Monitoring w IPR – burak ćwikłowy

VI. OCHRONA PRZED CHOROBAMI 1. Wykaz najważniejszych chorób, ich charakterystyka i zwalczanie Chwościk buraka (Cercospora beticola Saccardoz) Biologia. Zimuje grzybnia w resztkach roślin żywicielskich pozostałych na polu, która stanowi pierwotne źródło na wiosnę. Źródłem infekcji może być także obornik, jako następstwo spasania bydła porażonymi liśćmi buraków. Sprawca choroby infekuje, oprócz roślin z rodzaju Beta i Spinacea także rośliny z rodziny Chenopodiaceae, na przykład Atriplex i Amaranthus . Optymalnymi warunkami do infekcji i rozwoju choroby są temperatura 22-300C oraz wilgotność powietrza 90-95%. Opis uszkodzeń i szkodliwość. Choroba jest szczególnie niebezpieczna we wczesnej fazie wzrostu roślin buraka ćwikłowego (faza wschodów i liścieni BBCH 10-15), w uprawach na boćwinę. Zainfekowane siewki odmian podatnych na chwościka w warunkach sprzyjających dla rozwoju choroby mogą w skrajnych przypadkach zamierać. Symptomy choroby są łatwe do diagnozy, na liściach pojawiają się okrągłe, szaro-brunatne plamy, otoczone czerwono- brunatną obwódką, ze srebrzysto popielatym środkiem. Plamy z czasem wysychają, a martwa tkanka wykrusza się, w wyniku czego w liściach powstają otwory. Choroba na starszych roślinach nie powoduje tak dużych strat. Niektóre odmiany buraka wykazują szczególną podatność na tą chorobę. Tolerancyjne na tą chorobę są odmiany krajowe np. Czerwona Kula. Metodyka obserwacji. Pierwsze charakterystyczne plamy na liścieniach buraków pojawiają już w okresie wschodów roślin (skala BBCH 10-12). Obserwacje nasilenia choroby należy przeprowadzić w pełni rozwoju liścieni i pierwszego liścia właściwego (BBCH 11-12). oceniając procentowo stopień porażenia powierzchni liścieni. Ocenę porażenia wykonać w 4 miejscach na plantacji na próbie 50 roślin, stosując 6-stopniowa skalę: 0 - brak objawów choroby 1 – porażenie 1% (pierwsze objawy chorobowe na roślinie) 2 – porażenie od 2% do 6% 3 – porażenie od 7% do 20% 4 – porażenie od 21% do 50% 5 – porażenie powyżej 50% Ocena szkodliwości. Największa szkodliwość choroby występuje w okresie kiełkowania nasion i wschodów (BBCH 10-11). Przy wysokiej presji patogenu następuje zamieranie siewek roślin. Największa szkodliwość choroby występuje na plantacjach przeznaczonych na boćwinę. Terminy zabiegów, progi szkodliwości.  Przestrzegać 4 letniej przerwy w uprawie buraków na tym samym polu. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do gleby wolnej od czynników infekcyjnych.  Uprawiać tylko odmiany odporne na chwościka. Konieczne jest prowadzenie obserwacji zdrowotności roślin w danym sezonie wegetacyjnym, przynajmniej 1 raz w tygodniu. Chronić rośliny zwłaszcza w fazie wschodów, po ukazaniu się pierwszych liścieni. W przypadku zagrożenia chorobą wynikającego z analizy warunków pogodowych lub z chwilą pojawienia się pierwszych objawów choroby zaleca się przemienne opryskiwanie roślin buraka fungicydami, o różnych mechanizmach działania, zarejestrowanymi do IP. Mączniak prawdziwy buraka (Erysiphe betae (Vnha) Weltzien) Biologia. Sprawcą mączniaka prawdziwego jest grzyb Erysiphe heraclei, który należy do pasożytów bezwzględnych. Grzyb jest groźny najczęściej w porze suchej i wysokiej temperaturze powietrza. W naszych warunkach uprawy mączniak prawdziwy pojawia się dopiero pod koniec okresu wegetacji (skala BBCH 38-39), dlatego nie stanowi większego zagrożenia. Zakażeniu roślin sprzyja krótki okres zwilżenia liści, występujący podczas nocnych i porannych mgieł. Opis uszkodzeń i szkodliwość. Symptomy choroby są charakterystyczne, trudne do pomylenia. Na liściach i ogonkach liściowych pojawiają się początkowo pojedyncze i stopniowo zlewające białe plamy mączystego nalotu składającego się z grzybni i zarodników konidialnych. Przy dużym nasileniu choroby, zwłaszcza podczas cieplejszych suchych okresach ograniczenie powierzchni asymilacyjnej liści może dochodzić do 80%, co ma bezpośredni wpływ na wysokość plonu handlowego buraków. Metodyka obserwacji. Pierwsze charakterystyczne plamy na liścieniach buraków pojawiają pod koniec okresu wegetacji roślin (skala BBCH 38-39). Obserwacje nasilenia choroby należy przeprowadzić pod koniec okresu wegetacji oceniając procentowo stopień porażenia powierzchni liści. Ocenę porażenia wykonać w 4 miejscach na plantacji na próbie 50 roślin, stosując 6-stopniowa skalę: 0 - brak objawów choroby 1 – porażenie 1% (pierwsze objawy chorobowe na roślinie) 2 – porażenie od 2% do 6% 3 – porażenie od 7% do 20% 4 – porażenie od 21% do 50% 5 – porażenie powyżej 50% Ocena szkodliwości. Największa szkodliwość choroby występuje pod koniec okresu wegetacji i w okresie przedzbiorczym. Przy wcześniejszym porażeniu roślin w okresie lata podczas panujących upałów i niedostatku opadów deszczu, starty w plonach mogą dochodzić do 30-40%. • Terminy zabiegów, progi szkodliwości. Konieczne jest prowadzenie obserwacji zdrowotności roślin w danym sezonie wegetacyjnym, przynajmniej 1 raz w tygodniu. W momencie zagrożenia wynikającego z analizy warunków pogodowych bądź pojawienia się pierwszych objawów chorobowych zaleca się przemienne opryskiwanie roślin buraka fungicydami, o różnych mechanizmach działania, zarejestrowanymi do IP. Parch zwykły buraka (Streptomyces scabies (ex Thaxter) Lambert et Loria) Biologia. Chorobę powoduje bakteria Streptomyces scabies, która atakuje także: marchew, buraki pastewne i cukrowe, ziemniaki, brukiew, rzodkiew, pasternak i inne. Optymalna temperatura do wzrostu bakterii zawarta jest w przedziale 25-280C. Bakterie dostają się na pole wraz z porażonymi bulwami ziemniaków i mogą tam przetrwać wraz z fragmentami porażonych buraków lub ziemniaków przez okres 1-2 lat. Istnieje zróżnicowana podatność odmian buraków na parcha zwykłego. Opis uszkodzeń i szkodliwość. Na zgrubieniach korzeni buraka pojawiają się charakterystyczne skorkowaciałe wzniesienia. Parch zwykły występuje na glebach lekkich, suchych i alkalicznych lub świeżo wapnowanych. Objawy choroby w postaci skorkowaciałych wzniesień na korzeniach są powodem nadmiernego wzrostu liczby i wielkości zakażonych bakterią komórek. Sprawca choroby posiada wiele roślin żywicielskich. Ocena szkodliwości. Szkodliwość choroby może ujawnić się w okresie zbiorów a największa występuje w okresie przechowywania. Zwiększone nasilenie choroby powoduje dyskwalifikację porażonych zgrubień korzeniowych jako materiał handlowy. W przypadku sprzyjających warunków pogodowych dla S. scabies w okresie wegetacji mogą być znaczne straty. Metodyka obserwacji. Obserwacje nasilenia choroby jest utrudniona z uwagi na brak możliwości obserwacji zgrubień korzeniowych w czasie wegetacji roślin. Jedyna metoda to wykopywanie roślin osłabionych we wzroście i lustracja zgrubień na obecność strupowatych narośli takie oceny należy przeprowadzić pod koniec okresu wegetacji, szczególnie w okresach deszczowych czy intensywnego nawadniania pól. Ocenę porażenia wykonać przed i w czasie zbiorów w 4 miejscach na plantacji na próbie 50 roślin, stosując 6-stopniowa skalę: 0 - brak objawów choroby 1 – porażenie 1% powierzchni zgrubień korzeniowych 2 – porażenie od 2% do 6% powierzchni zgrubień korzeniowych 3 – porażenie od 7% do 20% powierzchni zgrubień korzeniowych 4 – porażenie od 21% do 50% powierzchni zgrubień korzeniowych 5 – porażenie powyżej 50% na liściach i ogonkach liściowych także na zgrubieniach korzeniowych Profilaktyka i zwalczanie. Wysiewać nasiona kategorii kwalifikowany lub standard, do gleby wolnej od czynników infekcyjnych. Nawadniania buraków dokonywać tylko w warunkach konieczności. Nie wapnować gleb bezpośrednio przed uprawą buraków oraz unikać uprawy po roślinach wrażliwych. Uprawiać odmiany odporne na parcha zwykłego. Stosować zmianowanie pól unikając uprawy buraków po ziemniakach, marchwi i innych roślinach żywicielskich. Zgnilizna twardzikowa (Sclerotinia sclerotiorum (Libert) de Bary) Biologia. Sprawca choroby jest polifagiem pochodzenia odglebowego, infekuje wiele gatunków roślin warzywnych. Sklerocja grzyba stanowią podstawowe źródło infekcji pierwotnej patogenu. Po przezimowaniu w glebie mogą bezpośrednio kiełkować w strzępkę grzybni, porażając liście lub części podziemne roślin. Ze sklerocjów wydostających się z gleby mogą wyrastać apotecja, na których tworzą się worki z zarodnikami workowymi, zdolne do zakażeń. Infekcji sprzyja temperatura w zakresie 16-22oC. Opis uszkodzeń i szkodliwość. Objawy choroby są widoczne głównie w czasie składowania lub długotrwałego przechowania korzeni buraka ćwikłowego. Obserwuje się biały, obfity i puszysty nalot grzybni na porażonych zgrubieniach korzeniowych. W obrębie białej grzybni tworzą się czarne sklerocja grzyba, wielkości ziaren pszenicy. W okresie wysokiej wilgotności w okresie wegetacji pierwsze infekcje mogą pojawiać się na ogonkach liściowych lub u podstawy liści, w postaci ciemnobrązowych wodnistych plam. Choroba do przechowalni lub kopca dostaje się wraz z zakażonymi zgrubieniami korzeni i zakażoną glebą z pola. Ocena szkodliwości. Największa szkodliwość choroby występuje w okresie przechowywania. Przy wysokiej presji patogenu następuje porażenie zgrubień