Monitoring w IPR – bobik

7. INTEGROWANA OCHRONA PRZED AGROFAGAMI Integrowaną produkcję (IP) bobiku należy prowadzić z zastosowaniem integrowanej ochrony roślin oraz z wykorzystaniem postępu technicznego i biologicznego w uprawie i nawożeniu, ze szczególnym uwzględnieniem zdrowia ludzi i zwierząt oraz ochrony środowiska naturalnego. Integrowana ochrona roślin obejmuje wszystkie dostępne działania i metody ochrony przed agrofagami (chwasty, patogeny, szkodniki), przy czym preferowane jest stosowanie działań i metod niechemicznych ograniczających szkodliwość agrofagów, w szczególności:  stosowanie płodozmianu, odpowiedniego terminu siewu i obsady roślin;  stosowanie odpowiedniej agrotechniki, w tym stosowanie mechanicznej ochrony roślin;  podjęcie odpowiednich działań i metod ochrony roślin przed agrofagami powinno być poprzedzone monitorowaniem ich występowania i uwzględniać aktualną wiedzę w zakresie ochrony roślin przed agrofagami;  stosowanie materiału siewnego co najmniej kategorii kwalifikowany, który został wytworzony i oceniony zgodnie z przepisami nasiennymi;  stosowanie odmian odpornych i tolerancyjnych (o ile jest to możliwe);  stosowanie nawożenia i wapnowania, gdy jest to wskazane;  stosowanie środków higieny (czyszczenie, dezynfekcja) zapobiegające występowaniu i rozprzestrzenianiu się agrofagów;  ochrona organizmów pożytecznych oraz stwarzanie warunków sprzyjających ich występowaniu, w szczególności dotyczy to owadów zapylających i naturalnych wrogów organizmów szkodliwych. W ramach integrowanej ochrony roślin, przeprowadzając zabieg chemicznej ochrony roślin, należy uwzględnić:  właściwy dobór środków ochrony roślin w taki sposób, aby minimalizować negatywny wpływ zabiegów ochrony roślin na organizmy niebędące celem zabiegu, w szczególności dotyczy to owadów zapylających i naturalnych wrogów organizmów szkodliwych;  ograniczanie liczby zabiegów i ilości stosowanych środków ochrony roślin do niezbędnego minimum;  przeciwdziałanie powstawaniu odporności organizmów szkodliwych na środki ochrony roślin przez właściwy dobór i przemienne ich stosowanie. Środki ochrony roślin dozwolone do stosowania w krajach Unii Europejskiej podlegają okresowo przeglądowi, zgodnie z najnowszymi badaniami i zasadami określonymi przez Unię Europejską. Rygorystyczne wymagania w zakresie ich jakości, toksykologii oraz wpływu na rośliny uprawne i środowisko naturalne są monitorowane, aby nie stanowiły zagrożenia dla użytkownika, konsumenta i środowiska naturalnego. Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z podanymi w etykiecie zaleceniami oraz w taki sposób, aby nie dopuścić do zagrożenia zdrowia człowieka, zwierząt lub środowiska naturalnego. Wykaz dopuszczonych środków ochrony roślin jest publikowany w rejestrze środków ochrony roślin. Informacje o zakresie stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach zamieszczane są w etykietach. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest wyszukiwarka środków ochrony roślin. Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem: https://www.gov.pl/web/rolnictwo/ochrona-roslin. Wykaz dopuszczonych do IP środków ochrony roślin jest dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem: https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow- ochrony-roslin-dla-integrowanej-produkcji.html. Do ochrony przed agrofagami (chwasty, patogeny, szkodniki) mogą być używane tylko środki zarejestrowane i dopuszczone do obrotu i stosowania, które w etykietach dołączonych do opakowania mają wyraźnie zaznaczone, że są zalecane do stosowania w uprawie bobiku. Należy pamiętać, że środki ochrony ujęte w programie ochrony, nie stanowią zagrożenia, gdy są właściwie stosowane, zgodnie z zatwierdzoną etykietą środka ochrony roślin. Przestrzeganie zaleceń stosowania, m.in. takich jak: odpowiedni dobór środka, wysokość dawki, termin stosowania, odpowiednie fazy rozwoju rośliny uprawnej i agrofagów, odpowiednie warunki termiczno-wilgotnościowe oraz techniczne uwarunkowania dotyczące wykonania zabiegu, mają decydujący wpływ na bezpieczeństwo zabiegów środkami ochrony roślin. 