w etykiecie zaleceniami oraz w taki sposób, aby nie dopuścić do zagrożenia zdrowia człowieka, zwierząt lub środowiska. Informacje z zakresu ochrony roślin i doboru odmian, w tym metodyki integrowanej ochrony warzyw przed organizmami szkodliwymi oraz informacje o dostępnych systemach wspomagania decyzji w ochronie, zamieszczane są na następujących stronach internetowych: www.gov.pl/web/rolnictwo – Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, www.inhort.pl – Instytut Ogrodnictwa – Państwowy Instytut Badawczy w Skierniewicach, www.ior.poznan.pl – Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy w Poznaniu, piorin.gov.pl – Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa, www.coboru.pl – Centralny Ośrodek Badania Odmian Roślin Uprawnych w Słupi Wielkiej, www.agrofagi.com.pl – Platforma Sygnalizacji Agrofagów - Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy w Poznaniu Wykaz dopuszczonych w Polsce środków ochrony roślin jest publikowany w rejestrze środków ochrony roślin. Informacje o zakresie stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach zamieszczane są w etykietach. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest wyszukiwarka środków ochrony roślin. Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem https://www.gov.pl/web/rolnictwo/ochrona-roslin. Lista środków ochrony roślin do integrowanej produkcji jest opracowywana przez Instytut Ogrodnictwa – PIB w Skierniewicach i publikowana w Programie Ochrony Roślin Warzywnych. Wykaz zalecanych do IP środków ochrony roślin jest również dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz- srodkow-ochrony-roslin-dla-integrowanej-produkcji.html. 3.1. Profilaktyka w ograniczaniu organizmów szkodliwych czosnku Technologia uprawy czosnku obejmuje szereg zabiegów uprawowych i pielęgnacyjnych, które w różnym stopniu wpływają na organizmy szkodliwe. Czosnek rozmnaża się głównie wegetatywnie, przeważnie z materiałów nieselekcjonowanych i nieodwirusowanych, często zasiedlonych przez choroby grzybowe i nicienie, dlatego też plony i jakość czosnku na większości plantacji w Polsce są niskie. Negatywne skutki powodowane przez organizmy szkodliwe w uprawach czosnku można ograniczać poprzez stworzenie roślinie uprawnej odpowiednich warunków wzrostu i rozwoju, wzmocnienie jej mechanizmów obronnych, zwiększenie odporności na patogeny, ułatwienie roślinom konkurencji z chwastami, a także zwiększenie liczebności organizmów pożytecznych. Profilaktyka pełni bardzo ważną rolę w przeciwdziałaniu wszystkim organizmom szkodliwym. Obejmuje także takie elementy jak: właściwe zmianowanie, staranną uprawę gleby, dobór odmian dostosowanych do lokalnych warunków glebowo-klimatycznych, nawożenie dostosowane do wymagań pokarmowych rośliny uprawnej i zasobności gleby, właściwe terminy sadzenia, odpowiednie zagęszczenie roślin, nawadnianie w okresach niedoborów i dużego zapotrzebowania na wodę, staranną pielęgnację roślin. Jednym z ważniejszych elementów profilaktyki jest wykonanie analizy gleby na obecność patogenicznych nicieni, którą należy przeprowadzić przed rozpoczęciem uprawy czosnku. Wykluczenie obecności tych organizmów ma duże znaczenie dla zdrowotności czosnku, musi zostać udokumentowane wynikami badań. Zapobieganie występowaniu i rozprzestrzenianiu się organizmów szkodliwych, występujących w uprawach czosnku, wiąże się ze stosowaniem podstawowych zasad higieny fitosanitarnej, do których zaliczamy następujące zabiegi:  Staranny zbiór rośliny przedplonowej, który zapobiega pozostawieniu na polu nasion roślin uprawnych i chwastów czy też organów wegetatywnych (np. korzenie, bulwy). Osypane nasiona chwastów, czy ich organy wegetatywne, są źródłem zwiększonego zachwaszczenia pola, natomiast nasiona niektórych roślin uprawnych mogą stanowić problem w uprawach następczych, np. samosiewy rzepaku, chrzanu.  Usuwanie z pola resztek roślinnych porażonych przez choroby pochodzenia grzybowego, bakteryjnego i wirusowego, a także szybkie i dokładne przykrycie resztek pożniwnych, umożliwiające rozpoczęcie procesu rozkładu przez mikroorganizmy glebowe. Resztki roślinne są miejscem zimowania wielu szkodników jak również sprzyjają namnażaniu się sprawców chorób w glebie. Szczególne znaczenie ma usuwanie z pola roślin porażonych przez fuzariozę oraz niszczyka zjadliwego.  Unikanie stosowania źle rozłożonego obornika, w którym mogą znajdować się zdolne do kiełkowania nasiona chwastów oraz różne patogeny roślinne. Nawożenie obornikiem powoduje z reguły wzrost zachwaszczenia, gdyż nie wszystkie nasiona chwastów są niszczone w przewodzie pokarmowym zwierząt (np. komosa biała, szarłat szorstki, gwiazdnica pospolita, perz właściwy).  Obornik stosowany jesienią w mniejszym stopniu zachwaszcza pole, w porównaniu do terminu wiosennego, gdyż chwasty niszczone są mechanicznie w trakcie uprawy jesiennej lub wiosennej, a ponadto część siewek chwastów zamiera w okresie zimy. Nawożenie obornikiem i innymi nawozami organicznymi może wpływać na zwiększenie liczebności organizmów pożytecznych.  Dokładne przykrycie obornika w trakcie orki, dzięki czemu następuje jego szybszy rozkład. Źle przykryty obornik przyciąga niektóre szkodniki, np. śmietki glebowe.  Wykorzystywanie ziemi kompostowej wolnej od chorób, szkodników i nasion chwastów. Do sporządzenia kompostu nie można używać materiałów porażonych grzybami patogenicznymi, czy zawierających nasiona chwastów. Pryzmę kompostową należy przykrywać, aby zapobiegać składaniu jaj przez szkodliwe owady (np. lenie, komarnice, chrabąszcze, sprężyki), nie można też dopuścić do wydania nasion przez chwasty występujące na pryzmie.  Systematyczne czyszczenie i usuwanie resztek roślinnych i ziemi z pojazdów, maszyn i narzędzi, wykorzystywanych do uprawy i pielęgnacji roślin, aby zapobiegać przenoszeniu organizmów szkodliwych (np. nicienie, nasiona chwastów, wirusy).  Zapobieganie przedostawaniu się nasion chwastów na plantacje czosnku z terenów sąsiednich i nie dopuszczanie do kwitnienia i wydania nasion przez chwasty na miedzach, skarpach, poboczach. Jest to szczególnie ważne w przypadku gatunków chwastów, których nasiona mogą być łatwo przenoszone przez wiatr lub zwierzęta. Kwitnące chwasty wabią szkodniki zasiedlające czosnek, a ich nektar jest źródłem pokarmu, natomiast nasiona chwastów są źródłem zwiększonego zachwaszczenie pola w latach następnych.  Systematyczne obserwacje plantacji czosnku i rozpoznawanie występujących organizmów szkodliwych oraz określanie nasilenia i obszaru ich występowania.

V. OCHRONA PRZED CHOROBAMI W integrowanej uprawie czosnku, integrowana ochrona będzie w dalszym stopniu polegała na racjonalnym stosowaniu konwencjonalnych środków ochrony roślin w zwalczaniu najważniejszych agrofagów oraz stosowaniu podstawowych zasad agrotechnicznych, przede wszystkim czosnek przeznaczony do sadzenia/siewu powinien być wolny od agrofagów, zwłaszcza chorób pochodzenia wirusowego i grzybowego oraz nicieni. Lista fungicydów dopuszczonych do stosowania w ochronie czosnku jest bardzo ograniczona, lecz uwzględnia zwalczanie wszystkich, aktualnie występujących chorób pochodzenia infekcyjnego. Uzyskanie efektywnej ochrony gwarantuje przestrzeganie niżej przedstawionych kryteriów. Ochronę chemiczną w systemie integrowanej uprawy trzeba prowadzić w myśl zasady „tak dużo, jak to jest niezbędne, ale tak mało, jak to jest możliwe”. Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z podanymi w etykiecie zaleceniami oraz w taki sposób, aby nie dopuścić do zagrożenia zdrowia człowieka, zwierząt lub środowiska. Wykaz dopuszczonych w Polsce środków ochrony roślin jest publikowany w rejestrze środków ochrony roślin. Informacje o zakresie stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach zamieszczane są w etykietach. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest wyszukiwarka środków ochrony roślin. Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem https://www.gov.pl/web/rolnictwo/ochrona-roslin. Lista środków ochrony roślin do integrowanej produkcji jest opracowywana przez Instytut Ogrodnictwa – PIB w Skierniewicach i publikowana w Programie Ochrony Roślin Warzywnych. Wykaz zalecanych do IP środków ochrony roślin jest również dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz- srodkow-ochrony-roslin-dla-integrowanej-produkcji.html. 5.1. Niechemiczne metody ograniczania chorób czosnku 5.1.1. Metoda agrotechniczna Lokalizacja plantacji. Najwięcej chorób występuje w rejonach skoncentrowanej uprawy czosnku i w gospodarstwach nie przestrzegających zasad zmianowania. Niewskazana jest lokalizacja plantacji czosnku w bliskim sąsiedztwie upraw innych gatunków roślin cebulowych, zwłaszcza plantacji nasiennych cebuli i cebuli uprawianej z dymki. Zmianowanie. Wybór stanowiska, przedplonu i prawidłowe zmianowanie stanowi podstawę integrowanej ochrony czosnku przed chorobami, szkodnikami i chwastami. Ze względów fitosanitarnych czosnek nie powinien być uprawiany po sobie ani po innych warzywach cebulowych takich jak: cebula, por, szczypiorek czy siedmiolatka, na tym samym polu nie częściej niż co 4 lata. Uprawa zaś czosnku w monokulturze prowadzi do niebezpieczeństwa nagromadzenia się w glebie groźnych chorób i szkodników, a zawłaszcza białej zgnilizny, fuzariozy i nicieni. Nawożenie. Nawożenie obornikiem lub innymi nawozami organicznymi ogranicza występowanie wielu chorób czosnku pochodzenia glebowego powodowanych przez grzyby z rodzaju Fusarium i Pyrenochaeta, sprawcy korkowatości korzeni czosnku (różowienia korzeni). 