korzeniowych, powodując dyskwalifikację jako materiał handlowy. W przypadku sprzyjających warunków pogodowych dla S. sclerotiorum w okresie wegetacji mogą być znaczne straty, szczególnie przy braku skutecznych zabiegów ochrony przedzbiorczej. Metodyka obserwacji. Obserwacje nasilenia choroby należy przeprowadzić pod koniec okresu wegetacji, szczególnie w okresach deszczowych czy intensywnego nawadniania pól. Dokonuje się procentowego oszacowania stopnia porażenia liści i ogonków liściowych a także zgrubień korzeniowych na roślinach więdnących i z wyraźnym zahamowaniem wzrostu. Ocenę porażenia wykonać w 4 miejscach na plantacji na próbie 50 roślin, stosując 6- stopniowa skalę: 0 - brak objawów choroby 1 – porażenie 1% (pierwsze objawy chorobowe na liściach i ogonkach liściowych) 2 – porażenie od 2% do 6% na liściach i ogonkach liściowych 3 – porażenie od 7% do 20% na liściach i ogonkach liściowych 4 – porażenie od 21% do 50% na liściach i ogonkach liściowych także na zgrubieniach korzeniowych 5 – porażenie powyżej 50% na liściach i ogonkach liściowych także na zgrubieniach korzeniowych Terminy zabiegów, progi szkodliwości Należy przestrzegać prawidłowego zmianowania roślin. Po zbiorze powinno się natychmiast schładzać korzenie buraka, aby nie dopuścić do intensywnego rozwoju patogenu. Zwalczanie chwastów ogranicza populację patogenu obniżając ryzyko wystąpienia choroby. Utrzymywać stałą temperaturę i wilgotność w okresie przechowywania. Zaleca się przemienne opryskiwanie roślin buraka fungicydami, o różnych mechanizmach działania, zarejestrowanymi do IP. Szara pleśń Gatunek: Botryotinia fuckeliana (de Bary) Whetzel Anamorfa: Botrytis cinerea Persoon Biologia. Grzyb poraża wszystkie gatunki roślin warzywnych, szczególnie warzyw mających korzeń spichrzowy. Może przetrwać zimę jako saprobiont w glebie na martwych resztkach roślinnych w formie grzybni, sklerocjów i konidiów Grzyb przeżywa również na nasionach, na narzędziach uprawowych, opakowaniach, konstrukcjach przechowalni. W warunkach wysokiej wilgotności powietrza (95-100%) i przy temperaturze 18-20oC patogen bardzo dobrze się rozwija. B. cinerea atakuje zgrubienia korzeniowe buraka ćwikłowego szczególnie przy wysokich wahaniach wilgotności w glebie. Opis uszkodzeń i szkodliwość. Choroba ujawnia się głównie w okresie przechowywania korzeni, na których obserwuje się początkowo brązowe, wodniste plamy. Do infekcji korzeni dochodzi jesienią w warunkach chłodnej i wilgotnej pogody. Typowym symptomem choroby jest szary nalot zarodnikującego grzyba na powierzchni korzeni. Optymalna temperatura rozwoju grzyba wynosi 18-20oC, infekcja korzeni może następować nawet przy temp. 0oC. Metodyka obserwacji. Obserwacje nasilenia choroby należy dokonywać pod koniec okresu wegetacji, szczególnie w warunkach wysokiej wilgotności gleby. Ocena polega na procentowym oszacowaniu stopnia porażenia liści i ogonków liściowych, a także zgrubień korzeniowych na roślinach więdnących i z wyraźnym zahamowaniem wzrostu. Dlatego też ocenę porażenia powinno się wykonywać pod koniec okresu wegetacji i w czasie zbiorów, w 4 miejscach na plantacji na próbie 50 roślin. Także dwie oceny należy wykonać w przechowalni, po jednym i dwóch miesiącach od składowania stosując 6-stopniowa skalę: 0 – brak objawów choroby 1 – porażenie 1% (w polu- pierwsze objawy chorobowe na liściach i ogonkach liściowych) 2 – porażenie od 2% do 6% (w polu - na liściach i ogonkach liściowych) 3 – porażenie od 7% do 20% (w polu- na liściach i ogonkach liściowych) 4 – porażenie od 21% do 50% ( w czasie zbioru-na liściach i ogonkach liściowych także na zgrubieniach) korzeniowych 5 – porażenie powyżej 50% (w przechowalni na zgrubieniach korzeniowych) Ocena szkodliwości. Największa szkodliwość choroby występuje w okresie przechowywania. Przy wysokiej presji patogenu następuje porażenie zgrubień korzeniowych, powodując dyskwalifikację jako materiał handlowy. W przypadku sprzyjających warunków pogodowych dla B. cinerea w okresie wegetacji mogą być znaczne straty, szczególnie przy braku skutecznych zabiegów ochrony przedzbiorczej. Zwalczanie Należy uprawiać rośliny w optymalnym zagęszczeniu, zbiór korzeni przeprowadzać w warunkach słonecznej pogody. W momencie zagrożenia wynikającego z analizy warunków pogodowych bądź pojawienia się pierwszych objawów chorobowych zaleca się przemienne opryskiwanie roślin buraka fungicydami, o różnych mechanizmach działania, zarejestrowanymi do IP. Wykaz dopuszczonych w Polsce środków ochrony roślin jest publikowany w rejestrze środków ochrony roślin. Informacje o zakresie stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach zamieszczane są w etykietach. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest wyszukiwarka środków ochrony roślin. Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem https://www.gov.pl/web/rolnictwo/ochrona-roslin. Lista środków ochrony roślin do integrowanej produkcji jest opracowywana przez Instytut Ogrodnictwa – PIB w Skierniewicach i publikowana w Programie Ochrony Roślin Warzywnych. Wykaz zalecanych do IP środków ochrony roślin jest również dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz- srodkow-ochrony-roslin-dla-integrowanej-produkcji.html. 2. Niechemiczne metody ograniczania chorób buraka ćwikłowego 2.1. Metoda agrotechniczna Płodozmian. Ważnym elementem płodozmianu jest zmianowanie, które stanowi podstawowy element utrzymywania równowagi mikrobiologicznej w glebie, jak też nie dopuszcza do nadmiernego pojawiania się patogenów pochodzenia glebowego. Unikanie uprawy tych samych lub pokrewnych gatunków roślin, bezpośrednio po sobie, atakowanych przez te same choroby i szkodniki, pozwala na utrzymanie wysokiej zdrowotności gleby. Aby maksymalnie ograniczyć występowanie chorób, uprawę buraków ćwikłowych należy lokalizować na stanowiskach wolnych od chorób glebowych, występujących na roślinach okopowych, głównie ziemniaka i marchwi, na których mogą występować te same patogeny. Przykładem może być parch zwykły (Streptomycec scabies), zgnilizna twardzikowa (Sclerotinia sclerotiorum), rizoktonioza korzeni (Rhizoctonia solani) i inne porażające wiele gatunków roślin warzywnych. Buraka nie należy uprawiać na stanowiskach świeżo wapnowanych, nawożonych obornikiem, o wysokim odczynie i zawartości wapnia w glebie, gdyż czynniki te sprzyjają rozwojowi parcha zwykłego na burakach, mogą również sprzyjać rozwojowi niektórych chorób fizjologicznych. Lokalizacja plantacji stanowi ważny czynnik w zapobieganiu i rozprzestrzenianiu się agrofagów, głównie chorób stanowiących epidemiczne zagrożenie jak np. mączniak prawdziwy buraków. W celu zapobiegania występowaniu takich zagrożeń chorobowych należy unikać stanowisk otoczonych krzewami, drzewami, położonych blisko zbiorników wodnych i łąk, gdzie w godzinach porannych mogą występować mgły – zachodzi wtedy długotrwałe zwilżenie liści, które jest najważniejszym czynnikiem sprzyjającym infekcji i rozwojowi większości patogenów pochodzenia grzybowego i bakteryjnego. Uprawa mechaniczna gleby. Terminowo wykonywane zabiegi agrotechniczne, w tym stosowanie pogłębiaczy do likwidacji podeszwy płużnej, mają duży wpływ na likwidację zastoisk wodnych na polu i ograniczenie występowania chorób pochodzenia glebowego, jak np. gnicia i zgorzeli korzeni powodowanych przez organizmy grzybopodobne z rodzaju Pythium i Phytophthora. Należy pamiętać, że patogeny pochodzenia glebowego mogą być przenoszone na narzędziach uprawowych na sąsiednie pola. Regulowanie terminów siewu i zbiorów. Odpowiedni termin siewu nasion buraka ćwikłowego ma znaczenie w ograniczaniu strat wyrządzanych przez choroby. Buraki ćwikłowe często uprawiane są jako przedplon lub poplon. Prawdopodobieństwo występowania chorób w uprawach buraków jest duże, niezależnie od terminów siewu i uprawy. Zbyt długie przetrzymywanie roślin na polu, w okresie przedzbiorczym, sprzyja występowaniu mączniaka prawdziwego i suchej zgnilizny korzeni, jak również obniża zdolność przechowalniczą korzeni i pogarsza jakość przetwórczą. Nawożenie. Właściwe odżywianie roślin ma wpływ na kondycję i zdrowotność buraka i zwiększa jego potencjał obronny oraz zdolności regeneracyjne. Nawożenie niektórymi nawozami dolistnymi, zawierającymi związki fosforynowe i związki krzemu indukują biochemiczną odporność na mączniaka rzekomego i prawdziwego buraków ćwikłowych. Zwalczanie chwastów. Zachwaszczenie sprzyja pojawom wielu chorób, głównie mączniaka rzekomego i prawdziwego warzyw korzeniowych. Niektóre gatunki chwastów są żywicielami patogenicznych bakterii i wirusów. 2.2. Metoda hodowlana W integrowanej ochronie ważnym kryterium doboru odmian jest ich odporność lub tolerancja w stosunku do najgroźniejszych chorób (np. chwościk buraka), mała podatność na niekorzystne czynniki klimatyczne, silne korzenienie się i zdolność do dobrego wykorzystywania składników pokarmowych oraz długotrwałego przechowania. 2.3. Metoda biologiczna. Ochrona biologiczna jest mało wykorzystywana w uprawach polowych. W ochronie integrowanej warzyw należy unikać niszczenia organizmów pożytecznych, występujących na polu, gdyż mogą one ograniczać występowanie niektórych chorób.