7.1. REGULACJA ZACHWASZCZENIA Bobik wyróżnia się z roślin bobowatych grubonasiennych największą konkurencyjnością względem chwastów. Jednakże w początkowym okresie rozwoju długi okres wschodów i niska obsada roślin sprzyjają zachwaszczeniu. Największe zagrożenie dla bobiku stanowi zachwaszczenie występujące w początkowym okresie wzrostu: od siewu do fazy rozwojowej BBCH 3 (wydłużanie pędu), w tzw. „okresie krytycznej konkurencji chwastów”. W tym czasie należy zapewnić roślinom pole wolne od chwastów. Ich występowanie w późniejszym okresie nie jest już tak groźne, jednak może wpływać niekorzystnie na ilość lub jakość plonu, w zależności od struktury gatunkowej i liczebności zachwaszczenia. W ochronie przed chwastami w ramach integrowanej ochrony roślin dąży się do ograniczenia zachwaszczenia, ale nie do jego całkowitej eliminacji (Dobrzański i Adamczewski 2009; Adamczewski i Dobrzański 2012; Woźnica 2012). 7.1.1. Najważniejsze gatunki chwastów W bobiku najczęściej występują gatunki chwastów jednorocznych o niższych wymaganiach termicznych podczas kiełkowania. Są to zazwyczaj gatunki, takie jak: komosa biała, bodziszek, farbownik (krzywoszyj) polny, fiołek polny, gwiazdnica pospolita, przetaczniki oraz chwasty rdestowate i rumianowate, a z gatunków wieloletnich: perz właściwy oraz ostrożenie i mlecze. Szczególnie dużym zagrożeniem są chwasty, które dobrze rozwijają się w zacienieniu (np. perz oraz chwasty rdestowate i rumianowate). Zakres szkodliwości gatunków najczęściej występujących na plantacjach bobiku przedstawiono w tabeli 4. Tabela. 4. Najważniejsze gospodarczo gatunki chwastów w uprawie bobiku (Strażyński i wsp. 2016) Gatunek Znaczenie Bodziszek (Geranium spp.) ++ Bylica pospolita (Artemisia vulgaris) ++ Chaber bławatek (Centaurea cyanus) ++ Chwastnica jednostronna (Echinochloa crus-galli) ++ Dymnica pospolita (Fumaria officinalis) + Farbownik (Krzywoszyj) polny (Anchusa arvensis) ++ Fiołki (Viola spp.) + Gwiazdnica pospolita (Stellaria media) ++ Iglica pospolita (Erodium cicutarium) + Jasnoty (Lamium spp.) + Komosa biała (Chenopodium album) +++ Mak polny (Papaver rhoeas) + Maruna nadmorska bezwonna OMatricaria maritima L. subsp. inodora) ++ Mlecze (Sonchus spp.) ++ Ostrożeń polny (Cirsium arvense) +++ Perz właściwy (Elymus repens) +++ Powój polny (Convolvulus arvensis) + Przetaczniki (Veronika spp.) + Przytulia czepna (Galium aparine) + Rdest ptasi (Polygonum aviculare) + Rdest szczawiolistny (Polygonum lapathifolium) ++ Rdestówka powojowata (Fallopia convolvulus) +++ Rumian polny (Anthemis arvensis) +++ Rumianek pospolity (Chamomilla recutita) + Samosiewy rzepaku (Brassica napus) ++ Skrzyp polny (Equisetum arvense) + Tasznik pospolity (Capsella bursa-pastoris) + Tobołki polne (Thlaspi arvense) + + szkodliwość niska lub o znaczeniu lokalnym, ++ szkodliwość duża, +++ szkodliwość bardzo duża 7.1.2. Agrotechniczne metody zarządzania chwastami Chwasty są nieodłącznym elementem pól uprawnych. Podstawowym źródłem zachwaszczenia są ich diaspory (nasiona, kłącza, rozłogi, bulwy, cebulki) występujące w wierzchniej warstwie gleby. Zwyczajowo są one nazywane „glebowym bankiem nasion”, który stanowi tak zwane „zachwaszczenie potencjalne” (glebowe). Natomiast występujące w łanie rośliny uprawnej siewki chwastów definiowane są jako: „zachwaszczenie aktualne”. Niekontrolowany rozwój chwastów zazwyczaj skutkuje występowaniem niepożądanej roślinności w ilości lub w masie znacznie ograniczającej plon. W integrowanej produkcji należy prowadzić różne metody zwalczania chwastów uwzględniając działania profilaktyczne oraz bezpośrednie metody niszczenia chwastów. Główną przyczyną zachwaszczenia jest „glebowy bank nasion”, dlatego należy prowadzić działania w kierunku zmniejszenia jego liczebności w ramach różnego rodzaju zabiegów, we wszystkich możliwych fazach. Strategię zmniejszania liczebności „glebowego banku nasion” chwastów należy rozpocząć już w zespole uprawek pożniwnych. W tych zabiegach w szczególności należy zwalczać gatunki chwastów wieloletnich rozmnażających się przez podziemne rozłogi lub kłącza, jak np.: mlecze, ostrożenie, powój polny, szczawie. Kolejne zabiegi uprawowe stymulujące diaspory chwastów do kiełkowania, a następnie zwalczające ich siewki, znacząco wpływają