5.1.2. Metoda hodowlana W szczególny sposób powinna być traktowana hodowla, selekcja odpornościowa czosnku na choroby pochodzenia wirusowego. W uprawach czosnku mamy często do czynienia z kompleksem różnych rodzajów wirusów jednocześnie na danej plantacji, a nawet tej samej roślinie. 5.1.3. Metoda biologiczna W ochronie integrowanej ważne jest unikanie niszczenia organizmów pożytecznych będących na lub w otoczeniu naszego pola. Należą do nich grzyby: Pythium oligandrum, Trichoderma spp., Coniothyrum minitans i bakteria - Bacillus subtilis i inne. 5.2. Podejmowanie decyzji o wykonaniu zabiegów ochrony Jedną z metod w ochronie przed chorobami warzyw przy podejmowaniu decyzji o rozpoczęciu ochrony przed patogenami jest sygnalizacja pojawu zarodników rejestrowanych za pomocą specjalistycznej aparatury. W przypadku uprawy czosnku nie ma potrzeby takiej sygnalizacji, ponieważ nie występuje mączniak rzekomy. W uprawie czosnku podstawową metodą wykrywania wielu chorób roślin jest częsta i dokładna lustracja roślin na plantacji i poprawne określenie na podstawie pierwszych symptomów choroby w oparciu o dostępne metodyki, w których zawarte są opisy i barwne fotografie. Obowiązkowe są przynajmniej cotygodniowe lustracje plantacji czosnku, potwierdzone w Notatniku Integrowanej Produkcji, na obecność chorób: różowa zgnilizna korzeni, fuzaryjne gnicie piętki czosnku, biała zgnilizna cebuli oraz mączniak prawdziwy. Trafna diagnoza oraz właściwie i terminowo wykonane zabiegi ochronne z zachowaniem okresów karencji decydują o uzyskaniu wysokiego i dobrej jakości plonu handlowego czosnku, bezpiecznego dla konsumenta. 5.3. Zaprawianie ząbków czosnku Przedsiewne zaprawianie ząbków czosnku stanowi podstawowe ogniwo w integrowanej ochronie czosnku ze względu na znikome ilości zużytego środka ochrony na jednostkę powierzchni uprawy. Ząbki czosnku niezależnie od terminu uprawy, przed sadzeniem/siewem trzeba zaprawić przeciwko chorobom zaprawą nasienną zgodnie z aktualnym programem ochrony czosnku. 5.4. Opis chorób czosnku i ich sprawców 5.4.1. Żółta pasiastość czosnku Chorobę wywołuje kompleks wirusa A czosnku (Garlic virus A, GarV-A), wirusa B czosnku (Garlic virus B, GarV-B), wirusa C czosnku (Garlic virus C, GarV-C), wirusa D czosnku (Garlic virus D, GarV-D), wirusa E czosnku (Garlic virus E, GarV-E) i wirusa X czosnku (Garlic virus X, GarV-X). Biologia i przenoszenie. Allexiwirusy porażają w naturze jedynie rośliny należące do rodzaju Allium. Rośliny czosnku porażone są zawsze przez zespół kilku allexiwirusów, co znacznie utrudnia diagnostykę powodowanych przez nie chorób. Głównym źródłem tych patogenów w czosnku jest porażony materiał rozmnożeniowy. Ponadto, w okresie wegetacji i podczas przechowywania czosnku, mogą być one przenoszone przez przebarwiacza czosnkowego (Aceria tulipae). Objawy. Symptomy pojawiające się w sezonie wegetacyjnym zależą od liczby izolatów oraz gatunku wirusa. Rośliny porażone przez allexiwirusy mają zahamowany wzrost, a na liściach pojawia się mozaika, żółta smugowatość lub żółta pasiastość. Szkodliwość. Obecność allexiwirusów w roślinach czosnku jest przyczyną obniżenia plonu główek, zwłaszcza ich ciężaru (od 14 do 32%) i zmniejszenia średnicy (od 6 do 11%). Szkodliwość tych wirusów wyraźnie zwiększa się, gdy czosnek porażony jest równocześnie przez inne wirusy (25-43%). 5.4.2. Mozaika czosnku Chorobę wywołuje kompleks wirusa żółtej karłowatości cebuli (Onion yellow dwarf virus, OYDV) i wirusa żółtej pasiastości pora (Leek yellow stripe virus, LYSV). Biologia i przenoszenie. Potywirusy występujące na czosnku są patogenami porażającymi liczne gatunki roślin warzywnych i ozdobnych. Wirusy te kumulują się w główkach czosnku i są rozprzestrzeniane podczas rozmnażania wegetatywnego. W sezonie wegetacyjnym są przenoszone przez mszyce, głównie mszycę wielożerną - Myzus (Sciamyzus) ascalonicus. Objawy. Pierwsze objawy chorobowe pojawiają się już na początku sezonu wegetacyjnego i mają postać żółtych pasków u podstawy pierwszych liści. W miarę wzrostu roślin, choroba postępuje - żółta mozaika rozprzestrzenia się na całej powierzchni liścia i prowadzi do całkowitego żółknięcia roślin. Niekiedy liście są dodatkowo skręcone i spłaszczone. Rośliny porażone przez te wirusy mają zahamowany wzrost a wytworzone przez nie główki są znacznie mniejsze. Szkodliwość. Szacuje się, iż ok. 60% czosnku uprawianego w Polsce jest porażone przez potywirusy. Patogeny te przyczyniają się do redukcji masy główek o 25-75%. Choroby wirusowe czosnku możliwe są do wyeliminowania metodą hodowli odpornościowej oraz przez odwirusowanie materiału rozmnożeniowego metodą kultur merystematycznych. 5.4.3. Bakterioza czosnku - Burkholderia cepacia (Palleroni et Holmesex Burkholder i in.) Burkholderia gladioli pv. allicola (Burkholder) i in. Biologia. Bakteriozy stanowią w ostatnich latach poważne zagrożenie, głównie w uprawach cebuli i także czosnku. Bakterie wnikają najczęściej przez niezaschniętą szyjkę czosnku, wszelkie zranienia i uszkodzenia mechaniczne, np. po gradobiciu, ulewnych deszczach, a także poprzez mechaniczne uszkodzenia powstałe podczas prac pielęgnacyjnych oraz podczas zbioru i obcinania liści. Chorobotwórcze bakterie przenoszone są także przez owady na drodze forezji. Do infekcji dochodzi w szerokim zakresie temperatury 4-27oC (optimum 21-26oC) i w warunkach wysokiej wilgotności powietrza, zarówno w okresie wegetacji jak i przechowywania (95-100%). Uszkodzenia i objawy. Praktycznie, krytycznym okresem zakażenia roślin tymi bakteriami jest przełom lipca i sierpnia, bezpośrednio przed zasychaniem liści. Do zakażenia bakteryjnego czosnku dochodzi najczęściej w okresie wegetacji czosnku, lecz objawy chorobowe bywają widoczne dopiero w okresie przedzbiorczym i w trakcie przechowywania. W zależności od rodzaju bakterii objawy choroby mogą być różne:  miękka zgnilizna czosnku w okolicy szyjki;  wodnistość i gnicie pojedynczych ząbków i stopniowe ich zasychanie;  śluzowata zgnilizna z żółtym zabarwieniem wewnętrznych ząbków czosnku. Metodyka obserwacji. Obserwacje nasilenia choroby należy prowadzić od połowy lipca do okresu zbioru - od początku tworzenia zgrubień (skala BBCH 4/45 - 49) na 50 roślinach wybranych na polu losowo i oceniać według 6-stopniowej skali porażenia: 0 - brak objawów choroby 1 – porażenie 1% (pierwsze objawy chorobowe na roślinie) 2 – porażenie od 2% do 6% 3 – porażenie od 7% do 20% 4 – porażenie od 21% do 50% 5 – porażenie powyżej 50% Terminy zabiegów, progi szkodliwości. Do wysiewu/sadzenia stosować materiał wysadkowy kategorii kwalifikowany lub standard. Występowaniu choroby sprzyjają tzw. grube i niezaschnięte przed zbiorem szyjki główki. Ochrona czosnku przed bakteriozą polega głównie na profilaktyce. Zaleca się kilkuletnią przerwę w uprawie czosnku na tym samym polu. Należy unikać stanowisk podmokłych i źle zmeliorowanych. Główki przed zbiorem i obcinaniem liści powinny być dobrze zasuszone. Do długotrwałego przechowywania nie należy przeznaczać główek niedojrzałych, z niezaschniętą i grubą szyjką. Nie należy zbyt krótko obcinać liści u nasady główki. Po zbiorze, główki dosuszać w możliwie krótkim czasie i w temperaturze nieprzekraczającej 30oC. Do przechowywania przeznaczać tylko zdrowe, nieuszkodzone mechanicznie główki. W okresach bezpośredniego zagrożenia czosnku bakteriozami należy opryskiwać plantacje 1-2 krotnie co 7 dni środkami ograniczającymi bakteriozy zgodnie z programem ochrony czosnku. Zabieg ten należy stosować w okresach po gradobiciu lub ulewnych opadach deszczu w okresie załamywania się liści. 5.4.4. Fuzaryjna zgnilizna czosnku - Fusarium oxysporum f.sp.cepae Biologia. Sprawca choroby to szeroko rozpowszechniony patogen glebowy. Zarodnikowanie konidialne tego strzępczaka obejmuje mikro- i makrokonidia. Mikrokonidia tworzą się na pojedynczych krótkich trzonkach, wyrastających bocznie ze strzępek grzybni, i gromadzą się w pozornych główkach na zakończeniach trzonków. Makrokonidia powstają na złożonych i rozgałęzionych trzonkach ułożonych pojedynczo lub zebranych w sporodochia. Sierpowate makrokonidia podzielone są przegrodami poprzecznymi. Uszkodzenia i objawy. Grzyb poraża rośliny już w okresie kiełkowania nasion i młodej fazie wzrostu czosnku powodując żółknięcie liści, a następnie placowe zamieranie roślin. Objawy przypominają uszkodzenia powodowane przez niszczyka zjadliwego. Patogen może atakować rośliny w starszej fazie wzrostu, podczas pełni okresu wegetacji i w okresie przedzbiorczym. Wówczas choroba może ujawnić się dopiero w okresie przechowywania. Porażone czosnki pokryte są brunatnymi lekko zapadającymi się plamami, na których widoczne są różowe lub beżowe sporodochia grzyba. Zainfekowane czosnki gniją. Korzenie przebarwiają się na kolor brunatno – różowy. Fuzarioza czosnku jest jedną z najgroźniejszych chorób tej rośliny. Infekcja roślin może zachodzić w szerokim zakresie temperatury, tj. od 13°do 30°C (przy optimum 27°C). Źródłem pierwotnej infekcji może być zakażony czosnek wysadkowy, nasiona, a także woda i gleba. Rośliny mogą zostać porażone bezpośrednio przez patogen na dowolnym etapie rozwoju, jednak uszkodzenie korzenia, piętki przez śmietkę cebulankę