VII. OCHRONA PRZED SZKODNIKAMI Do groźnych szkodników buraków ćwikłowych, powodujących największe szkody zalicza się: mątwika burakowego, śmietkę ćwiklankę, mszycę burakową, rolnice i drutowce. Po ich wystąpieniu konieczne jest zwalczanie dostępnymi metodami. Do ograniczania ich wystąpienia należy stosować odpowiednie działania profilaktyczne. 1. Opis szkodliwych gatunków, profilaktyka i zwalczanie NICIENIE (Nematoda) - rodzina mątwikowate (Heteroderidae) Mątwik burakowy Heterodera schachtii, Schmidt, 1871 Nicień ten występuje powszechnie na terenie całej Polski. Rodzaj uszkodzeń. Rośliny silnie zaatakowane przez mątwika burakowego są mniejsze od zdrowych, mają skrócone, niekształtne korzenie, na których tworzy się duża ilość korzeni bocznych (tzw. „broda korzeniowa”). Słabo zaatakowane rośliny więdną. Wraz z ich wzrostem liście żółkną i usychają, tak że pozostają tylko liście środkowe. W wypadku zasiedlenia młodych roślin, szczególnie w warunkach dużej suszy, większość ich zamiera, co w konsekwencji prowadzi do obniżenia plonu. Opis szkodnika. Dorosłe samice są białe, ciało ich ma kształt cytrynowaty i osiąga od 0,5 do 1,1 mm długości. Samce są kształtu robakowatego i dorastają do 1,3 mm długości. Rośliny są zasiedlane przez larwy inwazyjne drugiego stadium, które są cienkie, przezroczyste i osiągają długość do 0,6 mm. Zarys biologii. Zimują cysty w glebie, z których wiosną wychodzą larwy inwazyjne. Po znalezieniu rośliny żywicielskiej larwa inwazyjna wnika do wnętrza jej korzenia i tam dwukrotnie linieje. Po ostatniej wylince przekształca się w osobnika dorosłego. Samce opuszczają korzonki i żyją w glebie w pobliżu rośliny. Dojrzałe płciowo samice grubieją, tak że ich ciała nie mieszczą się w tkance roślinnej i wystają na zewnątrz. Wówczas następuje zapłodnienie i rozpoczyna się składanie jaj do galaretowatych woreczków, z których następie wylegają się larwy i atakują kolejne korzonki. Część samic nie tworzy woreczka, lecz ich jaja pozostają w ciele, przekształcając się w cystę. .Cysty pozostają w glebie i przez wiele lat mogą tam oczekiwać na właściwą roślinę żywicielską. Pod wpływem wydzielin korzeni roślin żywicielskich wylęgają się z jaj niemal wszystkie larwy. W przypadku braku roślin żywicielskich liczba wylęgających się larw jest znacznie mniejsza. Profilaktyka i zwalczanie. Zwalczanie mątwika burakowego polega na stosowaniu co najmniej 4 letniej przerwy w uprawie buraków i roślin kapustowatych na tym samym polu. Jeśli pole jest zainfekowane nicieniami, w latach przerwy w uprawie roślin żywicielskich, zaleca się stosowanie tzw. roślin chwytnych. Rośliny te z uwagi na krótki okres wegetacji nie pozwalają na rozwój mątwika w pełnym cyklu co powoduje, że ginie on przed uzyskaniem dojrzałości płciowej i złożeniem jaj. Roślinami chwytnymi mogą być rośliny warzywne takie jak: wczesne odmiany kapusty i kalafiora oraz szpinak i rzodkiewka uprawiane dla celów konsumpcyjnych. Na szpinaku i rzodkiewce uprawianych na nasiona następuje pełny cykl rozwojowy szkodnika. Ważnym zabiegiem wpływającym na obniżenie populacji mątwika burakowego na danym polu jest niszczenie chwastów będących jego żywicielami. Są to chwasty z rodziny: komosowatych (np. komosa biała, komosa wielonasienna), kapustowatych (np. gorczyca polna, tasznik pospolity), goździkowatych (gwiazdnica pospolita), motylkowatych (np. wyka ptasia) i rdestowatych (rdest powojowy, plamisty i ptasi). Przed założeniem plantacji buraka ćwikłowego wskazane jest przeprowadzić badania gleby na obecność mątwika burakowego. Z pola o powierzchni 1 ha zaleca się pobrać wówczas 50 prób na głębokość 30 cm z 50 losowo wybranych miejsc na polu poruszając się po nim zygzakiem. Następnie pobraną ziemię miesza się razem i z całości odsypuje 0,5 kg próbę do badań laboratoryjnych. Progiem zagrożenia jest stwierdzenie 2000 lub więc jaj w 500 cm3 gleby. MUCHÓWKI (Diptera) – rodzina śmietkowate (Anthomyiidae) Śmietka ćwiklanka Pegomya hyoscyami, (Panzer, 1809) Śmietka jest polifagiem występującym rok rocznie na obszarze całego kraju, ale tylko co kilka lat pojawia się w dużym nasileniu wymagającym interwencji w formie zabiegu chemicznego. Rodzaj uszkodzeń. Stadium szkodliwym są larwy, które po wylęgu z jaj wgryzają się pomiędzy dolną i górną skórkę liścia wyjadając jego miękisz. Następstwem tego są duże, nieregularne plamy na liściach zwane minami. Silnie zaatakowane liście mogą usychać. Opis szkodnika. Owadem dorosłym jest muchówka szarej lub szarozielonej barwy z dwoma jasnożółtymi skrzydłami i trzema parami żółtych odnóży z czarnymi stopami. Dorasta do około 7 mm długości. Śmietka składa jaja w złożach, po kilka sztuk, na spodniej stronie liści. Jaja są białe, wrzecionowatego kształtu, dość duże - do 1 mm długości. Larwa śmietki ćwiklanki jest beznoga, kremowej barwy i dorasta do około 8 mm długości. Poczwarka jest barwy kasztanowatej, długości ok. 6 mm. Zarys biologii. Śmietka ćwiklanka występuje w trzech pokoleniach w ciągu pełnego sezonu wegetacyjnego. Pierwsze pojawia się na przełomie kwietnia i maja, a drugie od końca czerwca do pierwszej połowy lipca. Dla buraków są to najbardziej szkodliwe pokolenia, ponieważ żerują one na najmłodszych liściach. Trzecie pokolenie pojawia się w końcu sierpnia do połowy września, czyli w okresie kiedy buraki kończą wegetację. Zimują poczwarki w glebie, z których wiosną wylatują muchówki. Samice składają jaja, z których po 6-14 dniach wylęgają się larwy wgryzające się do wnętrza liści. Po ok. 2 tygodniach żerowania larwy przepoczwarczają się w liściach lub glebie. Po 18-20 dniach wylatuje kolejne pokolenie muchówek. Zwalczanie i profilaktyka. Największe zagrożenie ze strony wiosennego pokolenia śmietki ćwiklanki przypada na maj - czerwiec. Należy wówczas wykonywać lustracje plantacji przynajmniej 1 raz w tygodniu wyszukując rośliny z minami, każdorazowo w minimum 3 miejscach uprawy na powierzchni 1 ha. Progiem zagrożenia jest wykrycie od maja do czerwca 1 miny na liściach, na 1 mb rzędu roślin. Przestrzeganie zasad agrotechniki pozwalającej na równomierny i szybki wzrost buraków, utrzymywanie plantacji wolnej od chwastów kwitnących, które stanowią pokarm dla muchówek oraz wczesny siew znacznie ograniczają lub eliminują szkody powodowane przez śmietkę na buraku ćwikłowym. Zwalczanie zaleca się tylko w przypadku kiedy gradacja śmietki przypada na wczesne stadium rozwojowe buraków, czyli w okresie wschodów i w fazie pierwszych liści właściwych. PLUSKWIAKI (Hemiptera) - rodzina mszycowate (Aphididae) Mszyca burakowa - Aphis (Aphis) fabae, Scopoli, 1763 Jest to gatunek mszycy występujący pospolicie na terenie całej Polski. Rodzaj uszkodzeń. Mszyca burakowa powoduje bezpośrednie i pośrednie szkody na roślinie. Do szkód bezpośrednich zalicza się ogładzanie i pozbawianie roślin soku, który stanowi pokarm dla mszyc. Liście buraków zasiedlone przez mszycę burakową są łyżkowato wygięte w stronę ich kolonii. Gatunek ten może też zasiedlać buraki w bardzo wczesnym stadium ich rozwoju i powodować zamieranie wschodzących roślin. Zasiedlenie buraków później, w okresie, w którym następuje wzrost korzenia spichrzowego szkodliwość bezpośrednia maleje. Szkody pośrednie polegają na przenoszeniu wirusów powodujących mozaikę i żółtaczkę buraków. Opis szkodnika. Dorosłe osobniki uskrzydlone są czarne i błyszczące, długości 1,6-2,6 mm. Osobniki bezskrzydłe są czarne, z zielonkawym odcieniem, matowe, długości 1,2-2,9 mm Nimfy, ostatnie stadium larwalne przed pojawieniem się postaci uskrzydlonej, są tej samej barwy lecz na stronie grzbietowej mają dwa podłużne jasne pasy złożone z białych, woskowych plamek. Zarys biologii. Mszyca burakowa jest gatunkiem dwudomnym, zimującym w postaci jaj przytwierdzonych do kory pnia i gałązek trzmieliny, kaliny oraz rzadziej jaśminowca. Krzewy te są jej żywicielem pierwotnym, na którym wczesną wiosną rozwija od 2 do 4 pokoleń. Następnie uskrzydlone mszyce przelatują na żywiciela wtórnego, zwanego również żywicielem letnim, którymi są buraki, bób, rabarbar, fasola, pomidor, szpinak, konopie, lucerna, a z chwastów komosa i oset. Żywicielem letnim mogą być również niektóre rośliny sadownicze, między innymi jabłonie i grusze. Profilaktyka i zwalczanie. Lustracje plantacji, na obecność mszyc występujących na buraku, należy wykonywać przynajmniej 2 razy w tygodniu głównie pod koniec maja i w czerwcu. Obserwacje roślin na obecność mszycy burakowej należy prowadzić głównie w drugiej połowie i w czerwcu, dwa razy w tygodniu. Podczas lustracji należy wyszukiwać rośliny z koloniami mszyc. Progiem zagrożenia jest stwierdzenie ok. 20% zasiedlonych przez kolonie roślin. Zaleca się stosowanie preparatów selektywnych, działających tylko na mszyce, aby nie niszczyć naturalnie występującej w koloniach mszyc fauny pożytecznej. Sytuowanie plantacji buraków ćwikłowych w odległości co najmniej 1 km od upraw będących żywicielami mszycy burakowej oraz utrzymywanie jej w stanie wolnym od chwastów, szczególnie będących roślinami żywicielskimi tej mszycy, znacznie ograniczy szkody przez nią powodowane. Chemiczne zwalczanie mszyc na burakach ćwikłowych zaleca się tylko w wypadku wystąpienia ich w dużym nasileniu, szczególnie jeśli przypadnie to we wczesnej fazie rozwoju roślin albo gdy na roślinach obserwuje się jednocześnie objawy mozaiki lub żółtaczki buraków. MOTYLE (Lepidoptera) – rodzina sówkowate (Noctuidae) Rolnice (larwy) W Polsce występuje kilkadziesiąt gatunków rolnic, wśród których dominującym gatunkiem jest rolnica zbożówka Agrotis segetum (Denis & Schiffermüller, 1775). W nieco mniejszym nasileniu mogą też wystąpić: rolnica czopówka Agrotis exclamationis (L., 1758), rolnica gwoździarka Agrotis ipsilon (Hufnagel, 1766) i rolnica panewka Xestia (Megasema) c- nigrum (L., 1758). Wszystkie są polifagami, żerującymi na wielu gatunkach roślin uprawnych i dziko rosnących z wielu rodzin botanicznych. Rodzaj uszkodzeń. Wiosenna szkodliwość rolnic na buraku ćwikłowym polega na niszczeniu siewek i młodych roślin, w fazie 2-3 liści właściwych. Takie rośliny mogą być zjadane przez nie w całości na znacznych odcinkach rzędów. W przypadku roślin nieco starszych, rolnice wygryzają dziury, w jeszcze niezbyt dużych korzeniach spichrzowych, co prowadzi do ich zasychania. Szkodliwość rolnic w drugiej połowie lata, kiedy rośliny są już wyrośnięte polega na wygryzaniu dużych dziur w korzeniach spichrzowych. Tak uszkodzone korzenie mogą być infekowane przez mikroorganizmy chorobotwórcze. Powoduje to dodatkowe straty w plonie w wyniku gnicia ich w okresie przechowywania. Opis szkodnika. Gąsienice są duże, od 3,0 do 6,0 cm długości i około 0,5 cm grubości, walcowate. Ciało mają zabarwione na kolor szaro-ziemisty, brunatnoszary lub oliwkowy. Charakterystyczną ich cechą jest zwijanie się w kłębek po dotknięciu. Motyle mają skrzydła rozpiętości 2,5-4,5 cm, od jasnobeżowych do szaro-brunatnych z przeważnie dobrze widoczną nerkowatą plamką. Poczwarka jest zamknięta, czerwonobrunatna. Zarys biologii. W zależności od warunków klimatycznych rolnice mogą rozwinąć 1–2 pokolenia w roku. Zimują gąsienice lub poczwarki w ziemi (do ok. 20 cm). Gąsienice opuszczają kryjówki zimowe i zaczynają żerować w kwietniu, gdy temp. gleby przekracza 10°C. Następnie schodzą do gleby w celu przepoczwarczenia. Motyle wylatują na przełomie maja-czerwca. Są aktywne o zmierzchu i w nocy. Samice składają jaja (do 2000 sztuk) do gleby lub na rośliny. Młode gąsienice wylęgają się po 5-15 dniach i żerują na roślinie w dzień. Starsze są aktywne głównie w nocy, a w ciągu dnia chowają się pod ziemią. Profilaktyka i zwalczanie. Prawidłowo prowadzona agrotechnika stanowi podstawową metodę ograniczania liczebności rolnic w uprawie. Ze względu na to, że rolnica zbożówka występuje zazwyczaj najliczniej na plantacjach warzyw, należy monitorować jej lot umieszczając 2 pułapki/1 ha. Pułapki umieszcza się tak, aby znajdowały się nad wierzchołkami roślin. Przynajmniej 2 razy w tygodniu należy je sprawdzać i notować liczbę motyli w celu określenia terminu wystąpienia gąsienic na plantacji. Gąsienic należy się spodziewać w ciągu od 15 dni (w przypadku ciepłej i nieobfitującej w deszcze pogody) do 25 dni (w przypadku chłodniejszej pogody) po wyznaczonym szczycie liczebności motyli. Ponadto 1 raz w tygodniu należy lustrować plantację na obecność gąsienic lub uszkodzeń przez nie powodowanych na roślinach. Progiem zagrożenia jest stwierdzenie 1 gąsienicy w okresie wzrostu siewek i 4 gąsienic w okresie wzrostu roślin. Do zwalczania gąsienic należy poza środkami chemicznymi stosować także środki biologiczne. Przynajmniej jeden z wykonanych zabiegów powinien być wykonany takim preparatem. Walka chemiczna polega na opryskiwaniu insektycydami zarejestrowanymi do ich zwalczania. Ze względu na placowy charakter ich występowania, pierwszy zabieg można ograniczyć do miejsc, w których stwierdzono uszkodzenia roślin. Zabiegi należy wykonywać w godzinach wieczornych, kiedy gąsienice wychodzą na żerowanie. Bezpośrednio po zbiorze roślin przedplonowych zaleca się wykonać podorywkę, a jesienią głęboką orkę, ponieważ podczas tych zabiegów ginie znaczna część gąsienic i poczwarek. W rejonach, gdzie stwierdzono rolnice, należy zaorywać nieużytki stwarzające doskonałe warunki do ich rozmnażania. W sezonie wegetacyjnym na plantacjach i w ich pobliżu należy też niszczyć kwitnące chwasty, będące źródłem pokarmu dla motyli. CHRZĄSZCZE (Coleoptera) – rodzina sprężykowate (Elateridae) Drutowce (larwy) W Polsce najczęstszymi w uprawach warzyw gatunkami sprężyków są: osiewnik rolowiec Agriotes lineatus (L., 1767), osiewnik skibowiec - Agriotes sputator (L., 1758), osiewnik ciemny - Agriotes obscurus (L., 1758), dwójkowiec kruszcowy - Selatosomus aeneus (L., 1758) i nieskor czarny Hemicrepidius niger (L., 1758). Rodzaj uszkodzeń. Szkodliwość drutowców polega na podgryzaniu młodych korzeni, wygryzaniu w nich dziur i korytarzy na wylot oraz wygryzaniu dużych dziur i korytarzy w korzeniach spichrzowych. Ponadto wygryzione dziury i korytarze zanieczyszczają własnymi odchodami. W przypadku uszkodzenia siewek i młodych roślin następuje ich zasychanie. Najczęściej i najliczniej zasiedlają pola z roślinami okopowymi, zbożami, wieloletnimi motylkowymi i trawami. Opis szkodnika. Chrząszcze sprężyków mają wydłużone ciało z dużym przedpleczem i małą głową. Dorastają do 8-15 mm długości. Pokrywy skrzydeł są bruzdkowane i lekko owłosione. Cechą charakterystyczną chrząszczy jest umiejętność podskakiwania, gdy znajdą się na grzbiecie (dzięki posiadaniu aparatu skokowego). Larwy sprężyków mają ciało silnie wydłużone, cylindryczne lub nieco spłaszczone, pokryte twardą schitynizowaną powierzchnią, zaopatrzone w trzy pary słabo rozwiniętych odnóży Ponadto ciało ich ma wyraźnie zaznaczoną segmentację i zabarwione jest na kolor żółty lub brązowy. Zakończenie odwłoka larw jest cechą charakterystyczną dla gatunku. Drutowce dorastają do 25 mm długości. Zarys biologii. Cykl rozwojowy sprężyków trwa zazwyczaj kilka lat. Zimują w postaci osobników dorosłych i larw w glebie. Wiosną zimujące chrząszcze wychodzą na powierzchnię gleby i po zapłodnieniu składają jaja w jej wierzchniej warstwie. Z jaj wylęgają się larwy, które cały swój rozwój przechodzą w glebie, odżywiając się częściami podziemnymi roślin, po czym po kilku latach przepoczwarczają się. Profilaktyka i zwalczanie. Ocenę zagrożenia przez larwy należy przeprowadzić przed wysianiem roślin, najlepiej jesienią w roku poprzedzającym uprawę, kiedy istnieje jeszcze możliwość zastosowania agrotechnicznych metod zwalczania szkodnika. W tym celu należy pobrać z losowo wybranych miejsc na polu o powierzchni 1 ha 32 próby, każda o wymiarach 25 × 25 cm i ok. 30 cm głębokości, co daje powierzchnię około 2 m2,. Pobrane próby następnie przesiać przez sito i policzyć drutowce. Progiem zagrożenia jest wykrycie 5 drutowców na powierzchni 1 m2. Zabiegami ograniczającymi liczebność drutowców są uprawki mechaniczne: podorywka, głęboka orka jesienna i kultywatorowanie. Uszkadzają one ciała owadów a także wyrzucają larwy na powierzchnię gleby, które giną zjadane przez inne zwierzęta albo przez wysuszenie. Zaleca się również w płodozmianie uwzględnić gatunki roślin mało atrakcyjnych pod względem pokarmowym dla drutowców, takich jak: gorczycę lub grykę, rzepak, len, groch i fasolę. Na mniejszych areałach można zastosować pułapki pokarmowe zakopywane w płytkie dołki między rzędami roślin. Jako przynętę można użyć kawałków ziemniaka. Pułapki sprawdza się co kilka dni, a odłowione drutowce niszczy. CHRZĄSZCZE (Coleoptera) – rodzina stonkowate (Chrysomelidae) Pchełka burakowa - Chaetocnema concinna (Marsham, 1802) Rodzaj uszkodzeń. Stadium szkodliwym jest chrząszcz, który po wyjściu z zimowisk żeruje na siewkach i młodych roślinach. Żer chrząszczy polega na wyjadaniu od górnej strony miękiszu liścia. Skórka od dolnej strony pozostaje nienaruszona w związku z czym na liściach tworzą się tzw. okienka. W miarę wzrostu liścia skórka pęka i powstają nieregularnego kształtu niewielkie dziury. Młode liścienie i liście mogą być zupełnie niszczone. Pchełka burakowa największe szkody powoduje na wschodach roślin w okresie wysokich temperatur i suszy. Opis szkodnika. Chrząszcz jest czarny z brązowym lub zielonkawym połyskiem, dorastający do 2,3 mm długości. Zarys biologii. W ciągu roku rozwija się tylko jedno pokolenie. Zimują chrząszcze pod opadłymi liśćmi lub zaschniętą trawą wśród zarośli. Stadium larwalne przechodzą w glebie. Profilaktyka i zwalczanie. W celu wyznaczenia optymalnego terminu zabiegu środkiem zarejestrowanym do zwalczania pchełek należy prowadzić lustrację roślin na obecność chrząszczy w okresie wschodów. Progiem zagrożenia jest stwierdzenie 20% uszkodzonych w tym okresie roślin. Zaleca się także siać buraki możliwie wcześnie, aby w momencie wystąpienia szkodnika rośliny przeszły już fazę liścieni, a także zwalczać chwasty, zwłaszcza z rodziny komosowatych. Tarczyk mgławy Cassida (Cassida) nebulosa, (L., 1758) Rodzaj uszkodzeń. Zarówno osobniki dorosłe jak i larwy tarczyka uszkadzają liście buraków. Początkowymi objawami żerowania są tzw. „okienka” od spodu blaszki liściowej. W miarę upływu czasu szkodnik wygryza małe lub większe dziury w liściach. Przy masowym wystąpieniu może powodować gołożery. Opis szkodnika. Osobnikiem dorosłym jest chrząszcz o silnie spłaszczonym ciele długości około 7 mm. Pokrywy skrzydłowe są brunatne z podłużnymi pasami czarnych kropek. Tułów i pokrywy skrzydłowe nadają ciału kształt owalnej tarczki, spod której widoczne są tylko czułki i odnóża. Larwa ma również ciało wyraźnie spłaszczone, barwy żółtozielonej i długości około 9 mm. W końcowej części