na zmniejszenie liczebności aktywnych nasion w wierzchniej warstwie gleby. Istotnym czynnikiem ograniczającym zachwaszczenie są wyrównane wschody rośliny uprawnej w optymalnej obsadzie. Dlatego należy wysiewać zdrowy, dobrej jakości materiał siewny w zalecanych terminach agrotechnicznych i gęstości siewu. Optymalna obsada roślin zmniejsza ryzyko zachwaszczenia wtórnego. W integrowanej produkcji należy stosować zabiegi ograniczające zarówno zachwaszczenie potencjalne jak i zachwaszczenie aktualne. Do najważniejszych należy wymienić działania, takie jak:  odpowiedni dobór stanowiska z uwzględnieniem zmianowania roślin;  zwalczanie chwastów w zespole uprawek pozbiorczych rośliny przedplonowej w oparciu o zabiegi mechaniczne lub chemicznie;  stosowanie zabiegów uprawowych w miarę potrzeby i w taki sposób, aby nie doprowadzić do rozpylenia i przesuszenia gleby;  stosowanie materiału siewnego co najmniej kategorii kwalifikowany; odpowiedniej jakości materiał siewny zapewnia szybkie, wyrównane wschody i zaplanowaną obsadę roślin, gdy siew jest przeprowadzony w optymalnych warunkach (termin siewu, głębokość siewu, temperatura i wilgotność gleby i in.);  stosowanie zrównoważonego nawożenia;  stosowanie środków higieny polegające na regularnym czyszczeniu maszyn i sprzętu, aby zapobiegać rozprzestrzenianiu (rozsiewaniu) chwastów. Profilaktyka i metody agrotechniczne Obejmują m.in.: wybór odpowiedniego stanowiska do uprawy, odpowiednie zmianowanie zapobiegające zjawisku kompensacji chwastów, dobór odmian dostosowanych do lokalnych warunków glebowo-klimatycznych, staranną uprawę gleby, nawożenie w oparciu o analizy potrzeb nawozowych rośliny uprawnej i zasobności gleby w celu uzyskania pełnego wigoru rośliny uprawnej, odpowiedni termin siewu i obsada roślin, staranną pielęgnację w trakcie uprawy oraz w miarę możliwości nie dopuszczanie do wydania nasion przez chwasty. Mechaniczne zwalczanie chwastów Przed wschodami bobiku (BBCH 01–08) należy zwalczać chwasty za pomocą lekkiej brony stosując jedno- lub dwukrotne bronowanie plantacji. W tych zabiegach, oprócz zwalczania siewek chwastów, korzystne jest skruszenie wierzchniej warstwy gleby. Ważne jest, aby elementy robocze narzędzi pielących, płytko spulchniając powierzchnię gleby, nie miały kontaktu z delikatnym pędem zarodkowym (epikotyl) roślin bobiku. W okresie wschodów bobiku (BBCH 09–11), gdy delikatny pęd nadliścieniowy (epikotyl) przebija się nad powierzchnię gleby, nie można wykonywać mechanicznych zabiegów pielęgnacyjnych ze względu na dużą wrażliwość na mechaniczne uszkodzenia. Po wschodach mechaniczne odchwaszczanie z użyciem brony należy wykonać od fazy 2–3 liści właściwych bobiku (BBCH 12–13). W optymalnym ustaleniu terminu powschodowego pielenia kluczowe jest uzyskanie wyrównanych wschodów roślin bobiku. Dlatego ważne jest precyzyjne wykonanie siewu na wyrównaną głębokość w dobrze uprawioną glebę. Powschodowe bronowanie należy przeprowadzić w słoneczny dzień, gdy wierzchnia warstwa gleby jest sucha, a rośliny są w warunkach mniejszego turgoru (uwodnienia tkanek roślinnych). Dla tych zabiegów korzystniejszą porą dnia są godziny popołudniowe. Chwasty są najskuteczniej niszczone w najmłodszych fazach wzrostu- w fazie kiełkowania i siewki. Intensywność odchwaszczania brony jest zależna od rodzaju brony i kąta nachylenia jej zębów roboczych oraz prędkości pracy i zwięzłości gleby. Powschodowe odchwaszczanie za pomocą opielacza wymaga siewu w większej odległości międzyrzędzi (25–40 cm). Zazwyczaj stosowane są 1–2 zabiegi pielenia - ostatni zabieg przed zwarciem międzyrzędzi. 