zwiększa skalę występowania choroby. Grzyb może bytować w glebie nawet kilka lat w postaci chlamydospor. Do rozprzestrzeniania się grzyba dochodzi często wskutek przenoszenia zakażonej gleby na powierzchni urządzeń rolniczych, a także za pośrednictwem wody do podlewania lub porażonych sadzonek. Zarodniki grzyba przenoszone są przez wiatr i owady. Metodyka obserwacji. Pierwsze objawy fuzariozy czosnku pojawiają się na czosnku już w okresie kiełkowania ząbków czosnku (skala BBCH 09) i mogą występować aż do okresu zbioru czosnku i w czasie przechowania. Ocenę porażenia należy przeprowadzić na 100 wybranych losowo główkach czosnku przed wysadzeniem w pole. Terminy zabiegów, próg szkodliwości. Należy wysiewać/sadzić materiał wysadkowy kategorii kwalifikowany lub standard, do podłoża wolnego od patogenów. W celu ograniczenia fuzariozy należy unikać uprawy w monokulturze i na stanowiskach podmokłych. Prowadzić obserwację zdrowotności roślin w danym sezonie wegetacyjnym, przynajmniej 1 raz w tygodniu. Usuwać rośliny wykazujące objawy fuzariozy. Zaleca się kompleksowe zaprawianie ząbków czosnku. Uprawa odmian cechujących się odpornością na tę chorobę może redukować straty. Skuteczny w ograniczaniu fuzariozy może być też długoterminowy płodozmian (uprawy roślin nieżywicielskich) trwający co najmniej cztery lata. 5.4.5. Biała zgnilizna czosnku - Sclerotium cepivorum Biologia. Sprawca choroby nie zarodnikuje, należy do grzybów płonnych. Występuje tylko w formie grzybni i sclerocjów, które są głównym źródłem infekcji w glebie. Ze sklerocjów wyrastają strzępki grzybni, które dokonują infekcji przez korzenie. Patogen ten w glebie może przetrwać nawet 8 lat. Innym źródłem infekcji jest grzybni znajdująca się w porażonym materiale wysadkowym (ząbkach czosnku). Patogen rozwija się w temperaturze 17-21ºC, natomiast grzyb ten nie rozwija się w temperaturach poniżej 5ºC i powyżej 25ºC. Uszkodzenia i objawy. Pierwsze objawy chorobowe widoczne są w czerwcu. Najczęściej następuje gniazdowe żółknięcie i zamieranie roślin. Porażone rośliny mają zgniłe korzenie, a tworzący się czosnek pokryty jest obfitą grzybnią z powstającymi czarnymi sklerocjami grzyba. Porażone rośliny czosnku gniją i nie wydają plonu handlowego. Metodyka obserwacji. Pierwsze objawy białej zgnilizny pojawiają się pod koniec czerwca, początku lipca, w okresie tworzenia cebul (skala BBCH 45-49). Obserwacje nasilenia przeprowadzić od początku sierpnia przed zbiorem czosnku na próbie 50 roślin lub cebul, według 6-stopniowej skali porażenia: 0 - brak objawów choroby 1 – porażenie 1% (pierwsze objawy chorobowe na roślinie) 2 – porażenie od 2% do 6% 3 – porażenie od 7% do 20% 4 – porażenie od 21% do 50% 5 – porażenie powyżej 50% Terminy zabiegów, próg szkodliwości. Najskuteczniejszą metodą pozbycia się patogena z gleby jest przerwa w uprawie czosnku, cebuli i pora przez okres co najmniej 4 lat. W celu zmniejszenia ryzyka rozniesienia się patogena na nowe stanowiska należy ograniczyć kontakt zakażonego podłoża z glebą z innych lokalizacji (dotyczy również zakażonego materiału wysadkowego czosnku i narzędzi uprawowych, na których może się znajdować grzybnia bądź sklerocja grzyba). Korzystna jest także uprawa poplonowa lub przedplonowa roślin kapustowatych takich jak rzepak ozimy lub gorczyca na przyoranie. Na plantacjach należy wysiewać/sadzić materiał wysadkowy kategorii kwalifikowany lub standard, do podłoża wolnego od patogenów. Usuwać rośliny z objawami chorobowymi. Preparaty zarejestrowane do ochrony przed zgnilizną twardzikową będą także chronić rośliny przed białą zgnilizną czosnku. 5.4.6. Różowa zgnilizna korzeni czosnku - Pyrenochaeta terrestris oraz Fusarium spp. Biologia. Patogen zimuje na resztkach porażonych roślin w glebie w postaci mikrosklerocjów, dzięki którym może przetrwać w glebie nawet przez kilka lat. Źródłem choroby jest zakażona gleba, a na plantacjach czosnku może to być materiał wysadkowy. Sprawca choroby należy do mało szkodliwych, pasożytów okolicznościowych. Porażenie młodych korzeni zdarza się rzadko, natomiast w miarę starzenia się roślin, a także pod wpływem niekorzystnych warunków otoczenia, zwłaszcza wysokiej temperatury gleby, zasolenia, niedoboru składników pokarmowych, wzrasta podatność na chorobę. Końcówki czosnku są bezpośrednio penetrowane przez strzępki patogena. Grzyb przedostaje się przez system korzeniowy, ale patogen nie infekuje podstawy łodygi ani łusek czosnku. Optymalna temperatura gleby dla rozwoju patogena to 24-28°C. Choroba częściej występuje na glebach zlewnych, o małej zawartości substancji organicznej. Uszkodzenia i objawy. W drugiej połowie okresu wegetacji zakażone korzenie przebarwiają się na różowo, z czasem na czerwono-fioletowo i stopniowo zamierają. Niektóre korzenie zamierają bez zmiany zabarwienia. Przy wczesnym i silnym porażeniu roślin, w latach suchych i bardzo ciepłych, już od połowy lipca może następować przyspieszone zakończenie wegetacji. Metodyka obserwacji. Pierwsze objawy różowienia czosnku pojawiaj się pod koniec czerwca lub na początku lipca, w okresie tworzenia się zgrubień główek (skala BBCH 45-49). Obserwacje nasilenia choroby należy prowadzić od początku tworzenia się zgrubień główki na 50 roślinach lub główek, według 6-stopniowej skali porażenia 0 - brak objawów choroby 1 – porażenie 1% (pierwsze objawy chorobowe na roślinie) 2 – porażenie od 2% do 6% 3 – porażenie od 7% do 20% 4 – porażenie od 21% do 50% 5 – porażenie powyżej 50% Terminy zabiegów, próg szkodliwości. Metodą zwalczania tej choroby jest kilkuletnia przerwa w uprawie czosnku na tym samym polu. Wskazane jest wcześniejsze sadzenie ząbków do gleby starannie uprawionej, nawiezionej i zaopatrzonej w odpowiednią ilość materii organicznej. Dzięki temu wzrost i rozwój czosnku przypada na okres, gdy temperatura gleby nie jest jeszcze zbyt wysoka. Należy przestrzegać kilkuletniej przerwy w uprawie czosnku i roślin pokrewnych na tym samym polu. Szkodliwość choroby ogranicza nawożenie obornikiem, kompostem lub nawozami zielonymi jesienią w roku poprzedzającym uprawę czosnku. 5.4.7. Zgnilizna szyjki czosnku - Botrytis aclada (Fresenius), B. allii (J.C. Walker) Biologia. Sprawcy choroby zimują w postaci grzybni i sklerocjów na resztkach porażonych roślin pozostawionych na polu po zbiorze czosnku. Sklerocja mogą przez kilka lat przetrwać w glebie nie tracąc zdolności do zakażenia roślin. Zarodniki konidialne patogena tworzą się na grzybni i sklerocjach, które zakażają posadzony czosnek. Rozwojowi choroby sprzyjają częste opady deszczu, przenawożenie nawozem azotowym, uszkodzenie roślin przez owady, a także rany powstające w trakcie zbioru i transportu. Optymalna temperatura do zarodnikowania wynosi 20ºC. W okresie przechowywania choroba rozprzestrzenia się szybko, wynikiem czego jest masowe gnicie czosnku. Uszkodzenia i objawy. Pierwsze objawy choroby mogą być widoczne już po wschodach ząbków czosnku wiosną. Następnie od wierzchołka zamiera tkanka wychodzących liści, a później wierzchołki wyrośniętych liści. W dalszym okresie wegetacji aż do okresu zbioru następuje utajona faza rozwoju choroby. Do najgroźniejszej infekcji dochodzi najczęściej pod koniec okresu wegetacji czosnku, czyli od momentu załamywania się liści do czasu zbioru z pola. Drogą infekcji jest najczęściej wierzchołek szyjki oraz uszkodzenia mechaniczne na łuskach zewnętrznych główki czosnku. W górnej części szyjki tkanka ciemnieje i gnije. Na powierzchni główek czosnku może wówczas wystąpić obfity szary nalot z czarnymi skupieniami – mikrosklerocjami (forma przetrwalnikowa grzyba). W okresie przechowywania choroba rozprzestrzenia się szybko, wynikiem czego jest masowe gnicie główek czosnku. Zgniliźnie szyjki może towarzyszyć gnicie bakteryjne główek czosnku. Metodyka obserwacji. Obserwacje nasilenia choroby należy przeprowadzić od końca lipca do okresu zbioru - od początku tworzenia zgrubień główek (skala BBCH 45-49) na 50 roślinach lub główkach, według 6-stopniowej skali porażenia: 0 - brak objawów choroby 1 – porażenie 1% (pierwsze objawy chorobowe na roślinie) 2 – porażenie od 2% do 6% 3 – porażenie od 7% do 20% 4 – porażenie od 21% do 50% 5 – porażenie powyżej 50% Terminy zabiegów, próg szkodliwości. Prowadzić obserwację zdrowotności roślin w danym sezonie wegetacyjnym, przynajmniej 1 raz w tygodniu. Rośliny czosnku porażone w okresie wegetacji stają się źródłem infekcji w przechowalni. Trudno określić próg szkodliwości, ponieważ objawy choroby są widoczne w okresie długotrwałego przechowania. Główną metodą walki z chorobą jest eliminowanie wszelkich źródeł pierwotnej infekcji. W tym celu trzeba unikać uprawy warzyw cebulowych po sobie, zwłaszcza w latach o przewlekłych opadach deszczu w okresie wegetacji i podczas zbiorów. Należy unikać długotrwałego dosuszania czosnku na polu po jego wykopaniu. Wysiewać/sadzić materiał wysadkowy kategorii kwalifikowany lub standard, do podłoża wolnego od patogenów.