ciała znajdują się dwa wzniesione do góry, długie ostre wyrostki. Ciało larwy pokryte jest kolczastymi wyrostkami i szczecinami. Zarys biologii. Zimują chrząszcze w wierzchniej warstwie gleby lub pod zeschniętymi resztkami roślin. Wiosną samice składają jaja w złożach na komosie. Chrząszcze i wylęgłe larwy żerują początkowo na komosie lecz z czasem zaczynają atakować też buraki. Na początku są zwykle rośliny na brzeżnych pasach plantacji. Larwy przechodzą cztery linienia i następnie przepoczwarczają, często na dolnej stronie liści. Chrząszcze pojawiają się zwykle w lipcu. W ciągu roku występują dwa pokolenia tarczyka mgławego. Profilaktyka i zwalczanie. Możliwie wcześnie należy niszczyć chwasty z rodziny komosowatych, zarówno na plantacji, jak i wokół niej. W celu wyznaczenia optymalnego terminu zabiegu środkiem zarejestrowanym do zwalczania tarczyka należy prowadzić lustrację roślin na obecność chrząszczy i larw. Progiem zagrożenia jest stwierdzenie licznie występujących osobników chrząszczy lub larw. CHRZĄSZCZE (Coleoptera) – rodzina zatęchlakowate (Cryptophagidae) Drobnica burakowa - Atomaria (Agathengis) linearis , (Stephens, 1830) Rodzaj uszkodzeń. Zarówno chrząszcze jak i larwy powodują uszkodzenia roślin przy czym szkodliwość chrząszczy może być znacząca. Chrząszcze bowiem żerują na wschodach i młodych roślinach buraków wygryzając dziury w liścieniach, liściach i w okolicach szyjki korzeniowej. Larwy natomiast zjadają tylko korzenie przybyszowe. Zasiedlanie pola przez drobnicę i pierwsze uszkodzenia obserwuje się najpierw na brzegu pola. Opis szkodnika. Osobnikiem dorosłym jest jasno lub ciemnobrunatny chrząszcz dorastający do 1,5 mm długości. Czułki i odnóża ma zabarwione na kolor czerwony. Larwa brudnobiała z wyraźnie zaznaczoną segmentacją ciała, osiąga długość około 3 mm. Zarys biologii. Zimuje chrząszcz w wierzchniej warstwie gleby, pod resztkami roślin lub w zaschniętej trawie. Wczesną wiosną gdy temperatura wzrośnie do około 5 °C chrząszcze drobnicy wychodzą z zimowisk i zasiedlają plantacje buraków. Profilaktyka i zwalczanie. W celu wyznaczenia optymalnego terminu zabiegu środkiem zarejestrowanym do zwalczania drobnicy należy prowadzić lustrację roślin na obecność chrząszczy w okresie wschodów. Progiem zagrożenia jest stwierdzenie 20% uszkodzonych w tym okresie roślin. Liczebność drobnicy burakowej można ograniczyć usuwając z pola resztki po zbiorze buraków. CHRZĄSZCZE (Coleoptera) – rodzina omarlicowate (Silphidae) Omarlica czarna Aclypea undata (O. F. Muller, 1776) Rodzaj uszkodzeń. Stadium szkodliwym są zarówno chrząszcze jak i larwy. Oba stadia żerują na liściach wygryzając w nich nieregularne dziury. W wypadku dużego nasilenia szkodnik może powodować gołożery pozostawiając tylko główne nerwy na liściach. Opis szkodnika. Osobnik dorosły jest matowo-czarnym, 11-25 mm długości chrząszczem. Posiada chropowate i wyraźnie żeberkowane pokrywy skrzydeł. Larwa omarlicy jest czarna i błyszcząca, podłużnie owalna i długością dorównuje osobnikowi dorosłemu. Zarys biologii. Zimują w stadium dorosłym w zaschniętych trawach, pod zeschłymi resztkami roślin, w ściółce leśnej i w mchu. Samice składają jaja w glebie w pobliżu roślin żywicielskich. Po upływie ok. tygodnia wylęgają się z nich larwy, które żerują na liściach i których rozwój trwa ok. trzy tygodnie, po tym czasie przepoczwarczają się glebie. Profilaktyka i zwalczanie. Wysiewać buraki wczesną porą i stwarzać im jak najlepsze warunki rozwoju - wilgotne pola drenować (jaja są wrażliwe na brak wilgotności) i wapnować, dobrze nawozić i zwalczać chwasty, szczególnie z rodziny komosowatych. Uprawki mechaniczne niszczą część jaja i poczwarek znajdujących się w glebie. CHRZĄSZCZE (Coleoptera) – rodzina ryjkowcowate (Curculionidae) Szarek komośnik Asproparthenis punctiventris (Germar, 1824) Rodzaj uszkodzeń. Szkodliwymi stadiami są zarówno larwy i chrząszcze. Larwy żerują wyłącznie na korzeniach gdzie wygryzają niewielkie jamki i odgryzają korzenie boczne. Chrząszcze żerują na łodygach młodych roślin i na szyjce korzeniowej. Opis szkodnika. Dorosłym osobnikiem jest szarobrunatny chrząszcz około 16 mm długości. Larwa jest biała, beznoga z wyraźnie zaznaczoną brunatną głową, dorasta do 30 mm długości. Zarys biologii. Najczęściej zimującym stadium jest osobnik dorosły, ale mogą również zimować larwy i poczwarki. Osobniki te zimują w glebie na głębokości do 30 cm. Samice składają jaka od połowy maja do końca lipca. Całkowity rozwój od jaja do imago trwa ok. 9- 10 tygodni. Profilaktyka i zwalczanie. Należy prowadzić uprawę w taki sposób, aby umożliwić burakom szybki, silny i niczym nie zakłócony wzrost. Należy utrzymywać plantację w stanie nie zachwaszczonym przez cały czas uprawy. W celu wyznaczenia optymalnego terminu zabiegu środkiem zarejestrowanym do zwalczania tego szkodnika należy prowadzić lustrację roślin na obecność chrząszczy i larw. Progiem zagrożenia jest stwierdzenie licznie występujących osobników chrząszczy lub larw. GRYZONIE Duża liczebność tych ssaków w uprawie może spowodować znaczne straty w plonach. Ich liczebności sprzyjają: lokalizacja plantacji w pobliżu nieużytków i zaniedbanych rowów melioracyjnych, sucha, ciepła i długa jesień oraz śnieżna zima bez odwilży oraz gołoledzi, a także brak drapieżników (ptaków i ssaków) i nieterminowo wykonane zabiegi agrotechniczne. Szkodliwość gryzoni polega głównie na zjadaniu roślin i wygryzaniu korzeni buraka. Na plantacjach silnie opanowanych widoczne są miejsce zupełnie pozbawione roślinności, tzw. łysiny. Na polach z burakiem ćwikłowym szkody może wyrządzać przede wszystkim nornik polny Microtus arvalis (Pallas, 1778). Zimuje on w norach budowanych na nieużytkach, w zadrzewieniach śródpolnych i na skrajach lasów. Najliczniej pojawia się na glebach lekkich i ciepłych. Prócz norników na polach z burakiem mogą wystąpić karczowniki i myszy. Profilaktyka i zwalczanie. Polega na likwidowaniu nieużytków, zaorywaniu ugorów oraz wykaszaniu traw na miedzach i rowach. Duże znaczenie ma też terminowe wykonywanie zabiegów agrotechnicznych. Należy również dbać o obecność naturalnych wrogów gryzoni, którymi są ptaki drapieżne. W tym celu dla ptaków drapieżnych na skraju pola należy ustawić tyczki (czatownie) o wysokości 1,5 - 4,0 m, z których wypatrują one swoich ofiar. Na 5 ha należy ustawić przynajmniej 1 tyczkę, a w przypadku większych plantacji – kilka sztuk. W tabeli 4 zestawiono sposoby lustracji i progi zagrożenia dla najważniejszych szkodników buraka ćwikłowego. Tabela 4. Sposób lustracji i progi zagrożenia dla najważniejszych gatunków szkodników występujących na buraku ćwikłowym Gatunek Progi zagrożenia Termin lustracji Szkodliwe szkodnika i zwalczania stadium Śmietka 1 mina na liściach na 1 mb rzędu maj-czerwiec larwy ćwiklanka roślin Mszyca stwierdzenie ok. 20% głównie w drugiej larwy i burakowa zasiedlonych przez kolonie roślin połowie maja i w osobniki czerwcu dorosłe Pchełka stwierdzenie w okresie okres wschodów osobniki burakowa wschodów 20% uszkodzonych dorosłe roślin Drobnica stwierdzenie w okresie okres wschodów osobniki burakowa wschodów 20% uszkodzonych dorosłe roślin Rolnice stwierdzenie pierwszych przez cały cykl larwy młodych gąsienic na liściach uprawowy Drutowce 5 drutowców na 1 m2 uprawy marzec-wrzesień larwy 2. Metody niechemiczne zwalczania szkodników w uprawach buraka ćwikłowego 2.1. Metoda agrotechniczna Płodozmian. Ważnym elementem płodozmianu jest zmianowanie. Unikanie w zmianowaniu uprawy bezpośrednio po sobie roślin spokrewnionych lub atakowanych przez te same szkodniki pozwala na zachowanie zdrowotności gleby. W ochronie przed szkodnikami płodozmian jest podstawowym elementem obniżania ich liczebności, przede wszystkim nicieni i szkodników glebowych (rolnic, pędraków i drutowców). Ma również wpływ na szkodliwe owady, które przechodzą swój cykl rozwojowy w miejscu żerowania lub w jego bezpośrednim sąsiedztwie (śmietkę ćwiklankę). W zmianowaniu należy uwzględnić: przerwę w uprawie roślin żywicielskich po sobie - minimum 4 lata; nie uprawiać buraków po wieloletnich roślinach motylkowatych, ze względu na ryzyko występowania szkodników wielożernych (rolnice, pędraki i drutowce) Lokalizacja plantacji. Należy unikać bezpośredniego sąsiedztwa upraw zasiedlanych przez ten sam gatunek szkodnika, np. szczawiu, szpinaku, na których również żeruje śmietka ćwiklanka, a także bezpośredniego sąsiedztwa wieloletnich plantacji z koniczyną, lucerną oraz innych nektarodajnych upraw, także jednorocznych, ponieważ na nich koncentrują się szkodniki przywabione kolorem kwiatów i nektarem. Po pobraniu pokarmu (nektaru i wody), samice m.in. śmietki ćwiklanki oraz motyli rolnic, składają masowo jaja na pobliskich uprawach będącymi roślinami żywicielskimi dla ich larw. Ponadto wieloletnie plantacje stanowią doskonałe schronienie i bazę pokarmową dla szkodników glebowych. Należy też zachować izolację przestrzenną od żywicieli pierwotnych, na których zimują i rozwijają się wiosenne pokolenia mszycy burakowej, a więc kaliny, trzmieliny i jaśminowca. Liczebność niektórych entomofagów może obniżać współrzędna uprawa buraka (roślina żywicielska) z roślinami nie żywicielskimi (tabela 5), zwłaszcza prowadzona systemem pasowym. W celu zwiększenia bioróżnorodności na skraju plantacji należy umieścić przynajmniej 1 domek dla murarek