7.1.3. Chemiczne metody regulacji zachwaszczenia Warunkiem skutecznego działania herbicydów jest prawidłowe rozpoznanie chwastów, dobór odpowiedniego środka oraz terminowe wykonanie zabiegu. Należy pamiętać, że w przypadku długotrwałej suszy działanie herbicydów stosowanych doglebowo (bezpośrednio po siewie bobiku) jest ograniczone i w takiej sytuacji może zaistnieć konieczność zabiegu korekcyjnego herbicydem o działaniu dolistnym. W integrowanej produkcji można stosować wyłącznie chemiczne środki chwastobójcze zamieszczone w: „Wykazie herbicydów rekomendowanych do integrowanej produkcji roślin rolniczych”. Wykaz dopuszczonych do certyfikowanej integrowanej produkcji środków ochrony roślin jest dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem: https://www.agrofagi.com.pl/133,wykaz-srodkow-ochrony-roslin-do-integrowanej- produkcji-w-uprawach-rolniczych. Środki ochrony roślin wymienione w „Wykazie herbicydów rekomendowanych do integrowanej produkcji (IP) roślin rolniczych” zostały wytypowane z „Rejestru środków ochrony roślin” (https://www.gov.pl/web/rolnictwo/rejestr-rodkow-ochrony-roslin) na podstawie ich szkodliwości dla ludzi i zwierząt stałocieplnych, zgodnie z etykietami, zezwoleniami oraz decyzjami MRiRW oraz Komisji Europejskiej. Informacje o zakresie stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach zamieszczane są w etykietach. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest wyszukiwarka środków ochrony roślin. Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem: https://www.gov.pl/web/rolnictwo/ochrona-roslin oraz https://www.gov.pl/web/rolnictwo/wyszukiwarka-srodkow-ochrony-roslin---zastosowanie. Następstwo roślin po zastosowaniu herbicydów Herbicydy różnią się długością okresu działania i biodegradacji w glebie, co należy uwzględniać przy planowaniu upraw następczych. W każdej etykiecie stosowania herbicydów jest rozdział: „Następstwo roślin”, w którym podane są informacje w zakresie możliwości uprawy roślin następczych. Większość środków chwastobójczych nie stanowi zagrożenia dla upraw następczych, ale niektóre środki dłużej utrzymują się w glebie i mogą być przyczyną pojawienia się objawów fitotoksyczności lub zahamowania wzrostu na uprawianych następczo roślinach. Odporność chwastów na herbicydy i metody jej ograniczania Występowanie biotypów chwastów odpornych na herbicydy jest coraz większym problemem, dlatego odpowiedni monitoring jest kluczowy w aspekcie przeciwdziałania powstawaniu odporności chwastów na herbicydy. Czynnikiem sprzyjającym powstawaniu odporności chwastów na herbicydy jest między innymi niewłaściwe zwalczanie chwastów, oparte na powszechnym stosowaniu herbicydów, bez uwzględniania innych metod, w szczególności metod agrotechnicznych. Ryzyko powstawania odporności chwastów na herbicydy wzrasta, gdy cyklicznie stosowane są herbicydy o tym samym mechanizmie działania. Aby przeciwdziałać ryzyku powstawania odporności chwastów na herbicydy należy między innymi stosować herbicydy przemiennie o innym mechanizmie działania lub przynajmniej z różnych grup chemicznych. W tym celu, przy wyborze herbicydu do zabiegu, należy korzystać z klasyfikacji według mechanizmu działania substancji czynnej w oparciu o klasyfikację HRAC (Herbicyde Resistance Action Commitee). Poszczególnym mechanizmom działania substancji czynnych herbicydów według tej klasyfikacji przypisane są aktualnie kody cyfrowe (dawniej powszechnie stosowane były kody literowe, które jeszcze można spotkać w etykietach środków ochrony roślin). 7.2. OGRANICZANIE SPRAWCÓW CHORÓB 7.2.1. Najważniejsze choroby Aby uzyskać wysoki potencjał plonowania tej rośliny należy uwzględnić co najmniej kilka czynników agrotechnicznych, np. zmianowanie, wybór stanowiska, uprawa gleby, nawożenie, pielęgnowanie zasiewów. Wszystko to ma na celu stworzenie optymalnych warunków do wzrostu i rozwoju roślin. W przeciwnym razie uprawiany bobik może mieć zwiększoną podatność na agrofagi, w tym na sprawców chorób. Porażenie roślin przez patogena wywołującego chorobę powoduje straty w plonie. Wysokość strat w plonie nasion w uprawie bobiku spowodowanych występowaniem chorób szacuje się średnio na 15%, chociaż niekiedy są one znacznie wyższe. Stopień i nasilenie porażenia roślin bobowatych, w tym bobiku, przez patogeny zależy od wielu czynników, m.in.: warunków pogodowych, zabiegów agrotechnicznych (Kurowski i wsp. 2006; Korbas i wsp. 2016). Bobik jest gatunkiem, który może być porażany przez wiele sprawców chorób. Choroby na roślinie może powodować jeden lub jednocześnie kilka patogenów. Do ważniejszych chorób bobiku o znaczeniu gospodarczym należą: askochytoza bobiku i czekoladowa plamistość bobiku oraz rdza bobiku, która jest groźniejsza dla odmian później dojrzewających (Jarecki i