VI. OCHRONA PRZED SZKODNIKAMI 6.1. Opis szkodliwych gatunków, profilaktyka i zwalczanie 6.1.1. Nicienie (Nematoda) - rodzina Anguinidae Niszczyk zjadliwy Ditylenchus dipsaci (Kühn, 1857) Występuje powszechnie na terenie całego kraju. Jest polifagiem żerującym na ok. 450 gatunkach roślin uprawnych i dziko rosnących. Z warzyw są to m. in.: czosnek, cebula, por, bób, bobik, groch. Rodzaj uszkodzeń. Nicienie z gleby wnikają przez piętkę czosnku do części podziemnych. Wraz ze wzrostem rośliny i postępującym rozkładem tkanek, nicienie wędrują do części nadziemnych (liści i pędów nasiennych). Rośliny opanowane przez nicienie mają zahamowany wzrost, więdną, a liście stają się fioletowe. Uszkodzona główka pęka od piętki, staje się miękka i gąbczasta, a jej system korzeniowy zanika. Porażony czosnek może wytwarzać silny, nieprzyjemny zapach. Przy niskiej liczebności nicieni objawy żerowania są widoczne dopiero w trakcie przechowywania (w postaci "próchnienia" główek czosnku). Opis szkodnika. Ciało wydłużone, wrzecionowate, bezbarwne, z delikatnie pierścieniowatym oskórkiem. Formy dorosłe są długości 1-2 mm i ok. 30 µm szerokości. Pole boczne z 4 liniami. Sztylet średnio rozwinięty, długości 10-12 µm o guzkach zaokrąglonych po lekko wyciągnięte. Zarys biologii. Niszczyk zjadliwy rozwija w ciągu roku kilka pokoleń. Zimują larwy ostatniego stadium (L4), które w niekorzystnych warunkach przechodzą w stan anabiozy. Nicienie zimują w glebie, resztkach roślinnych, nasionach i materiale wysadkowym. Rozwój rozpoczyna się wiosną (w temp. >4°C). Stadium L4 zasiedla młode rośliny gdzie osiąga dojrzałość płciową. Temperatura optymalna do rozwoju niszczyka jest dość niska i wynosi 13-18°C. Temperaturą obniżającą jego tempo jest <10°C i >22°C, a graniczną 1°C i 36°C. Osobniki dorosłe żyją w tkankach ok. 45-70 dni, w tym czasie samice po zapłodnieniu składają 200-500 jaj. Nicienie mogą zasiedlać kolejne rośliny w każdym stadium rozwojowym z wyjątkiem jaja i larwy I stadium. Profilaktyka i zwalczanie. Nicienie rozprzestrzeniają się biernie, jednak najczęściej z ząbkami czosnku, stąd konieczne jest wykonanie analizy gleby w specjalistycznym laboratorium na obecność niszczyka zjadliwego, potwierdzonej wynikami badań. Po przekroczeniu progu zagrożenia (2 osobniki/100 cm³ gleby) nie sadzić czosnku na danym polu. Należy również przestrzegać zasady zmianowania i na polu zasiedlonym przez niszczyka nie uprawiać ponownie czosnku oraz innych roślin żywicielskich przez co najmniej 4 lata. W płodozmianie należy uwzględnić zboża, warzywa dyniowate i kapustowate, pomidor, sałatę, fasolę, groch, kukurydzę i marchew. Monitoring roślin należy prowadzić w okresie wegetacji, zbioru i przechowywania. Progiem zagrożenia jest obecność 2 osobników w próbie 100 cm³ gleby zebranej z 5 miejsc na obszarze 0,5 ha. Stwierdzenie nicieni w takiej liczebności może doprowadzić do znacznego spadku plonu i wskazana jest wówczas przerwa (5-8 lat) w uprawie roślin żywicielskich. Na zasiedlonym polu należy także usuwać i niszczyć resztki roślin, a używane narzędzia i maszyny rolnicze dokładnie oczyszczać z gleby. Jeśli warzywa są zainfekowane, to nie należy ich przechowywać. 6.1.2. Roztocze (Acari) – rodzina szpecielowate (Eriophyidae) Przebarwiacz czosnkowy Aceria tulipae (Keifer, 1938) Występuje na czosnku, cebuli, porze, szczypiorku i tulipanach. Rodzaj uszkodzeń. Szpeciele powodują zasychanie i pękanie główek czosnku, które nie nadają się do spożycia i na wysadki. Brzegi zaatakowanych liści żółkną i przedwcześnie zasychają. Uszkodzone rośliny mają zahamowany wzrost i ulegają deformacji. W miejscach żerowania, w zagłębieniach liści, następuje odbarwienie tkanek, przypominające objawy wirusowe mozaiki. Liście silnie uszkodzone są poskręcane, a liść środkowy jest znacznie mniejszy i tworzy pętlę z liściem zewnętrznym. Przebarwiacz czosnkowy występuje często z rozkruszkiem korzeniowym, czego efektem jest gnicie główki. Opis szkodnika. Ciało samicy jest robakowate, długości 0,22 mm, białawe. Tarcza grzbietowa spłaszczona i trójkątna, z małym wyrostkiem nad rostrum i wzorem złożonym z linii środkowej, zakrzywionych linii bocznych oraz granulacji na bokach tarczy. Ciało złożone jest z 85–90 pierścieni ze stożkowatymi guzkami na stronie grzbietowej. Stopy zakończone są 7-promienistym pazurkiem. Zarys biologii. Zimują samice pod zewnętrzną łuską główki czosnku. W ciepłej i suchej przechowalni roztocze żerują i rozmnażają się przez cały okres zimy, osiągając duże liczebności. Wiosną roztocze przemieszczają się do wierzchołka główki i po wysadzeniu ząbków w pole przechodzą na rozwijające się liście. Szpeciele w okresie wegetacji zawsze przebywają na górnej stronie liści. Jesienią, kiedy liście zasychają, schodzą do główek czosnku i wraz z nimi trafiają do przechowalni. W temperaturze 20°C rozwój jednego pokolenia trwa 11,5 dnia, a w temperaturze 33°C zaledwie 8 dni. Profilaktyka i zwalczanie. Przed składowaniem czosnku w przechowalni należy sprawdzić, czy nie ma w nim roztoczy. Pomieszczenia przechowalnicze należy dezynfekować stosując zarejestrowane środki przeznaczone do tego celu. W okresie przechowywania zaleca się utrzymywanie jak najniższej temperatury i jak najwyższej wilgotności powietrza, ponieważ wpływa to negatywnie na żerowanie i rozmnażanie szpecieli. 6.1.3. Roztocze (Acari) - rodzina rozkruszkowate (Acaridae) Rozkruszek korzeniowy Rhizoglyphus echinopus (Fumouze & Robin, 1868) Z warzyw preferuje cebulę, czosnek pospolity, głowiasty i szalotkę. W przechowalniach występuje powszechnie razem z rozkruszkiem drobnym (Tyrophagus putrescentiae). Rodzaj uszkodzeń. Żeruje na powierzchni główek, gdzie powstają zagłębienia z lekko wzniesionymi brzegami, później wygryza kanały wypełnione odchodami i rozkruszoną tkanką. Rośliny wyrastające z uszkodzonych główek mają znacznie mniejszą liczbę liści. Opis szkodnika. Ciało samicy jest kształtu jajowatego, długości 0,6-0,9 mm, przezroczyste, tylko nogi i przednia część ciała (gnatosoma) są czerwono-brązowe. Powierzchnia ciała jest gładka i błyszcząca. Nogi zakończone są mocnym pazurkiem, a na końcu stopy znajduje się 5 kolców. Samce homeomorficzne długości 0,5-0,8 mm. Wyglądem przypominają samice, na końcu IV stopy umieszczone są przyssawki analne i stopowe. Samce heteromorficzne są długości 0,6-0,8 mm z lancetowatymi i rozszerzonymi szczecinami na końcu stóp. Nogi III pary są grubsze od pozostałych, zakończone wyrostkiem w kształcie pazurka. Zarys biologii. Zimują wszystkie stadia rozwojowe w przechowalniach. Samice składają od 60-100 jaj do wnętrza czosnku. Rozwój jednego pokolenia w temperaturze 23-25°C trwa 9 dni, a w temperaturze 18°C wydłuża się do 27 dni. Profilaktyka i zwalczanie. Przed składowaniem czosnku w przechowalni należy sprawdzić, czy nie ma w nim roztoczy. Pomieszczenia przechowalnicze należy dezynfekować stosując zarejestrowane środki przeznaczone do tego celu. W okresie przechowywania zaleca się utrzymywanie temperatury <2-3°C. 6.1.4. Muchówki (Diptera) – rodzina śmietkowate (Anthomyiidae) Śmietka cebulanka Delia antiqua (Meigen, 1826) Występuje powszechnie na terenie całego kraju. Roślinami żywicielskimi są: cebula, czosnek, szalotka, szczypiorek i por. Szkody wyrządzają larwy, natomiast osobniki dorosłe żywią się nektarem kwiatów. Rodzaj uszkodzeń. Największe szkody wyrządzają larwy I pokolenia, żerujące w maju i czerwcu na młodych roślinach - w korzeniach, piętce korzeniowej i u nasady formujących się liści. W uszkodzone miejsca wnikają patogeniczne grzyby, co skutkuje gniciem tkanek. Zainfekowane przez śmietkę rośliny więdną, ich liście żółkną, zasychają i można je łatwo wyciągnąć z podłoża. Larwy II pokolenia (pojawiające się od końca lipca do początku września) żerują na wykształconych organach (ząbkach czosnku). Ich szkodliwość jest jednak znikoma, ponieważ w tym czasie następuje zbiór, a jesienne nasadzenia czosnku rozpoczynają się na początku października. Opis szkodnika. Osobniki dorosłe są długości 6-7 mm, barwy popielato-szarej. Ciało pokryte jest czarnymi szczecinkami. Na stronie grzbietowej odwłoka znajdują się ciemne, trójkątne plamy. Jaja owalne, długości do 1,2 mm, barwy białej z siateczkowatą powierzchnią. Larwy są kształtu walcowatego, beznogie, długości do 10 mm, barwy biało-żółtej. Poczwarka typu bobówka jest długości 4-7 mm, barwy ciemnobrunatnej, jajowatego kształtu. Zarys biologii. W ciągu roku rozwijają się dwa pokolenia. Zimują bobówki w glebie na głębokości 10-20 cm. Osobniki dorosłe wylatują w maju. Samice składają jaja na ziemi w pobliżu roślin (w ciągu życia jedna samica składa ok. 100 jaj). Przywabiane są zapachem uszkodzonych i gnijących roślin. Pod koniec maja wylęgają się larwy, które wgryzają się do tkanek. Żerują tam 3-4 tygodnie, po czym przepoczwarczają się w glebie. Pokolenie letnie pojawia się na przełomie czerwca i lipca, a jego lot trwa aż do końca sierpnia. Żerowanie larw tego pokolenia rozpoczyna się pod koniec lipca i trwa do września. Po osiągnięciu dojrzałości pozostają w roślinie lub schodzą do ziemi, gdzie zimują w postaci bobówek. Profilaktyka i zwalczanie. Szkody w uprawie można znacznie ograniczyć metodami agrotechnicznymi. Należy przestrzegać zasad zmianowania i przez 3-4 lata nie uprawiać czosnku oraz innych warzyw cebulowych na tym samym polu. W miarę możliwości należy zachować izolację przestrzenną od pól, na których w ubiegłym roku uprawiano te warzywa. Ze względu na to, że muchówki są zwabiane przez kwitnące rośliny, nie należy zakładać plantacji w sąsiedztwie upraw rzepaku, lucerny, koniczyny i innych roślin motylkowych, a także nieużytków z kwitnącymi chwastami, drzew i krzewów liściastych. Konieczne jest zwalczanie chwastów w uprawie, a także na jej obrzeżach. Po zbiorze czosnku należy dokładnie sprzątnąć resztki roślin i wykonać orkę, podczas której giną bobówki. Termin pojawienia osobników dorosłych określamy po wschodach czosnku, za pomocą żółtych tablic lepowych. Na jednej plantacji zaleca się umieścić 4 tablice, najlepiej poziomo, 20- 30 cm nad ziemią, aby 1/3 tablicy wystawała ponad wierzchołki roślin. Optymalny termin wykonania zwalczania chemicznego larw określamy na podstawie obserwacji jaj składanych przez samice w okresie wchodów. Lustracje uprawy czosnku na obecność roślin uszkodzonych lub zniszczonych przez śmietkę cebulankę, w okresie największego zagrożenia (maj-czerwiec), należy wykonywać przynajmniej 2 razy w tygodniu. Progiem zagrożenia jest wykrycie jaj wokół 2-3 roślin na 1 mb rzędu. Wykonujemy wówczas 1-2 zabiegi w odstępie 7-10 dni środkami zarejestrowanymi do zwalczania śmietki na czosnku. 