lub 1 kopiec dla trzmieli na powierzchni 5 ha uprawy, a w przypadku większych plantacji – kilku sztuk. Wymienione powyżej elementy infrastruktury ekologicznej powinny znajdować się w bliskim sąsiedztwie miejsc stanowiących pożytek dla tych owadów np. kwitnących roślin lub w tym celu założonych pasów kwietnych. W przypadku domku dla murarek w konstrukcji powinno znajdować się co najmniej 200 kanałów gniazdowych o odpowiedniej średnicy 5-8 mm i długości 14-20 cm. Materiał gniazdowy (kanały gniazdowe) przynajmniej w 70% powinny stanowić pocięte rurki trzcinowe. Pozostałym materiałem wykorzystywanym w domkach mogą być inne pocięte łodygi roślin o pustym przekroju bądź nawiercone bloki drewna o ww. parametrach. W przypadku trzmieli zaleca się wystawianie zadaszonych drewnianych budek lęgowych o wymiarach około 20x15x10 cm z otworem wejściowym o średnicy 2 cm. Wewnątrz budki powinno zapewnić się materiał na budowę gniazda zewnętrznego, np. przetarta sucha trawa. Budki można umieszczać na ziemi, powyżej gruntu bądź tworzyć „kopce” Tabela 5. Wpływ współrzędnej uprawy roślin na ograniczanie rozwoju i liczebności szkodników Roślina żywicielska Roślina nieżywicielska Gatunek szkodnika Burak ćwikłowy cebula, por, kapustne pchełka burakowa, śmietka ćwiklanka Burak ćwikłowy aksamitka rozpierzchła, nicienie aksamitka wzniesiona, Burak ćwikłowy pomidor, papryka, szarek komośnik, oberżyna drobnica burakowa Burak ćwikłowy sałata śmietka ćwiklanka, pchełka burakowa Uprawa mechaniczna gleby. Terminowe wykonywanie zabiegów agrotechnicznych (orki, kultywatorowania, bronowania) ma wpływ na liczebność szkodników. Orka głęboka niszczy znaczny procent pędraków, drutowców, gąsienic rolnic oraz bobówek śmietki ćwiklanki. Głębokie przyoranie resztek pożniwnych utrudnia wyjście z ziemi śmietce ćwiklance. Natomiast ugniatanie gleby ciężkimi maszynami sprzyja porażeniu przez mątwiki, które są mogą być przenoszone na narzędziach i kołach maszyn na sąsiednie pola. Regulowanie terminów siewu, sadzenia i zbiorów. Dobór odpowiedniego terminu siewu i sadzenia roślin sprzyja zmniejszaniu szkód wyrządzanych przez szkodniki we wczesnej fazie rozwojowej upraw. Wczesny wysiew nasion buraka ogranicza szkody spowodowane żerowaniem larw śmietki ćwiklanki na siewkach, która może całkowicie zniszczyć plantację. Na skutek opóźnienia przerywki zostaną zniszczone jaja, które samica składa na młodych liściach. Nawożenie. Właściwe nawożenie ma wpływ na zdrowotność roślin i zwiększa jej potencjał obronny oraz zdolności regeneracyjne. Korzystny wpływ ma obornik, ponieważ razem z nim wprowadzane są do gleby drapieżne nicienie i roztocze, które odżywiają się nicieniami roślinożernymi. Nadmierne nawożenie azotem prowadzi do słabego wykształcenia się tkanki mechanicznej, co powoduje, że soczysta tkanka jest chętniej atakowana przez szkodniki (np. mszyce). Nawożenie fosforowe i potasowe sprzyja silnemu rozwojowi tkanki mechanicznej, co utrudnia szkodnikom żerowanie (np. mszycom). Zwalczanie chwastów. Zachwaszczenie pól sprzyja pojawom wielu szkodników. Stanowią one dla nich zastępcze źródło pokarmu, miejsca schronienia, rozwoju i zimowania, dlatego w okresie wegetacji zaleca się ich zwalczanie. 2.2. Metoda mechaniczna Na małych plantacjach można zbierać lub odławiać szkodniki z roślin lub ich otoczenia, a także usuwać i niszczyć części lub całe rośliny zasiedlone przez szkodniki. Można także usuwać żywicieli pierwotnych, np. jaśminowca, na którym zimuje mszyca burakowa. Aby ograniczyć bezpośredni dostęp szkodnika (mszyc, śmietki) do wschodzących roślin, można stosować włókninę lub markizetę, którą należy rozłożyć nad rzędami z wysianymi nasionami. 2.3. Metoda biotechniczna Polega na odstraszaniu, przywabianiu, zniechęcaniu do żerowania i składania jaj przez szkodniki. Do bezpośredniego wyłapywania i niszczenia niektórych szkodników (motyli z rodziny sówkowatych) mogą posłużyć różnego rodzaju pułapki, np. feromonowe czy pułapki chwytne, samołówki. W celu ograniczania szkód wyrządzanych przez drutowce i rolnice można rozkładać przynęty pokarmowe. 2.4. Metoda hodowlana Uwzględnia się w niej dwa typy odporności na żerowanie szkodników: odporność ekologiczną, która wynika z niezgodności fenologicznego rozwoju rośliny i szkodnika oraz odporność genetyczną, wynikająca z dziedziczenia cech rośliny (np. tolerancja rośliny na żerowanie szkodnika i uszkodzenia). 2.5. Metoda biologiczna Polega na wykorzystaniu organizmów żywych do ograniczania liczebności populacji organizmów wyrządzających szkody w uprawie. Najczęściej są to wrogowie naturalni (drapieżcy, pasożyty, parazytoidy). W warunkach korzystnych dla ich rozwoju zapobiegają masowemu (gradacyjnemu) ich występowaniu. Ważną rolę w ograniczaniu gąsienic motyli np. rolnic odgrywają bakterie (Bacillus thuringiensis), natomiast mszyc - biedronkowate (Coccinellidae), złotookowate (Chrysopidae) i muchówki - bzygowate (Syrphidae). Istotną rolę w ograniczaniu liczebności gryzoni uszkadzających rośliny uprawne odgrywają drapieżne gatunki ptaków, takie jak pustułka, myszołów zwyczajny, błotniaki oraz sowy. Ich obecność na plantacji można wspierać poprzez pozostawianie w bezpośrednim sąsiedztwie uprawy naturalnych punktów obserwacyjnych do wypatrywania gryzoni (np. zadrzewień na miedzach śródpolnych i obrzeżach pól) lub poprzez stawianie zastępczych tyczek spoczynkowych (czatowni) o wysokości 1,5 - 4,0 m w liczbie 1/5 ha, a w przypadku większych plantacji – kilku sztuk. 3. Metoda chemiczna Polega na stosowaniu chemicznych środków ochrony roślin. Decyzję o zastosowaniu zoocydów należy podjąć po wykonaniu lustracji lub monitoringu, w oparciu o progi szkodliwości. Jest to metoda nadzorowanego zwalczania. W lustracjach również należy uwzględnić stopień porażenia przez pasożyty i obecność drapieżców. W uprawie buraka ćwikłowego do monitorowania nalotu szkodników na plantacje są stosowane różne metody, często pracochłonne i wymagające posiadania specjalistycznej wiedzy z zakresu biologii owadów. Dotyczy to przede wszystkim metody hodowlanej polegającej na zbieraniu form przetrwalnikowych szkodnika (bobówek, poczwarek) i umieszczeniu ich w izolatorach. Termin rozpoczęcia zabiegów ochronnych ustalany jest na podstawie wylotu osobników dorosłych. Inną metodą jest okresowe odławianie owadów przy użyciu różnego rodzaju pułapek chwytnych, w których wykorzystuje się zdolność owadów do reagowania na długość fal świetlnych oraz reagowanie na różnego rodzaju zapachy. 3.1. Zasady stosowania zoocydów Wśród zoocydów stosowanych w zwalczaniu szkodników pierwszeństwo mają środki biologiczne, oparte na bakteriach, grzybach lub wirusach i wyciągach roślinnych oraz inne środki pochodzenia naturalnego, następnie środki selektywne w stosunku do określonej grupy organizmów. Należy unikać stosowania środków w formie opryskiwania, ponieważ mają bezpośredni wpływ na organizmy pożyteczne. Bardziej bezpieczne dla tych organizmów są środki stosowane w formie podlewania, granulatów, zaprawiania, zatrutych przynęt. Zabiegi zwalczające mszyce należy wykonać w okresie do 10 dni po pojawieniu się pierwszych mszyc na roślinach – po tym okresie pojawiają się jej wrogowie naturalni, dla których insektycydy są zabójcze. Ze względu na ochronę środowiska i konieczność zachowania różnorodności biologicznej należy unikać wielokrotnego stosowania tych samych substancji aktywnych do zwalczania szkodników, gdyż może to powodować pojawienia się biotypów uodpornionych. Zaleca się włączenie do programu ochrony buraka przed szkodnikami środków niechemicznych (przynajmniej jeden z zabiegów powinien być wykonany takim preparatem). Nie wolno mieszać różnych środków ochrony roślin ze sobą oraz płynnymi nawozami dolistnymi, jeżeli nie jest to wyraźnie zaznaczone w Programie Ochrony Warzyw i/lub w etykietach poszczególnych środków. Podczas wykonywania zabiegu temperatura powietrza w czasie opryskiwania dla większości środków powinna wynosić 10-20°C. W dniach o wyższej temperaturze zabieg należy wykonać wczesnym rankiem lub późnym popołudniem, gdy rośliny są w pełnym turgorze. Wykaz dopuszczonych w Polsce środków ochrony roślin jest publikowany w rejestrze środków ochrony roślin. Informacje o zakresie stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach zamieszczane są w etykietach. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest wyszukiwarka środków ochrony roślin. Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem https://www.gov.pl/web/rolnictwo/ochrona-roslin. Lista środków ochrony roślin do integrowanej produkcji jest opracowywana przez Instytut Ogrodnictwa – PIB w Skierniewicach i publikowana w Programie Ochrony Roślin Warzywnych. Wykaz zalecanych do IP środków ochrony roślin jest również dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz- srodkow-ochrony-roslin-dla-integrowanej-produkcji.html. Uwaga. Dodatkowe informacje na temat: ochrony organizmów pożytecznych i stwarzania warunków sprzyjających ich rozwojowi, zasad ochrony roślin bezpiecznej dla pszczół i innych owadów zapylających, odporności szkodników na insektycydy i metody jej ograniczania, metod przeciwdziałania odporności, zasad ochrony gatunków pożytecznych zawarte są w Metodyce integrowanej ochrony buraka ćwikłowego, zamieszczonej na Platformie Sygnalizacji Agrofagów: https://www.agrofagi.com.pl/95,rosliny-warzywne.