Bobrecka-Jamro 2014). Poza wymienionymi chorobami w uprawie bobiku występować mogą: mączniak rzekomy bobiku, rizoktonioza bobiku, szara pleśń, więdnięcie i sucha zgnilizna korzeni bobiku, zgnilizna twardzikowa oraz zgorzel siewek i zgnilizna korzeni oraz rak koniczyny na bobiku. W tabeli 5. zestawiono choroby występujące w uprawie bobiku oraz ich znaczenie gospodarcze. Tabela 5. Znaczenie gospodarcze wybranych sprawców chorób bobiku Choroba Sprawca (y) Znaczenie Askochytoza bobiku Ascochyta fabae +++ Czekoladowa plamistość Botrytis fabae +++ bobiku Mączniak rzekomy bobiku Peronospora viciae + Rak koniczyny na bobiku Sclerotinia trifolium var. fabae + Rdza bobiku Uromyces fabae +/++ Thanatephorus cucumeris, st. strzępk. Rhizoctonia Rizoktonioza bobiku + solani Szara pleśń Botrytis cinerea +/++ Więdnięcie i sucha zgnilizna Fusarium oxysporum f. sp. fabae, F. solani, ++ korzeni bobiku F. avenaceum, Rhizoctonia solani Zgnilizna twardzikowa Sclerotinia sclerotiorum + Zgorzel siewek, zgnilizna Pythium debaryanum, Fusarium oxysporum, ++ korzeni F. avenaceum + małe +/++ małe do średniego ++ średnie +++ duże Znajomość źródeł infekcji oraz warunków, które sprzyjają występowaniu chorób są pomocne przy precyzyjnym określeniu terminu zabiegu. W tabeli 6. zostały przedstawione informacje, które ułatwią rozpoznanie obecnych w czasie wegetacji chorób bobiku. Wiadomości te powinny służyć do precyzyjnego określenia terminu zwalczania w przypadku potrzeby stosowania metody chemicznej. Tabela 6. Najważniejsze źródła infekcji chorób oraz sprzyjające warunki dla rozwoju ich sprawców Sprzyjające warunki dla rozwoju Choroba Źródła infekcji wilgotność gleby temperatura i powietrza grzybnia zimująca w nasionach i w resztkach roślinnych, nadmiar opadów 18–20oC Askochytoza bobiku zarodniki konidialne i wilgoci w glebie rozprzestrzeniające się przez wiatr i deszcz nasiona, resztki porażonych wilgotna, deszczowa roślin, przetrwalniki w glebie, Czekoladowa plamistość ok. 20oC pogoda, wysoka zarodniki konidialne bobiku wilgotność gleby, rozprzestrzeniające się przez brak fosforu i potasu wiatr i deszcz wilgotna gleba, Mączniak rzekomy zarodniki na porażonych ok. 15oC wysoka wilgotność bobiku roślinach, nasiona powietrza, rosa sklerocja (przetrwalniki grzyba) deszczowa pogoda Rak koniczyny na bobiku ok. 20oC w glebie, resztki pożniwne w czasie wegetacji zarodniki (urediniospory) ciepło Rdza bobiku w powietrzu, resztki porażonych wilgotna pogoda roślin Rizoktonioza bobiku przetrwalniki w glebie ciepło sucho Szara pleśń resztki pożniwne, samosiewy, 10–18oC wysoka chwasty, nasiona, gleba optymalnie 15oC resztki porażonych roślin, gleba, Więdnięcie i sucha szeroki zakres nadmiar i niedobór nasiona, zarodniki przenoszone zgnilizna korzeni bobiku temperatur wilgoci w glebie z wiatrem 5–25oC, Zgnilizna twardzikowa skleroty w glebie oraz nasionach optymalnie wysoka 16–22oC Zgorzel siewek, zgnilizna gleba, nasiona umiarkowana wysoka korzeni Wg. Kryczyński i Weber (2011); Korbas i wsp. (2015) Aby skutecznie zapobiegać występowaniu chorób ważne jest ich prawidłowe określenie. W tabeli 7. opisane zostały charakterystyczne objawy najważniejszych chorób występujących w uprawie bobiku, potencjalne terminy ich występowania oraz organy rośliny, które należy obserwować. Grzyby chorobotwórcze pojawiać się mogą na wszystkich częściach bobiku i występują od fazy kiełkowania, gdy korzeń zarodkowy wyrasta z nasion (BBCH 05) do końca formowania się strąków (BBCH 79), a nawet do fazy dojrzewania nasion (BBCH 85) – 50% dojrzałych ciemnych strąków (tab. 8). Szczegółowe informacje z zakresu potencjalnych terminów występowania chorób bobiku i sposobów ich monitorowania znajdują się również w dostępnym online „Poradniku sygnalizatora ochrony bobowatych grubonasiennych” (Tratwal i wsp. 2017). Tabela 7. Potencjalne terminy występowania i cechy diagnostyczne chorób bobiku Możliwość Okres Choroba Monitorowane organy i symptomy porażenia pomylenia występowania objawów Symptomy porażenia występują na wszystkich czekoladowa częściach nadziemnych roślin. Na liściach grzyb plamistość powoduje powstawanie owalnych brunatnych plam bobiku z jaśniejszym centrum i ciemną