6.1.5. Muchówki (Diptera) – rodzina błotniszkowate (Heleomyzidae) Błotniszka czosnkówka Suillia lurida (Meigen, 1830) Występuje sporadycznie na terenie niemal całego kraju. Szkody wyrządzają larwy, żerujące na cebuli, czosnku, porze i szalotce. Pokarmem osobników dorosłych jest nektar kwiatowy. Rodzaj uszkodzeń. Zmiany w wyglądzie roślin czosnku posadzonego jesienią widoczne są już wiosną, w okresie wyrastania pierwszych, 3-4 liści. Larwa wygryza chodnik w środkowym liściu aż do części nasadowej. Zaatakowany liść więdnie, żółknie, zwija się spiralnie i zamiera. Uszkodzone rośliny mogą tworzyć nowe, drobne liście, ale nie tworzą ząbków. Opis szkodnika. Muchówki są długości 7-9 mm, rudobrązowe, z brązowawymi skrzydłami otoczonymi szczecinkami. Jaja są długości ok. 1,6 mm, białe. Larwy beznogie, kształtu walcowatego, długości ok. 10 mm, białawe. Bobówki są długości 6,5-8,5 mm, jajowate, brązowe. Zarys biologii. W ciągu roku rozwija się jedno pokolenie. Zimują samice w zagłębieniach kory drzew i krzewów, resztkach pożniwnych, kompoście, ściółce, darni i roślinach porastających nieużytki. Osobniki dorosłe pojawiają się wczesną wiosną, kiedy temperatura powietrza przekroczy 10ºC, często już pod koniec marca lub na początku kwietnia. Samice składają do 80 jaj na liściach lub przy podstawie rośliny. Po ok. tygodniu wylęgają się larwy, które wgryzają się do wnętrza liści, żerując w nich od kwietnia do końca maja. Po osiągnięciu dojrzałości pozostają w roślinie lub schodzą do gleby w celu przepoczwarczenia. Osobniki dorosłe pojawiają się w maju i czerwcu, po czym przelatują do miejsc zimowania. Profilaktyka i zwalczanie. W miarę możliwości zachowywać izolację przestrzenną od pól, na których w ubiegłym roku rosły zasiedlone rośliny. Należy też unikać uprawy czosnku w sąsiedztwie miejsc zimowania owadów. Liczebność błotniszki czosnkówki można ograniczyć przestrzegając zasad zmianowania, tzn. nie uprawiać na tym samym polu min. przez 3-4 lata czosnku i innych warzyw cebulowych. Na małych powierzchniach, wczesną wiosną, uprawę czosnku można chronić przed nalotem muchówek okrywając ją szczelnie agrowłókniną o średnicy oczek do 1 mm. Pojawienie się osobników dorosłych monitorujemy za pomocą żółtych tablic lepowych. Przeglądamy także liście w poszukiwaniu larw. Lustrację plantacji rozpoczynamy na przełomie marca i kwietnia i prowadzimy ją przynajmniej 2 razy w tygodniu. Do zwalczania należy przystąpić po zaobserwowaniu muchówek na żółtych tablicach lepowych. Progiem zagrożenia jest stwierdzenie ponad 10% zniszczonych roślin w poprzednim roku uprawy. 6.1.6. Muchówki (Diptera) – rodzina miniarkowate (Agromyzidae) Miniarka cebulowa Liriomyza cepae (Hering, 1927) Występuje na terenie prawie całej Polski. Z warzyw zasiedla cebulę, por, czosnek i szczypiorek. Rodzaj uszkodzeń. Na uszkodzonych liściach widoczne są białe plamki - miejsca nakłuć samic w celu złożenia jaj oraz pobrania pokarmu. Żerujące larwy wygryzają w liściach wąskie tunele (miny), kierując się w dół rośliny. Roślina ma zahamowany wzrost. Uszkodzone miejsca są często wtórnie porażane przez bakterie i grzyby, powodujące gnicie. Opis szkodnika. Osobnik dorosły jest długości 1,5-2,5 mm. Głowa i czułki żółte, tułów czarny z szarym odcieniem, odwłok i nogi czarne, tylko górna część bioder żółtawa. Jaja są długości 0,4-0,5 mm, perłowobiałe. Larwy osiągają długość 5-6 mm, są białawe, z prześwitującym żółtawozielonym przewodem pokarmowym. Bobówka jest długości 2,5-3 mm, o żółtawym zabarwieniu. Zarys biologii. Formą zimującą jest bobówka, która przebywa w glebie i resztkach roślinnych pozostawionych na polach, gdzie wcześniej uprawiano rośliny żywicielskie. Owady dorosłe wylatują pod koniec maja i odżywiają się sokiem roślinnym wypływającym z nakłutych liści. Na początku czerwca samice, za pomocą pokładełka, nakłuwają punktowo tkankę liścia i składają do jego wnętrza 1-3 jaja. Po upływie kilku dni wylęgają się larwy, których żerowanie trwa 10-15 dni. Profilaktyka i zwalczanie. Zaleca się izolację przestrzenną od pól, na których w ubiegłym roku uprawiano cebulę lub por. Jesienią dobrze jest zebrać i zniszczyć resztki pożniwne oraz wykonać orkę. Należy przestrzegać zasady właściwego zmianowania, polegającej na wprowadzeniu przerwy w uprawie roślin cebulowych na tym samym polu przez okres 3-4 lat. Plantacje w miarę możliwości należy zakładać na otwartej przestrzeni, ponieważ miniarki preferują miejsca osłonięte od wiatru. Progiem zagrożenia jest 10% uszkodzonych roślin w roku poprzedzającym uprawę lub obecność 2-5 okienek wygryzionych przez larwy w kolejnych 10 roślinach. Monitoring roślin i ewentualne zwalczanie prowadzimy w czerwcu i lipcu. Lustrację roślin wykonujemy raz w tygodniu, w 3-5 losowo wybranych punktach na polu. Miniarka porówka Phytomyza gymnostoma (Loew, 1858) Występuje przede wszystkim na południu i południowym-wchodzie Polski, ale coraz liczniej notowana jest też w Polsce Centralnej. Żeruje na porze, cebuli, czosnku, szalotce i szczypiorku. Rodzaj uszkodzeń. Miejsca nakłuć samicy są widoczne na liściach w postaci białych plamek ułożonych wzdłuż liścia. Larwy I pokolenia powodują zniekształcenia liści, a nawet całej rośliny. Larwy II pokolenia minują liście. Zaatakowane rośliny są wtórnie zasiedlane przez patogeniczne bakterie i grzyby, efektem czego jest gnicie rośliny. Opis szkodnika. Muchówki są długości 3,3-4,2 mm, szare, głowa jest żółta, boki tułowia i odwłoku z żółtym pasem. Jaja są mlecznobiałe o wymiarach 0,5×0,2 mm. Larwy dorastają do 5 mm, początkowo są białe, później żółkną. Bobówki 3-4 mm długości, ciemnobrązowe. Zarys biologii. W ciągu roku rozwijają się dwa pokolenia. Zimują bobówki w resztkach roślinnych pozostawionych na zimowanie w polu lub w przechowalniach. Mogą zimować też larwy, które przepoczwarczają się wiosną następnego roku. Wylot muchówek zaczyna się od połowy kwietnia i może trwać do początku czerwca. Muchówki II pokolenia pojawiają się od sierpnia do października. Samice składają po kilka jaj do wnętrza tkanek, z których wylęgają się larwy żerujące do połowy listopada. Profilaktyka i zwalczanie. Jesienią, po wykopaniu roślin, należy głęboko zaorać pole, a resztki pożniwne zniszczyć. Plantacje położone na otwartej przestrzeni są mniej atakowane, gdyż owady te wybierają miejsca osłonięte od wiatru. Lustrację roślin należy prowadzić min. raz w tygodniu, w 3-5 punktach na polu. Monitoring roślin i ewentualne zwalczanie wykonujemy w okresie od lipca do sierpnia. Progiem zagrożenia jest stwierdzenie 8-10 miejsc składania jaj (punktowych nakłuć) na 1 m2 uprawy. 6.1.7. Wciornastki (Thysanoptera) - rodzina wciornastkowate (Thripidae) Wciornastek tytoniowiec Thrips tabaci (Lindeman, 1889) Występuje pospolicie na terenie całego kraju. Jest polifagiem, zasiedlającym ponad 300 gatunków roślin uprawnych (polowych i pod osłonami) oraz dziko rosnących. Z warzyw atakuje m. in. cebulę, por, czosnek, szczypiorek oraz kapustne. Rodzaj uszkodzeń. Osobniki dorosłe i larwy odżywiają się sokiem komórkowym roślin. W miejscach nakłuć powstają drobne, białosrebrzyste plamki. Charakterystyczna jest w ich pobliżu obecność odchodów w postaci czarnych punktów. Często też w miejscach żerowania wciornastków tworzą się też skorkowacenia. Na silnie uszkodzonych liściach znajdują się liczne, białe cętki. Z czasem uszkodzone liście zasychają, a zaatakowane rośliny mają zahamowany wzrost. Opis szkodnika. Samice są długości ok. 1 mm, o zmiennej barwie - żółtej wiosną, jasnobrązowej wiosną i latem i ciemnobrązowej jesienią. Szczeciny na ciele i skrzydłach ciemne. Czułki są 7- członowe, człon I jest jasny, pozostałe do połowy jasnobrązowe, a od połowy ciemnobrązowe. Skrzydła są jasne i otoczone długimi włoskami (strzępiną). Na II pierścieniu grzbietowym odwłoka znajdują się 3 brzeżne szczeciny, a na tylnym brzegu VIII pierścienia - całkowity grzebień. Larwy bezskrzydłe, mniej ruchliwe, I i II stadium barwy kremowej z zaciemnieniami na czułkach, nogach i końcowych segmentach odwłoka. Na każdym segmencie odwłoka jest 8-10 rzędów małych wzgórków, krawędź segmentu odwłoka jest ząbkowana, na tylnym brzegu IX segmentu odwłoka po stronie grzbietowej znajduje się 18 ostro zakończonych ząbków. Zarys biologii. W ciągu roku rozwija się od 4 do 6 pokoleń. Rozwój każdego z nich w zależności od temperatury trwa od 18-30 dni. Ciepła i sucha pogoda przyspiesza ich rozwój. Zimują samice w resztkach roślinnych, na porach pozostawionych na zimowanie i innych roślinach zimozielonych, a także w górnej warstwie