IV. INTEGROWANA OCHRONA PRZED ORGANIZMAMI SZKODLIWYMI Organizmy szkodliwe, czyli agrofagi (choroby, szkodniki, chwasty) występują powszechnie w uprawach buraka, nawet na polach w bardzo dobrej kulturze, starannie przygotowanych do siewu. Ochrona przed agrofagami, prowadzona metodą integrowaną, jest kluczowym elementem Integrowanej Produkcji Roślin. Integrowana Ochrony Roślin, obowiązkowa od 2014 roku, wykorzystuje naturalne mechanizmy biologiczne i fizjologiczne roślin, wspierane przez racjonalne stosowanie konwencjonalnych, naturalnych i biologicznych środków ochrony roślin. Istotą integrowanej ochrony roślin jest uzyskiwanie wysokich plonów, o dobrej jakości, w optymalnych warunkach uprawy, w sposób nie zagrażający naturalnemu środowisku i zdrowiu człowieka, przy jednoczesnym zachowaniu opłacalności produkcji. W integrowanej ochronie należy dążyć do maksymalnego zmniejszenia potencjalnego zagrożenia agrofagami stosując głównie metody agrotechniczne, biologiczne, mechaniczne, a stosowanie środków chemicznych powinno być ograniczone do minimum. Bardzo ważną rolę w przeciwdziałaniu organizmom szkodliwym pełni profilaktyka. Negatywne skutki powodowane przez organizmy szkodliwe w uprawach buraka ćwikłowego można ograniczać poprzez stworzenie roślinie uprawnej odpowiednich warunków wzrostu i rozwoju, wzmocnienie jej mechanizmów obronnych, zwiększenie odporności na patogeny, ułatwienie roślinom konkurencji z chwastami, a także zwiększenie populacji organizmów pożytecznych. Profilaktyka obejmuje takie elementy jak: właściwe zmianowanie, staranną uprawę gleby, dobór odmian dostosowanych do lokalnych warunków glebowo- klimatycznych, nawożenie według wymagań pokarmowych rośliny uprawnej i zasobności gleby, właściwe terminy siewu, odpowiednie zagęszczenie roślin, nawadnianie w okresach niedoborów i dużego zapotrzebowania na wodę, staranną pielęgnację roślin Istotne znaczenie ma wybór pod uprawę buraka stanowiska wolnego od patogenów i szkodników żyjących w glebie, w tym pasożytniczych nicieni, a także uporczywych chwastów. W uprawie buraka (ćwikłowy, cukrowy, pastewny) powinna być zachowana 4- letnia przerwa, z uwagi na występowanie wspólnych agrofagów. Podstawą integrowanej ochrony buraka ćwikłowego przed chorobami jest wysiew nasion zaprawionych przez rolnika lub dostawcę, co daje gwarancję zdrowotności uprawy od początku jej prowadzenia. Mechaniczna uprawa gleby pełni znaczącą rolę w zwalczaniu niektórych szkodników oraz zmniejsza liczbę żywotnych nasion chwastów. Wszystkie czynności uprawowe poprzedzające siew buraka powinny być wykonywane starannie, z uwzględnieniem aktualnego stanu pola i we właściwym terminie. Ochrona chemiczna buraka ćwikłowego przed agrofagami powinna być prowadzona zgodnie z zasadami integrowanej ochrony roślin, co wynika m. in. z odpowiednich dyrektyw Unii Europejskiej (np. Dyrektywa 2009/128/ WE) i Ustawy z dnia 8 marca 2013 o środkach ochrony roślin, (Dz. U z 2020 roku. poz. 2097 ze zm.). Środki ochrony roślin rejestrowane obecnie w uprawach warzyw poddawane są dokładnym badaniom, zgodnie z zasadami określonymi przez Unię Europejską. Rygorystyczne wymagania w zakresie jakości środków, ich toksykologii oraz wpływu na rośliny uprawne i środowisko zapewniają, że zalecane środki nie stanowią zagrożenia dla środowiska przyrodniczego, użytkownika i konsumenta, pod warunkiem właściwego ich stosowania W ochronie buraka ćwikłowego przed agrofagami należy przestrzegać następujących zasad: ♦ Potrzebę wykonania zabiegu środkiem ochrony roślin należy określać na podstawie identyfikacji agrofagów, sygnalizacji pojawu szkodników i chorób, nasilenia ich występowania, prognozowania występowania chwastów oraz dostępnych progów szkodliwości. ♦ Stosować środki dopuszczone do stosowania w systemie Integrowanej Produkcji Roślin, zwłaszcza środki o krótkim okresie karencji, o jak najmniejszym negatywnym wpływie na roślinę uprawną, glebę i organizmy pożyteczne, a w przypadku herbicydów ulegające szybkiemu rozkładowi i krótko zalegające w glebie. ♦ Stosować środki ochrony roślin dopuszczone w uprawach buraka ćwikłowego i przeznaczone do zwalczania określonego agrofaga, zgodnie z zaleceniami podanymi w etykiecie dołączonej do każdego opakowania środka oraz w taki sposób, aby nie dopuścić do zagrożenia zdrowia człowieka, zwierząt lub środowiska. Wykaz zalecanych do IP środków ochrony roślin jest dostępny na stronie Platformy Sygnalizacji Agrofagów pod linkiem: .https://www.agrofagi.com.pl/137,wykaz-srodkow-ochrony-roslin-do- integrowanej-produkcji-w-uprawach-warzywnych ♦ Zabiegi środkami ochrony roślin należy starać się wykonywać w warunkach optymalnych, aby maksymalnie wykorzystać ich biologiczną aktywność, a jednocześnie zmniejszać dawki i ograniczać ich zużycie. ♦ W pierwszej kolejności powinno się wybierać środki niechemiczne, oparte na bakteriach, grzybach lub wirusach i wyciągach roślinnych oraz środki pochodzenia naturalnego. Przynajmniej jeden z zabiegów powinien być wykonany takim preparatem. ♦ Zaleca się opryskiwać plantacje podczas bezdeszczowej pogody, przy dopuszczalnej prędkości wiatru, w optymalnej temperaturze powietrza. Herbicydy działają na ogół tym silniej, im wyższa jest temperatura, natomiast niektóre zoocydy i fungicydy mogą działać gorzej lub powodować uszkodzenia opryskiwanych roślin. Jeżeli w ciągu dnia temperatura jest zbyt wysoka, to zabiegi trzeba przeprowadzać wczesnym rankiem, gdy rośliny są w pełnym turgorze lub późnym popołudniem. ♦ Należy ograniczać zużycie środków ochrony roślin, m.in. poprzez precyzyjne stosowanie tylko w miejscach występowania organizmu szkodliwego, dodatek adiuwantów do cieczy użytkowej, stosowanie środków metodą dawek dzielonych, dostosowanie dawek do faz rozwojowych rośliny uprawnej i chwastów czy stadiów rozwojowych szkodników oraz warunków glebowych. ♦ Nasilenie występowania agrofagów, zwłaszcza na dużych plantacjach, może rozkładać się nierównomiernie, dlatego też zabieg można niekiedy wykonać tylko na obszarze występowania agrofaga, na obrzeżach lub wybranych fragmentach pola. Ponadto w niektórych latach część agrofagów nie występuje, lub pojawia się w nasileniu nie wymagającym zwalczania. ♦ Wskazane jest wykorzystywać mapowanie pól nowoczesnymi metodami (zdjęcia lotnicze lub z dronów) do określania objawów uszkodzeń np. przez szkodniki czy choroby, rozmieszczenia chwastów na plantacji, do wykonywania zabiegów tylko tam gdzie jest to konieczne. ♦ Należy stosować środki o różnych mechanizmach działania (stosowanie przemienne), aby zapobiegać zjawisku uodporniania się organizmów szkodliwych na te środki. Zmianowanie środków wynika też z konieczności zachowania bioróżnorodności i ochrony środowiska. ♦ Zabiegi chemiczne należy wykonywać opryskiwaczami zapewniającymi dokładne pokrycie opryskiwanej powierzchni kroplami cieczy użytkowej. Herbicydy stosować opryskiwaczami zaopatrzonymi w niskociśnieniowe, szczelinowe rozpylacze płaskostrumieniowe, natomiast do fungicydów, insektycydów i innych środków mogą być stosowane rozpylacze wirowe. ♦ Herbicydy różnią się między sobą długością okresu działania i zalegania w środowisku. Należy to uwzględniać przy planowaniu roślin następczych, uprawianych zarówno po pełnym okresie uprawy, jak i w przypadku wcześniejszej likwidacji plantacji, na skutek szkód zimowych, zniszczenia roślin przez choroby czy szkodniki i in. ♦ Ciecz użytkową należy przygotować w ilości koniecznej do opryskiwania planowanej powierzchni, najlepiej bezpośrednio przed zabiegiem. W razie przerwy w opryskiwaniu, przed przystąpieniem do zabiegu, ciecz użytkową należy dobrze wymieszać za pomocą mieszadła. ♦ Resztki cieczy użytkowej po zabiegu należy rozcieńczyć wodą i zużyć na powierzchni, na której przeprowadzono zabieg lub poddać unieszkodliwieniu, z wykorzystaniem rozwiązań technicznych zapewniających biologiczną degradację substancji czynnych środków ochrony roślin (np. biobed). ♦ Opryskiwacz po zabiegu powinien być dokładnie umyty, najlepiej specjalnymi środkami przeznaczonymi do tego celu. ♦ Opróżnione opakowania należy przepłukać trzykrotnie wodą i popłuczyny wlać do zbiornika opryskiwacza. Zabiegi środkami ochrony roślin powinny przeprowadzać tylko osoby przeszkolone przez jednostki organizacyjne wpisane do rejestru przez wojewódzkiego inspektora ochrony roślin i nasiennictwa. W czasie przygotowywania środków i podczas wykonywania zabiegów trzeba przestrzegać przepisów BHP, używając odpowiedniego ubrania ochronnego. ♦ Przed zastosowaniem środka należy poinformować o tym fakcie wszystkie zainteresowane strony, które mogą być narażone na znoszenie cieczy użytkowej i które zwróciły się o taką informację. Wykaz dopuszczonych w Polsce środków ochrony roślin jest publikowany w rejestrze środków ochrony roślin. Informacje o zakresie stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach zamieszczane są w etykietach. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest wyszukiwarka środków ochrony roślin. Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem https://www.gov.pl/web/rolnictwo/ochrona-roslin. Wykaz zalecanych do IP środków ochrony roślin jest dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow- ochrony-roslin-dla-integrowanej-produkcji.html. Dodatkowe informacje z zakresu integrowanej ochrony buraka ćwikłowego przed organizmami szkodliwymi można znaleźć w Metodyce integrowanych ochrony buraka ćwikłowego umieszczonej na Platformie Sygnalizacji Agrofagów https://www.agrofagi.com.pl/95,rosliny-warzywne.