czerwonobrunatną obwódką składającą się z jednego lub kilku pierścieni. Askochytoza W środku plam występują liczne, czarnobrunatne IV - VII bobiku owocniki – piknidia. Na łodygach plamy są wydłużone i zlewają się, w miejscu występowania plam łodygi są osłabione i mogą się łamać. Na strąkach występują ciemne plamy o nieregularnym kształcie, bardziej zagłębione. Plamy często zlewają się ze sobą i tworzą duże nekrozy zajmujące 70-80% powierzchni strąków. Objawy choroby występują najczęściej na górnej askochytoza powierzchni liści w postaci drobnych, wyraźnie bobiku ograniczonych plam, barwy czekoladowej z lekko wzniesionym czerwonobrunatnym brzegiem o średnicy od 0,5-3 mm. Środek plam często bywa zaschnięty. Silnie porażone liście przedwcześnie Czekoladowa zasychają i opadają. Nekrozy barwy brązowo- plamistość VI - VIII czekoladowej lub brunatnej występować mogą na bobiku łodygach. Silnie porażone łodygi łamią się i następnie rośliny obumierają. Plamy na porażonych strąkach są barwy wiśniowo-brązowej. Przy silnym porażeniu młode strąki zamierają i opadają. Szczególnie intensywne rozprzestrzenianie się choroby następuje w lipcu i sierpniu. Początkowo na roślinach w czasie wschodów szara pleśń, pojawiają się na powierzchni liści chlorotyczne plamy wczesne Mączniak o średnicy od 1 do 3 mm. Na dolnej części porażonych objawy rdzy rzekomy bobiku IV liści można zauważyć luźny nalot składający się bobiku z zarodnikującej grzybni. Przy silnym porażeniu liście zamierają i następuje zahamowanie rozwoju roślin. Początkowe objawy choroby widoczne są w postaci początkowe żółtawych plamek, w późniejszym czasie widoczne są objawy na nich ułożone kolisto, żółtopomarańczowe, pylące czekoladowej skupienia zarodników. Po 2–3 tygodniach, najpierw na plamistości Rdza bobiku VI - VIII dolnej stronie liści, a następnie na górnej stronie liści bobiku pojawiają się pylące, rdzawo-brunatne skupienia zarodników letnich. Skupienia ułożone są bezładnie lub w kształcie pierścieni. Silnie porażone rośliny stopniowo żółkną i przedwcześnie zamierają. Na przyziemnej części łodygi i na korzeniach pojawiają więdnięcie Rizoktonioza IV - V się nekrotyczne plamy o barwie brunatnoczarnej. Na i sucha bobiku łodydze na wysokości szyjki może także występować zgnilizna biała grzybnia sprawcy choroby. korzeni bobiku Nieregularne, sinozielone plamy na liściach, łodygach mączniak i strąkach często z szarobrązowym nalotem grzybni rzekomy, oraz trzonków i zarodników konidialnych. Porażone zgnilizna Szara pleśń V - VIII części rośliny zamierają. twardzikowa, askochytoza bobiku Występowanie choroby obserwuje się w postaci rak koniczyny czernienia korzeni, zasychania brzegów liści na bobiku, i zahamowania wzrostu siewek. Na starszych roślinach rizoktonioza objawy widoczne są na podstawie łodyg i na bobiku Więdnięcie korzeniach. Początkowo pojawiają się i sucha zgnilizna V - VIII ciemnobrunatne przebarwienia w postaci korzeni bobiku wydłużonych nekroz. Porażone rośliny zamierają. Przy słabszym porażeniu liście brązowieją i zasychają nie zawiązując nasion. Na porażonych częściach roślin w czasie wilgotnej pogody mogą występować biała grzybnia lub łososiowe skupienia zarodników. Od kwitnienia na łodygach pojawiają się biało-szare szara pleśń, plamy, niekiedy ze strefowaniem. Wewnątrz łodyg lub więdnięcie Zgnilizna V - VIII czasami na ich powierzchni występuje biała watowata i sucha twardzikowa grzybnia i czarne przetrwalniki grzyba – sklerocja. zgnilizna korzeni bobiku Część kiełków brunatnieje i zamiera jeszcze przed uszkodzenia wschodami. Po wschodach na przyziemnej części przez podliścieniowej i na korzeniach powstają brunatne szkodniki lub plamy. Po pewnym czasie w tych miejscach siewki użycie wyraźnie się przewężają, a rośliny więdną niewłaściwego Zgorzel siewek, i przewracają się. Silnie porażone siewki zamierają, herbicydu, zgnilizna korzeni III - IV słabo porażone rosną, ale ich dalszy rozwój jest więdnięcie znacznie słabszy. Gdy występują wysokie temperatury i sucha i deficyt wody na podstawie łodygi, następuje szybki zgnilizna rozwój ciemnych nekroz i łamanie się łodyg przy ziemi. korzeni Korzenie chorych roślin ulegają zbrunatnieniu w