ziemi, miedzach i nieużytkach. Wiosną samice wznawiają aktywność i początkowo żerują na roślinach w miejscu zimowania, po czym migrują na warzywa cebulowe i kapustne, gdzie żerują i rozmnażają się do jesieni. Samica składa jaja do tkanki roślinnej. Z jaj wylęgają się larwy, które po zakończeniu żerowania schodzą do ziemi. Po 1-2 tygodniach pojawiają się osobniki dorosłe, dające początek kolejnemu pokoleniu. Profilaktyka i zwalczanie. Liczebność wciornastków w okresie wegetacji ogranicza znacznie zbieranie i niszczenie resztek pożniwnych, a także niszczenie chwastów w uprawie, jak i jej otoczeniu. W miarę możliwości należy unikać sąsiedztwa upraw warzyw cebulowych, kapustnych oraz ogórka. Po zbiorze roślin dobrze jest wykonać głęboką orkę. Występowanie wciornastka należy monitorować w okresie od maja do lipca za pomocą niebieskich lub żółtych tablic lepowych, umieszczając minimum 4 tablice/ha plantacji, które przegląda się, co 3-7 dni. Po stwierdzeniu osobników dorosłych wciornastka tytoniowca na tablicach należy raz w tygodniu przeglądać rośliny, zwłaszcza te znajdujące się na brzegach pola, sprawdzając załamania liści i pochwy liściowe. Zwalczanie należy wykonać po stwierdzeniu 6 osobników na jednej roślinie, wykonując 3-5 obserwacji. Do całkowitego zwalczenia konieczne są 2-3 cykle zabiegów, każdy cykl o dwa zabiegi wykonane co 7 dni. 6.1.8. Motyle (Lepidoptera) - rodzina wgryzkowate (Glyphipterigidae) Wgryzka szczypiorka Acrolepiopsis assectella (Zeller, 1839) Występuje pospolicie na terenie całej Polski, nieco liczniej w części centralnej i zachodniej. Z warzyw zasiedla głównie cebulę, czosnek, por, szczypiorek i szalotkę. Rodzaj uszkodzeń. Gąsienice żerują głównie na wewnętrznej stronie liści, początkowo zeskrobując i wyjadając miękisz, w wyniku czego powstają podłużne, jasne smugi, które zasychają i pękają. Z czasem dochodzi do powstania długich i nieregularnych dziur, a także skręcania się liści. Wzrost uszkodzonych roślin jest zahamowany. Opis szkodnika. Motyle są długości 6-8 mm o rozpiętości skrzydeł 10-14 mm. Przednia para skrzydeł jest szaro-brunatna z białymi plamkami, tylna - szara z długą strzępiną na tylnym brzegu. Jaja są owalne, długości 0,3 mm, białe. Gąsienice są długości 10-12 mm, żółto- kremowe z brązową głową i rzadko rozmieszczonymi ciemnymi brodawkami. Poczwarka jest długości 6-8 mm, brunatna, otoczona siateczkowatym kokonem. Zarys biologii. W ciągu roku rozwijają się trzy pokolenia. Zimują samice na porach pozostawionych na polu, roślinach rosnących na miedzach w sąsiedztwie plantacji, w spękaniach kory drzew oraz w przechowalniach. Wiosną, gdy średnia temperatura powietrza przekroczy 7°C (czasem już od połowy kwietnia), motyle nalatują na uprawy nasienne porów i cebuli oraz na uprawy czosnków i cebuli przeznaczonej na zbiór jesienny. Owady dorosłe są aktywne nocą, w dzień kryją się na roślinach żywicielskich lub chwastach w pobliżu plantacji. Samice składają jaja pojedynczo (do 100 sztuk w ciągu życia), przeważnie na górnej stronie najmłodszych liści. Samice II pokolenia składają jaja na przełomie czerwca i lipca, a III pokolenia w trzeciej dekadzie lipca i w sierpniu. Gąsienice żerują w sierpniu i wrześniu. Przepoczwarczanie odbywa się na roślinach rosnących w polu. Profilaktyka i zwalczanie. Po zbiorach należy wykonać głęboką orkę oraz zniszczyć resztki roślinne i zaschnięte chwasty. Należy w miarę możliwości zachować izolację przestrzenną od nieużytków i upraw cebuli na zbiór jesienny, a także od upraw porów zostawionych na zimę. Monitoring roślin pod kątem obecności gąsienic polega na przeglądaniu liści w czerwcu. Próg zagrożenia to 0,1% roślin na plantacji opanowanych przez I pokolenie lub obecność 2-5 wygryzionych "okienek" na kolejnych 10 roślinach (min. z 3-5 miejsc). Od początku maja do lipca do wykrywania motyli stosować pułapki feromonowe zawierające atraktant płciowy samicy (min. 2 sztuki/ha). Kontrolę pułapek należy przeprowadzać 2 razy w tygodniu. Odłowienie samców w pułapki oraz stwierdzenie pierwszych objawów żerowania gąsienic jest sygnałem do podjęcia decyzji o zwalczaniu. Przy niewielkim nasileniu szkodnika, zabieg można wykonać na obrzeżach pola, tam gdzie samice składają jaja. W rejonach licznego występowania szkodnika należy wykonać 2-3 zabiegi w odstępie 10-14 dni. 6.1.9. Motyle (Lepidoptera) - rodzina sówkowate (Noctuidae) Rolnica zbożówka Agrotis segetum (Denis & Schiffermüller) Opis szkodnika. Jest to motyl długości 18-22 mm, rozpiętości skrzydeł 40-50 mm. Przednie skrzydła są ciemnobrunatne lub prawie czarne z nerkowatymi okrągłymi i klinowatymi ciemniejszymi plamkami i trzema ciemnymi falistymi liniami przechodzącymi w poprzek skrzydła. Tylne skrzydła są prawie białe. Gąsienice są ciemnooliwkowe, z ciemniejszymi liniami wzdłuż ciała. Mają długość 45–50 mm. Najchętniej żerują na zbożach ozimych, ziemniakach i warzywach korzeniowych. Zarys biologii. Rolnica zbożówka w zależności od warunków klimatycznych może rozwinąć jedno do dwóch pokoleń w ciągu roku. Zimują gąsienice lub poczwarki w miejscu żerowania, w ziemi do głębokości 10-15 cm. Zaczynają żerować wiosną, kiedy temperatura gleby przekracza 10°C tj. od połowy kwietnia do końca maja. Przepoczwarczają się w glebie. W końcu maja i w czerwcu wylatują motyle. Są one aktywne o zmierzchu i w nocy. Samice składają jaja (około 1600 sztuk) do gleby lub na rośliny. Gąsienice wylęgają się po około 10 dniach. Młode gąsienice żerują na roślinie w ciągu dnia, a starsze głównie w nocy, podczas dnia chowają się pod ziemią. Charakterystyczną cechą gąsienic jest ich zwijanie się w “kłębuszek” w czasie spoczynku lub w razie zaniepokojenia. Profilaktyka i zwalczanie. Lot motyli rolnicy zbożówki na uprawę czosnku i dynamikę ich lotu można monitorować za pomocą pułapek feromonowych typu delta, skrzydełkowych lub kubełkowych wyposażonych w atraktant płciowy samicy. Pułapki ustawia się w polu w liczbie 2/ha na początku maja i zmienia feromon, co 4-6 tygodni aż do końca września. Pułapki należy umieścić tak, aby zawsze znajdowały się ponad wierzchołkami roślin, nie niżej niż 70 cm od powierzchni gleby. Co najmniej dwa razy w tygodniu należy notować liczbę odłowionych samców. Dodatkowo, w okresie IV-V i VIII-IX zaleca się lustrację występowania uszkodzeń czosnku powodowanych przez gąsienice rolnic (1 raz w tygodniu). Po zauważeniu uszkodzonych roślin należy przystąpić do zwalczania. Ze względu na „placowy” charakter występowania rolnic, pierwszy zabieg można ograniczyć do miejsc, w których stwierdzono uszkodzenia roślin. 6.1.10 Chrząszcze (Coleoptera) - rodzina ryjkowcowate (Curculionidae) Chowacz szczypiorak Oprohinus suturalis (Fabricius, 1775) Występuje prawdopodobnie na obszarze całej Polski z wyjątkiem wyższych terenów górskich. Żeruje na warzywach cebulowych, głównie cebuli, szczypiorku, szalotce, porze i czosnku. Rodzaj uszkodzeń. Szkodliwe są zarówno larwy, jak i owady dorosłe. Samice wygryzają w liściach rzędowo drobne otwory, w które składają jaja. Larwy wygryzają miękisz z wnętrza liści w postaci wąskich, podłużnych, jasnych pasemek pozostawiając nietkniętą skórkę. Silnie uszkodzone liście żółkną i przedwcześnie zasychają. Chowacze wyrządzają największe szkody w maju i czerwcu. Opis szkodnika. Chrząszcze są długości do 3 mm, czarne, pokryte szarymi łuskami, z białą linią ciągnącą się pośrodku wzdłuż grzbietowej części ciała. Jaja są owalne, długości do 0,5 mm, żółte. Larwy są beznogie, długości do 7 mm, żółte z brązową głową. Zarys biologii. Zimują chrząszcze na miedzy, w ściółce, w resztkach roślinnych pozostawionych na polu i pod grudkami ziemi. Pod koniec kwietnia przechodzą na pola. Samice w maju-czerwcu przebijają ścianki liści i w powstałe otwory składają jaja, przyklejając je na wewnętrznej stronie. Larwa żeruje na blaszce liścia albo wewnątrz rurkowatego liścia, wygryzając małe okienka pokryte naskórkiem, następnie przepoczwarcza się w glebie na głębokości 1-5 cm. Chrząszcze II pokolenia pojawiają się w lipcu-sierpniu i po krótkim żerowaniu uzupełniającym schodzą na zimowanie. Profilaktyka i zwalczanie. Po zbiorach należy wykonać głęboką orkę. Należy niszczyć wyschnięte resztki roślinne i chwasty. W przechowalniach nie należy zostawiać uszkodzonych roślin, ponieważ wiosną mogą stanowić źródło szkodnika zasiedlającego nowe uprawy. Zakładając uprawę należy w miarę możliwości zachować izolację przestrzenną od ubiegłorocznych upraw warzyw cebulowych. Monitoring i ewentualne zwalczanie chowaczy należy prowadzić w maju i czerwcu, po zaobserwowaniu pierwszych uszkodzeń na liściach. Progiem zagrożenia jest stwierdzenie 10% roślin zasiedlonych przez I pokolenie lub 2–3 wygryzionych „okienek” na 10 kolejnych przeglądanych roślinach (min. z 3–5 miejsc). Zaleca się wykonanie zabiegu środkami zarejestrowanymi do zwalczania chowaczy na czosnku. 