2. Metody niechemiczne zwalczania szkodników w uprawach buraka ćwikłowego 2.1. Metoda agrotechniczna Płodozmian. Ważnym elementem płodozmianu jest zmianowanie. Unikanie w zmianowaniu uprawy bezpośrednio po sobie roślin spokrewnionych lub atakowanych przez te same szkodniki pozwala na zachowanie zdrowotności gleby. W ochronie przed szkodnikami płodozmian jest podstawowym elementem obniżania ich liczebności, przede wszystkim nicieni i szkodników glebowych (rolnic, pędraków i drutowców). Ma również wpływ na szkodliwe owady, które przechodzą swój cykl rozwojowy w miejscu żerowania lub w jego bezpośrednim sąsiedztwie (śmietkę ćwiklankę). W zmianowaniu należy uwzględnić: przerwę w uprawie roślin żywicielskich po sobie - minimum 4 lata; nie uprawiać buraków po wieloletnich roślinach motylkowatych, ze względu na ryzyko występowania szkodników wielożernych (rolnice, pędraki i drutowce) Lokalizacja plantacji. Należy unikać bezpośredniego sąsiedztwa upraw zasiedlanych przez ten sam gatunek szkodnika, np. szczawiu, szpinaku, na których również żeruje śmietka ćwiklanka, a także bezpośredniego sąsiedztwa wieloletnich plantacji z koniczyną, lucerną oraz innych nektarodajnych upraw, także jednorocznych, ponieważ na nich koncentrują się szkodniki przywabione kolorem kwiatów i nektarem. Po pobraniu pokarmu (nektaru i wody), samice m.in. śmietki ćwiklanki oraz motyli rolnic, składają masowo jaja na pobliskich uprawach będącymi roślinami żywicielskimi dla ich larw. Ponadto wieloletnie plantacje stanowią doskonałe schronienie i bazę pokarmową dla szkodników glebowych. Należy też zachować izolację przestrzenną od żywicieli pierwotnych, na których zimują i rozwijają się wiosenne pokolenia mszycy burakowej, a więc kaliny, trzmieliny i jaśminowca. Liczebność niektórych entomofagów może obniżać współrzędna uprawa buraka (roślina żywicielska) z roślinami nie żywicielskimi (tabela 5), zwłaszcza prowadzona systemem pasowym. W celu zwiększenia bioróżnorodności na skraju plantacji należy umieścić przynajmniej 1 domek dla murarek lub 1 kopiec dla trzmieli na powierzchni 5 ha uprawy, a w przypadku większych plantacji – kilku sztuk. Wymienione powyżej elementy infrastruktury ekologicznej powinny znajdować się w bliskim sąsiedztwie miejsc stanowiących pożytek dla tych owadów np. kwitnących roślin lub w tym celu założonych pasów kwietnych. W przypadku domku dla murarek w konstrukcji powinno znajdować się co najmniej 200 kanałów gniazdowych o odpowiedniej średnicy 5-8 mm i długości 14-20 cm. Materiał gniazdowy (kanały gniazdowe) przynajmniej w 70% powinny stanowić pocięte rurki trzcinowe. Pozostałym materiałem wykorzystywanym w domkach mogą być inne pocięte łodygi roślin o pustym przekroju bądź nawiercone bloki drewna o ww. parametrach. W przypadku trzmieli zaleca się wystawianie zadaszonych drewnianych budek lęgowych o wymiarach około 20x15x10 cm z otworem wejściowym o średnicy 2 cm. Wewnątrz budki powinno zapewnić się materiał na budowę gniazda zewnętrznego, np. przetarta sucha trawa. Budki można umieszczać na ziemi, powyżej gruntu bądź tworzyć „kopce” Tabela 5. Wpływ współrzędnej uprawy roślin na ograniczanie rozwoju i liczebności szkodników Roślina żywicielska Roślina nieżywicielska Gatunek szkodnika Burak ćwikłowy cebula, por, kapustne pchełka burakowa, śmietka ćwiklanka Burak ćwikłowy aksamitka rozpierzchła, nicienie aksamitka wzniesiona, Burak ćwikłowy pomidor, papryka, szarek komośnik, oberżyna drobnica burakowa Burak ćwikłowy sałata śmietka ćwiklanka, pchełka burakowa Uprawa mechaniczna gleby. Terminowe wykonywanie zabiegów agrotechnicznych (orki, kultywatorowania, bronowania) ma wpływ na liczebność szkodników. Orka głęboka niszczy znaczny procent pędraków, drutowców, gąsienic rolnic oraz bobówek śmietki ćwiklanki. Głębokie przyoranie resztek pożniwnych utrudnia wyjście z ziemi śmietce ćwiklance. Natomiast ugniatanie gleby ciężkimi maszynami sprzyja porażeniu przez mątwiki, które są mogą być przenoszone na narzędziach i kołach maszyn na sąsiednie pola. Regulowanie terminów siewu, sadzenia i zbiorów. Dobór odpowiedniego terminu siewu i sadzenia roślin sprzyja zmniejszaniu szkód wyrządzanych przez szkodniki we wczesnej fazie rozwojowej upraw. Wczesny wysiew nasion buraka ogranicza szkody spowodowane żerowaniem larw śmietki ćwiklanki na siewkach, która może całkowicie zniszczyć plantację. Na skutek opóźnienia przerywki zostaną zniszczone jaja, które samica składa na młodych liściach. Nawożenie. Właściwe nawożenie ma wpływ na zdrowotność roślin i zwiększa jej potencjał obronny oraz zdolności regeneracyjne. Korzystny wpływ ma obornik, ponieważ razem z nim wprowadzane są do gleby drapieżne nicienie i roztocze, które odżywiają się nicieniami roślinożernymi. Nadmierne nawożenie azotem prowadzi do słabego wykształcenia się tkanki mechanicznej, co powoduje, że soczysta tkanka jest chętniej atakowana przez szkodniki (np. mszyce). Nawożenie fosforowe i potasowe sprzyja silnemu rozwojowi tkanki mechanicznej, co utrudnia szkodnikom żerowanie (np. mszycom). Zwalczanie chwastów. Zachwaszczenie pól sprzyja pojawom wielu szkodników. Stanowią one dla nich zastępcze źródło pokarmu, miejsca schronienia, rozwoju i zimowania, dlatego w okresie wegetacji zaleca się ich zwalczanie. 2.2. Metoda mechaniczna Na małych plantacjach można zbierać lub odławiać szkodniki z roślin lub ich otoczenia, a także usuwać i niszczyć części lub całe rośliny zasiedlone przez szkodniki. Można także usuwać żywicieli pierwotnych, np. jaśminowca, na którym zimuje mszyca burakowa. Aby ograniczyć bezpośredni dostęp szkodnika (mszyc, śmietki) do wschodzących roślin, można stosować włókninę lub markizetę, którą należy rozłożyć nad rzędami z wysianymi nasionami. 2.3. Metoda biotechniczna Polega na odstraszaniu, przywabianiu, zniechęcaniu do żerowania i składania jaj przez szkodniki. Do bezpośredniego wyłapywania i niszczenia niektórych szkodników (motyli z rodziny sówkowatych) mogą posłużyć różnego rodzaju pułapki, np. feromonowe czy pułapki chwytne, samołówki. W celu ograniczania szkód wyrządzanych przez drutowce i rolnice można rozkładać przynęty pokarmowe. 2.4. Metoda hodowlana Uwzględnia się w niej dwa typy odporności na żerowanie szkodników: odporność ekologiczną, która wynika z niezgodności fenologicznego rozwoju rośliny i szkodnika oraz odporność genetyczną, wynikająca z dziedziczenia cech rośliny (np. tolerancja rośliny na żerowanie szkodnika i uszkodzenia). 2.5. Metoda biologiczna Polega na wykorzystaniu organizmów żywych do ograniczania liczebności populacji organizmów wyrządzających szkody w uprawie. Najczęściej są to wrogowie naturalni (drapieżcy, pasożyty, parazytoidy). W warunkach korzystnych dla ich rozwoju zapobiegają masowemu (gradacyjnemu) ich występowaniu. Ważną rolę w ograniczaniu gąsienic motyli np. rolnic odgrywają bakterie (Bacillus thuringiensis), natomiast mszyc - biedronkowate (Coccinellidae), złotookowate (Chrysopidae) i muchówki - bzygowate (Syrphidae). Istotną rolę w ograniczaniu liczebności gryzoni uszkadzających rośliny uprawne odgrywają drapieżne gatunki ptaków, takie jak pustułka, myszołów zwyczajny, błotniaki oraz sowy. Ich obecność na plantacji można wspierać poprzez pozostawianie w bezpośrednim sąsiedztwie uprawy naturalnych punktów obserwacyjnych do wypatrywania gryzoni (np. zadrzewień na miedzach śródpolnych i obrzeżach pól) lub poprzez stawianie zastępczych tyczek spoczynkowych (czatowni) o wysokości 1,5 - 4,0 m w liczbie 1/5 ha, a w przypadku większych plantacji – kilku sztuk.