6.2. Pośrednie metody ograniczania szkodników w integrowanej ochronie czosnku 6.2.1. Metoda agrotechniczna Lokalizacja plantacji. Plantacje czosnku powinny być lokalizowane z zachowaniem izolacji przestrzennej. Należy unikać bezpośredniego sąsiedztwa pól, na których w poprzednim roku były uprawiane pory czy cebula. Są to miejsca zimowania śmietek, wciornastków i wgryzki szczypiorki, które wychodzą wiosną po zimowaniu i mogą stanowić poważne zagrożenie dla rozpoczynającego wegetację czosnku. Uprawy nie należy też umiejscawiać w bezpośrednim sąsiedztwie wieloletnich plantacji koniczyny, lucerny i innych upraw nektarodajnych, w tym także roślin jednorocznych, ponieważ przywabiają one kolorem kwiatów osobniki dorosłe muchówek i motyli oraz stanowią dla nich źródło pożywienia. Po pobraniu pokarmu samice składają masowo jaja na pobliskich uprawach będącymi roślinami żywicielskimi dla ich larw. Płodozmian. Zmianowanie jest ważnym elementem płodozmianu, którego jedną z zasad jest zachowanie zdrowotności gleby przez unikanie uprawy bezpośrednio po sobie roślin spokrewnionych lub atakowanych przez te same szkodniki. W ochronie przed szkodnikami płodozmian jest podstawowym elementem obniżania liczebności, przede wszystkim nicieni i szkodników glebowych (pędraków i drutowców). Ogranicza również występowanie szkodliwych gatunków owadów, które przechodzą swój cykl rozwojowy w miejscu żerowania lub w jego bezpośrednim sąsiedztwie, m.in. wciornastków i śmietki. Planując płodozmian należy zachować minimum 4-letnią przerwę w uprawie czosnku po sobie lub innych warzywach cebulowych (cebuli, porze czy szczypiorku). Niekorzystnym przedplonem dla uprawy czosnku są wieloletnie uprawy roślin z rodziny bobowatych ze względu na ryzyko występowania szkodników glebowych (pędraków, drutowców, rolnic). Po stwierdzeniu dużej ich liczebności, w płodozmianie należy uwzględnić gatunki roślin nieatrakcyjne dla nich pod względem pokarmowym, np. gorczycę, grykę, rzepak czy len. Ze względu na możliwość porażenia czosnku przez niszczyka zjadliwego, nie należy go uprawiać po roślinach, które są roślinami żywicielskimi, takich jak: koniczyna czerwona, lucerna, bobik, bób, pietruszka, seler, ziemniak i owies. Dobrym przedplonem dla uprawy czosnku będą rośliny pozostawiające stanowisko wolne od chwastów, w miarę wcześnie kończące wegetację, niebędące żywicielami dla niszczyka zjadliwego, np.: groch, fasola, wyka, peluszka, ogórek, kalafior i rzepak. Uprawa mechaniczna gleby. Bardzo ważne jest terminowe wykonywanie zabiegów agrotechnicznych (m.in. orki, kultywatorowania, bronowania), co ma ograniczający wpływ na liczebność szkodników. Orka głęboka niszczy znaczny procent pędraków, drutowców, gąsienic rolnic i poczwarek śmietek. Głębokie przyoranie resztek pożniwnych ogranicza liczebność wciornastków, wgryzki szczypiorki i śmietki cebulanki, które mogą zimować w resztkach roślin. Nawożenie. Właściwe nawożenie ma wpływ na zdrowotność roślin i zwiększa ich potencjał obronny oraz zdolności regeneracyjne. Nadmierne nawożenie azotem prowadzi do słabego wykształcenia się tkanki mechanicznej, co powoduje, że roślina jest chętniej atakowana przez szkodniki. Nawożenie fosforowe i potasowe stymuluje natomiast rozwój tej tkanki, co utrudnia żerowanie m.in. wciornastków. Zwalczanie chwastów. Zachwaszczenie pól sprzyja intensywniejszemu zasiedlaniu uprawy przez szkodniki. Niektóre gatunki chwastów mogą stanowić dla nich zastępcze źródło pokarmu lub być miejscem schronienia czy zimowania. Kwitnące chwasty są ponadto źródłem pokarmu dla osobników dorosłych muchówek i motyli. 6.3. Bezpośrednie metody ograniczania szkodników w uprawie czosnku 6.3.1. Metoda mechaniczna Może być wykorzystywana w ochronie roślin uprawianych na niewielkich powierzchniach. Do najczęstszych czynności należy zbieranie lub wyłapywanie szkodników z roślin lub ich otoczenia, a także usuwanie i niszczenie roślin przez nie zasiedlonych. 6.3.2. Metoda chemiczna Metoda integrowanej ochrony przed szkodnikami dopuszcza stosowanie chemicznych środków ochrony. Środki te powinny charakteryzować się wysoką selektywnością w stosunku do zoofagów (drapieżców i pasożytów), niską toksycznością w stosunku do ludzi i zwierząt, szybszą dynamiką rozkładu, nie kumulowaniem się w środowisku oraz bezpieczną formą użytkową. Prowadząc integrowaną ochronę powinno się stosować środki o jak najkrótszym okresie karencji, zwłaszcza w przypadku zabiegów interwencyjnych, prowadzonych w okresie osiągania przez warzywa dojrzałości konsumpcyjnej. Wśród zoocydów stosowanych w zwalczaniu szkodników pierwszeństwo mają środki biologiczne i środki selektywne czyli takie, które działają na określoną grupę organizmów. Decyzję o zastosowaniu zoocydów należy podjąć w oparciu o progi szkodliwości, na podstawie lustracji uprawy i w oparciu o progi zagrożenia, co określa się metodą nadzorowanego zwalczania. Tabela 3. Progi zagrożenia dla najważniejszych szkodników czosnku Gatunek Termin lustracji Szkodliwe Próg zagrożenia szkodnika i zwalczania stadium larwy Niszczyk 2 osobniki na 100 cm3 gleby zebranej przed sadzeniem i osobniki zjadliwy z 5 miejsc na terenie 0,5 ha* ząbków dorosłe Śmietka obecność jaj wokół 2-3 roślin na 1mb okres wschodów larwy cebulanka rzędu Błotniszka 10% uszkodzonych roślin koniec marca larwy czosnkówka w poprzednim roku uprawy i początek kwietnia larwy Wciornastek 6 owadów na jednej roślinie* maj-lipiec i osobniki tytoniowiec dorosłe Wgryzka 2-5 wygryzionych "okienek" na maj i czerwiec gąsienice szczypiorka kolejnych 10 roślinach* Od 2-3 wygryzionych „okienek” Chowacz larwy w szczypiorze na 10 kolejnych maj i czerwiec szczypiorak przeglądanych roślinach* * liczba obserwacji: 3 do 5 w zależności od powierzchni uprawy Wykaz dopuszczonych w Polsce środków ochrony roślin jest publikowany w rejestrze środków ochrony roślin. Informacje o zakresie stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach zamieszczane są w etykietach. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest wyszukiwarka środków ochrony roślin. Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem https://www.gov.pl/web/rolnictwo/ochrona-roslin. Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z podanymi w etykiecie zaleceniami oraz w taki sposób, aby nie dopuścić do zagrożenia zdrowia człowieka, zwierząt lub środowiska. Lista środków ochrony roślin do integrowanej produkcji jest opracowywana przez Instytut Ogrodnictwa – PIB w Skierniewicach i publikowana w Programie Ochrony Roślin Warzywnych. Wykaz zalecanych do IP środków ochrony roślin jest również dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz- srodkow-ochrony-roslin-dla-integrowanej-produkcji.html. Zasady stosowania zoocydów Wszystkie zabiegi ochrony roślin należy wykonywać w warunkach optymalnych dla ich działania i w taki sposób, aby maksymalnie wykorzystać ich biologiczną aktywność, przy jednoczesnej minimalizacji dawek. Stosując pestycydy należy wybierać sposób wykonania zabiegów jak najbezpieczniejszy dla organizmów pożytecznych, np. ograniczając użycie pestycydów do okresu, gdy rośliny są jeszcze młode. Innym sposobem ograniczenia ilości zużywanego środka ochrony roślin jest jego precyzyjne sowanie - w miejscu występowania szkodnika. Ze względu na ochronę środowiska i konieczność zachowania różnorodności biologicznej należy unikać wielokrotnego stosowania tych samych substancji aktywnych w danym obiekcie, gdyż może to powodować wystąpienie „zjawiska kompensacji” lub pojawienia się biotypów uodpornionych. Nie wolno mieszać różnych środków ochrony roślin ze sobą oraz płynnymi nawozami dolistnymi, jeżeli nie jest to wyraźnie zaznaczone w Programie Ochrony Warzyw oraz w etykietach dołączonych do opakowań poszczególnych środków. Podczas wykonywania zabiegu temperatura powietrza w czasie opryskiwania dla większości środków powinna wynosić 10-20°C. W dniach o wyższej temperaturze zabieg należy wykonać wczesnym rankiem lub późnym popołudniem, gdy rośliny są w pełnym turgorze. 6.4. Metody prowadzenia monitoringu szkodników w uprawach czosnku Monitoring szkodników w uprawach czosnku. Najbardziej pracochłonną metodą, wymagającą posiadania specjalistycznej wiedzy z zakresu biologii owadów jest metoda hodowlana. Polega ona na zbieraniu form przetrwalnikowych szkodników (poczwarek), umieszczeniu ich w izolatorach i hodowaniu. Termin rozpoczęcia zabiegów ochronnych ustalany jest na podstawie wylotu osobników dorosłych. Okresowe odławianie owadów. Metodą ułatwiającą prowadzenie monitoringu i wspomagającą wykonywanie lustracji jest okresowe odławianie owadów przy użyciu różnego rodzaju pułapek chwytnych. Barwne tablice lepowe. Owady odszukują roślinę żywicielską po jej barwie, co zostało wykorzystane w barwnych tablicach lepowych. Większość owadów reaguje na kolor żółty, m.in. śmietka cebulanka oraz wciornastek tytoniowiec. Wciornastki przyciągane są też przez barwę niebieską, stąd do ich wykrywania i sygnalizacji używa się także niebieskich tablic lepowych. Pułapki zapachowe. Wykorzystuje się tutaj zdolność owada do reagowania na zapach wydzielany przez roślinę żywicielską. Na tej zasadzie stosuje się do wykrywania i monitorowania przebiegu lotu śmietki cebulanki żółte pułapki chwytne wyposażone w wabik. Pułapki feromonowe. W pułapkach, jako substancje wabiące wykorzystywane są najczęściej feromony płciowe - wydzielane przez osobniki jednej płci – samice, które wabią osobniki płci przeciwnej - samce jednego gatunku owada. W uprawie czosnku przy pomocy pułapek feromonowych określany jest termin rozpoczęcia lotu wgryzki szczypiorki, jak i jego przebieg w okresie wegetacji. Znajomość terminu pojawienia się szkodnika i jego liczebności pozwala na ustalenie stopnia zagrożenia uprawy czosnku oraz określenie optymalnych terminów zwalczania. Lustracje roślin na plantacji. Podstawową metodą pozwalającą na stwierdzenie obecności szkodników na uprawie czosnku jest systematyczne wykonywanie lustracji roślin. Obserwacje takie należy prowadzić systematycznie, min. 1-2 razy w tygodniu, od początku wegetacji roślin. Obserwacje wykonuje się w kilku miejscach w zależności od powierzchni uprawy, najczęściej na obrzeżach pola, od strony nieużytków, zadrzewień, upraw wieloletnich, ponieważ w tych miejscach szkodniki z reguły pojawiają się najwcześniej. 6.5. Ochrona organizmów pożytecznych i stwarzanie warunków sprzyjających ich rozwojowi Ochrona pożytecznych organizmów, takich jak drapieżne i pasożytnicze owady, pająki (sieciowe i kosarze), nicienie czy ptaki polega na stworzeniu im korzystnych warunków do rozwoju, m.in. na zapewnieniu biologicznej bioróżnorodności wokół gospodarstwa. Dobre efekty uzyskuje się tworząc środowiska zwane refugiami, gdzie obok rośliny uprawnej uprawia się gatunki roślin dostarczających owadom duże ilości nektaru i pyłku, które zapewniają potrzebne do prawidłowego rozwoju cukry i białka roślinne. Namnażaniu wrogów naturalnych szkodników sprzyja pozostawienie remiz dla entomofagów w postaci drzew i krzewów w otulinie pól oraz wieszanie skrzynek lęgowych dla ptaków. W celu zwiększenia bioróżnorodności na skraju plantacji należy umieścić przynajmniej 1 domek dla murarek lub 1 kopiec dla trzmieli na powierzchni 5 ha uprawy, a w przypadku większych plantacji – kilku sztuk. W przypadku domku dla murarek w konstrukcji powinno znajdować się co najmniej 200 kanałów gniazdowych o odpowiedniej średnicy 5-8 mm i długości 14-20 cm. Materiał gniazdowy (kanały gniazdowe) przynajmniej w 70% powinny stanowić pocięte rurki trzcinowe. Pozostałym materiałem wykorzystywanym w domkach mogą być inne pocięte łodygi roślin o pustym przekroju bądź nawiercone bloki drewna o ww. parametrach. W przypadku trzmieli zaleca się wystawianie zadaszonych drewnianych budek lęgowych o wymiarach około 20 x 15 x 10 cm z otworem wejściowym o średnicy 2 cm. Wewnątrz budki powinno zapewnić się materiał na budowę gniazda zewnętrznego, np. przetarta sucha trawa. Budki można umieszczać na ziemi, powyżej gruntu bądź tworzyć „kopce” tj. wkopywać budki do połowy wysokości w ziemi. Wejście do gniazda powinno być łatwo dostępne, niezarośnięte i niczym nie zasłonięte (Borański M.). Znajomość biologii szkodnika i jego wrogów naturalnych pozwala na ustalenie takiego terminu zwalczania, aby zabijając szkodnika nie szkodzić jego wrogom. Zabiegi zwalczające mszyce należy wykonywać w okresie do 10 dni po pojawieniu się pierwszych mszyc na roślinach – po tym okresie pojawiają się ich wrogowie naturalni (np. pasożytnicza błonkówka Diaeretiella rapae), dla których insektycydy są zabójcze. Wśród zoocydów stosowanych w zwalczaniu szkodników pierwszeństwo mają środki biologiczne i środki selektywne, czyli takie, które działają na określoną grupę organizmów. Kierunki działań ochronnych. Introdukcja zoofagów stosowana jest przede wszystkim w uprawach pod osłonami. Na polach uprawnych występują liczne gatunki drapieżnej i pasożytniczej fauny. Z gatunków drapieżnych owadów najliczniej występują biegaczowate (Carabidae), kusakowate (Staphylinidae), biedronkowate (Coccinellidae) i omomiłkowate (Cantharidae); z rzędu siatkoskrzydłych – złotookowate (Chrysopidae); z pluskwiaków - tasznikowate (Miridae) i zażartkowate (Nabidae); z muchówek - bzygowate (Syrphidae), rączycowate (Tachinidae), pryszczarkowate (Cecidomyiidae), muchowate (Muscidae) i łowikowate (Asilidae); z błonkówek - gąsienicznikowate (Ichneumonidae), męczelkowate (Braconidae) i bleskotkowate (Chalcididae). Z pająków licznie występują gatunki z rodzaju Trombidium. Szereg gatunków roślinożerców m.in. śmietki, chowacze, pchełki, gąsienice zagrożonych jest przez patogeniczne grzyby - owadomórki (Enthomophthora). Działania zmierzające do ochrony organizmów pożytecznych:  Stosowanie środków ochrony roślin w oparciu o realne zagrożenie uprawy przez szkodniki, oceniane na podstawie monitoringu ich występowania i liczebności.  Unikanie insektycydów o szerokim spektrum działania i zastępowanie ich środkami selektywnymi.  Ograniczanie stosowania środków w formie opryskiwania, mających największy bezpośredni wpływ na organizmy pożyteczne. Preferowanie środków chemicznych w formie zapraw nasiennych, podlewania gleby, aplikacji doglebowej granulatów, co jest znacznie bezpieczniejsze dla organizmów pożytecznych.  Rezygnacja z zabiegu ochrony w przypadku małej liczebności szkodnika, gdy nie zagrażają one wyraźnemu zmniejszeniu plonu szczególnie, gdy występują w uprawie liczne organizmy pożyteczne.  Stosowanie zabiegów na brzegach pola lub tylko punktowo, jeżeli szkodnik nie występuje na całej powierzchni uprawy.  Ograniczanie liczby wjazdów na pole i zmniejszenie mechanicznego uszkadzania roślin, poprzez stosowanie przebadanych mieszanin środków ochrony roślin i nawozów płynnych.  Wykonywanie zabiegów ochronnych w terminach najmniej szkodliwych dla owadów pożytecznych.  Pozostawienie miedz, remiz śródpolnych i innych użytków ekologicznych w krajobrazie rolniczym, gdyż są one miejscem bytowania wielu gatunków owadów pożytecznych.  Przed przystąpieniem do zabiegu dokładne zapoznanie się z treścią etykiety, dołączonej do każdego środka ochrony roślin oraz przestrzeganie informacji w niej zawartych. 6.6. Odporność szkodników na insektycydy i metody jej ograniczania Powstawanie potencjalnej odporności szkodników zależy od wielu czynników. Każda populacja zawiera osobniki genetycznie odporne, których liczebność pod wpływem silnej presji środowiska (częstego stosowania środków ochrony roślin o takim samym mechanizmie działania) może się zwiększać. Odporność na środki chemiczne pojawi się szybciej u szkodników rozwijających większą liczbę pokoleń w ciągu roku, ponieważ są one częściej narażone na kontakt ze środkami ochrony roślin. Proces powstawania odporności przebiega szybciej u owadów roślinożernych niż zoofagów, gdyż mają one więcej enzymów zdolnych do rozkładania trucizn. Szybkość powstawania odporności zależy też m.in. od toksyczności zoocydu i jego dawki, a także stosowania zoocydów w niepełnych (subletalnych) dawkach, częstotliwości zabiegów i braku rotacji stosowanych środków. Metody przeciwdziałające powstawaniu odporności na insektycydy Związane są z właściwościami insektycydu i sposobami jego stosowania, stąd można podzielić je na trzy grupy: metody umiarkowane, radykalne i wielokierunkowej presji. Metody umiarkowane to stosowanie środków w zalecanych dawkach, mniejsza częstotliwość zabiegów i niestosowanie środków o długim okresie zalegania; unikanie wolno, ale długotrwale działających form użytkowych; zwalczanie jednego stadium owada, przede wszystkim osobników dorosłych; stosowanie zabiegu tylko po przekroczeniu progu szkodliwości. Metody umiarkowane są bardzo korzystne dla środowiska, są mniej szkodliwe dla naturalnych wrogów szkodników, ale są bardzo trudne do zaakceptowania przez producenta, gdyż mogą powodować zmniejszenie plonu lub pogorszenie jego jakości. Metody radykalne to stosowanie maksymalnych dawek insektycydów w celu zniszczenia odpornych genotypów; stosowanie insektycydów przemiennie. Metody wielokierunkowej presji to przede wszystkim stosowanie insektycydów zawierających kilka substancji aktywnych (mieszanin). Mieszaniny powinny być stosowane przed wystąpieniem odporności na którykolwiek ze składników. 6.7. Zasady ochrony roślin bezpiecznej dla pszczół i innych owadów zapylających O stopniu toksyczności dla pszczoły miodnej informuje podany na etykiecie okres prewencji dla pszczół. PREWENCJA DLA PSZCZÓŁ - jest to okres, jaki musi upłynąć od zabiegu do momentu, kiedy kontakt pszczoły z opryskaną rośliną jest bezpieczny. Zasady ochrony roślin bezpiecznej dla pszczół i innych owadów zapylających: 1. Nie stosować środków w okresie kwitnienia roślin. Zasada dotyczy również środków mało toksycznych dla pszczół (okres prewencji pszczół – nie dotyczy) oraz nawozów dolistnych. Każdy środek (nawet ten „bezpieczny” dla pszczół) ma specyficzny zapach i pszczoła pokryta taką substancją jest nie wpuszczana przez strażniczki do ula, ponieważ pachnie inaczej niż pszczoły z tej rodziny. 2. Nie wykonywać zabiegów ochronnych na plantacjach, na których występują kwitnące chwasty, które chętnie są odwiedzane przez pszczoły. Dotyczy to również plantacji zbóż i roślin okopowych. 3. Stosować środki mało toksyczne dla pszczół. 4. Przestrzegać okresów prewencji. 5. Stosować osłony zapobiegające znoszeniu cieczy podczas zabiegu. 6. Zabiegi wykonywać późnym wieczorem lub nocą, gdy owady zakończyły loty. Jeśli istnieje zagrożenie dla uli podczas wykonywania zabiegu należy je zabezpieczyć. Pszczoły podlegają ochronie, dlatego producenci, którzy przez nierozmyślne lub celowe działanie powodują śmierć pszczół podlegają karze. Kontrolę nad poprawnym stosowaniem środków ochrony roślin sprawują jednostki Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa, które reagują na każde zgłoszenie informujące o zagrożeniu dla pszczół. Producent, który nieprawidłowo wykonał zabieg podlega karze grzywny. Bardzo niebezpieczne są zatrucia dzikich owadów zapylających (trzmiele, pszczoły samotnice, murarki) wiosną, kiedy samice zakładają gniazda. Śmierć samicy jest przyczyną braku następnego pokolenia owada. Czasem niewłaściwie wykonany jeden zabieg insektycydem niszczy pożyteczną entomofaunę w okolicy na wiele lat.