początkowej i zniszczeniu, wskutek czego można je łatwo fazie rozwoju wyciągnąć z gleby. Tabela 8. Występowanie objawów chorób na poszczególnych organach bobiku Choroba Korzeń Łodyga Liść Kwiatostan Strąk Nasiona Askochytoza x x x x bobiku Czekoladowa plamistość x x x x bobiku Mączniak x rzekomy bobiku Rak koniczyny x na bobiku Rdza bobiku x Rizoktonioza x x bobiku Szara pleśń x x x Więdnięcie i sucha zgnilizna x x korzeni bobiku Zgnilizna x twardzikowa Zgorzel siewek, zgnilizna x x korzeni 7.2.2. Agrotechniczne metody ograniczania sprawców chorób Metoda agrotechniczna polega na prawidłowym i terminowym wykonywaniu wszystkich czynności związanych z planowaniem i prowadzeniem uprawy. Dużą rolę w zwalczaniu chorób lub w zapobieganiu ich występowania odgrywają czynności agrotechniczne. Wpływają one na ograniczenie chorób występujących zwłaszcza we wczesnych fazach rozwoju bobiku. Istotne znaczenie mają następujące elementy agrotechniki: - odpowiednie zmianowanie i dobór stanowiska, - prawidłowe przygotowanie gleby pod zasiew poprzez jesienne przyoranie resztek pożniwnych, - przestrzeganie zasad prawidłowego nawożenia, terminu i gęstości siewu. Bobiku nie należy uprawiać po bobiku oraz po innych bobowatych częściej jak co 4 lata, gdyż można spodziewać się znacznego nasilenia chorób płodozmianowych, w tym chorób powodowanych przez grzyby rodzaju Fusarium powodujących więdnięcia i zgorzel siewek korzeni. Ważnym zagadnieniem związanym z wczesnym siewem i często słabymi wschodami jest zjawisko tzw. stresu chłodno-wodnego, który prowadzi do zmian fizjologicznych w nasieniu i siewce. Objawiają się one w postaci wielopędowości, uszkodzeń kiełków, a następnie porażeniu nasion i siewek przez grzyby oraz zamieraniu siewek. Powyższym objawom sprzyja wysiew nadmiernie wysuszonych nasion (poniżej 10% wilgotności) podczas chłodnej i wilgotnej wiosny. Opóźnianie siewu wpływa na spadek plonu nasion oraz wydłuża wegetację i zwiększa podatność roślin na porażenie przez choroby. W tabeli 9. zestawiono najważniejsze niechemiczne metody ograniczania chorób bobiku. Tabela 9. Najważniejsze niechemiczne metody ograniczania chorób bobiku Metody ograniczania Choroba Choroba agrotechniczna hodowlana stosowanie materiału siewnego co najmniej Askochytoza kategorii kwalifikowany, siew odmian o zwiększonej odporności bobiku dokładny zbiór i uprawa gleby, przerwa w uprawie stosowanie materiału siewnego co najmniej Czekoladowa kategorii kwalifikowany, staranny zbiór roślin jw. plamistość bobiku i niszczenie resztek pożniwnych stosowanie materiału siewnego co najmniej Mączniak kategorii kwalifikowany, niszczenie resztek – rzekomy bobiku pożniwnych Rak koniczyny na przerwa w uprawie – bobiku staranny zbiór roślin i uprawa gleby umożliwiająca zniszczenie resztek Rdza bobiku pożniwnych, siew odmian o zwiększonej odporności prawidłowe zmianowanie, mniejsza gęstość siewu, dostępność azotu Rizoktonioza przeorywanie resztek pożniwnych, niszczenie – bobiku samosiewów płodozmian, niszczenie resztek pożniwnych, Szara pleśń izolacja przestrzenna form jarych od ozimych, – optymalne nawożenie Więdnięcie stosowanie materiału siewnego co najmniej i sucha zgnilizna kategorii kwalifikowany, niszczenie resztek – korzeni bobiku pożniwnych, prawidłowe zmianowanie płodozmian, odmiany o większej odporności, Zgnilizna właściwa norma wysiewu, optymalne – twardzikowa nawożenie Zgorzel siewek, zgnilizna korzeni płodozmian, optymalny termin siewu, (różne gatunki właściwa głębokość i norma wysiewu, dobra – grzybów) struktura gleby, zbilansowane nawożenie 7.2.3. Chemiczne metody ograniczania sprawców chorób Możliwość chemicznej ochrony bobiku jest ograniczona, dlatego należy stosować wyłącznie kwalifikowany materiał siewny, który charakteryzuje się dobrą zdrowotnością roślin, w miarę możliwości zaprawiony produktami ograniczającymi zgorzel siewek oraz innych chorób przenoszonych wraz z nasionami. Zapewnienie optymalnych warunków do wschodów i rozwoju, zwłaszcza w początkowym etapie wzrostu sprawia, że rośliny są mniej podatne na porażenie przez grzyby chorobotwórcze. Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z aktualnym wykazem środków zalecanych do uprawy bobiku w integrowanej produkcji (IP). Pomocne mogą być komunikaty podawane na Platformie Sygnalizacji Agrofagów (www.agrofagi.com.pl). Przed zastosowaniem należy zapoznać się z ich etykietą stosowania. Wykaz dopuszczonych środków ochrony roślin jest publikowany w rejestrze środków ochrony roślin. Informacje o zakresie stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach zamieszczane są w etykietach. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest wyszukiwarka środków ochrony roślin. Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem: https://www.gov.pl/web/rolnictwo/ochrona-roslin. Wykaz dopuszczonych do IP środków ochrony roślin jest dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem: https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow- ochrony-roslin-dla-integrowanej-produkcji.html. 7.3. OGRANICZANIE STRAT POWODOWANYCH PRZEZ SZKODNIKI 7.3.1. Najważniejsze szkodniki Opracowanie integrowanych zasad ochrony bobiku przed szkodnikami, z uwzględnieniem aspektów proekologicznych jest szczególnie istotne ze względu na sporą liczbę gatunków uszkadzających tę grupę roślin. Zakres ich szkodliwości zależy przede wszystkim od warunków pogodowych, fazy rozwojowej i kondycji rośliny, a także sposobu prowadzenia uprawy. Największe straty na skutek żerowania szkodników mogą występować na plantacjach nasiennych, przy silnym zasiedlaniu i uszkodzeniu roślin doprowadzając do likwidacji plantacji, bądź dyskwalifikacji materiału siewnego. Coraz większe zagrożenie ze strony szkodników jest w głównej mierze spowodowane stopniowym wzrostem powierzchni uprawy bobowatych (motylkowatych). Niekorzystnie wpływają również uproszczenia uprawy jako przejaw intensyfikacji produkcji, niewłaściwe zmianowanie czy niedostateczna izolacja przestrzenna. Niekiedy problemem jest też nieprawidłowy monitoring najważniejszych gatunków szkodników, ich rozpoznawanie, określanie progów szkodliwości i terminów optymalnego zwalczania. Do najważniejszych szkodników bobiku należą: oprzędziki, mszyce, strąkowce, wciornastki, śmietki, gąsienice motyli oraz szkodniki glebowe (Hołubowicz-Kliza i wsp. 2018; Mrówczyński i wsp. 2017; Strażyński i Mrówczyński 2014, 2016, 2019; Tratwal i wsp. 2017) (tab. 10 i 11). Tabela. 10. Znaczenie gospodarcze szkodników bobiku Szkodnik Aktualnie Prognoza Mszyce +++ +++ Oprzędziki +++ +++ Strąkowiec bobowy +++ +++ Wciornastki ++ ++ Śmietki +++ +++ Gąsienice motyli ++ ++ Zmieniki ++ ++ Nicienie + + Szkodniki glebowe ++ +++ Ślimaki + ++ +++ szkodnik bardzo ważny, ++ szkodnik ważny, + szkodnik o znaczeniu lokalnym Tabela 11. Charakterystyka powodowanych uszkodzeń przez szkodniki bobiku Szkodniki Charakterystyka uszkodzeń Chrząszcze żerują na blaszkach liściowych wygryzając na ich brzegach Oprzędzik pręgowany charakterystyczne ząbki (tzw. żer zatokowy). Największe straty mają miejsce wiosną (Sitona lineatus) (do fazy 6 liści), szczególnie kiedy ciepła i sucha pogoda sprzyja rozwojowi owadów Oprzędzik wielożerny na młodych siewkach. W późniejszych fazach poważniejsze szkody mają miejsce na (Sitona crinitus) skutek obniżenia powierzchni asymilacyjnej roślin oraz ryzyka wtórnych porażeń i inne przez sprawców chorób. Larwy żerują w strefie korzeniowej na brodawkach korzeniowych, ograniczając wiązanie azotu atmosferycznego. Mszyca burakowa Szkodliwe są osobniki dorosłe i stadia larwalne mszyc. Mszyce zasiedlają młodsze, (Aphis fabae) wierzchołkowe fragmenty roślin. Na skutek żerowania mszyc zahamowany jest Mszyca grochowa wzrost roślin. Zasiedlone fragmenty roślin mogą ulegać deformacjom, więdnąć (Acyrthosiphon pisum) i zasychać. W miejscach żerowania mszyc przez uszkodzone tkanki mogą wnikać Mszyca lucernowo- zarodniki bądź inne czynniki powodujące wtórne infekcje grzybowe i bakteryjne. grochodrzewowa Mszyce mogą przenosić wirusy jako tzw. wektory. (Aphis craccivora) W przypadku dużego nasilenia szkodnika na uszkodzonych liściach widoczne są Wciornastek małe, nekrotyczne plamki (na kwiatach białe, na młodych strąkach srebrzyste), grochowiec ostatecznie organy te usychają i opadają a strąki ulegają skarłowaceniu. Szkodliwość (Kakothrips robustus) wciornastków jest tym większa, im młodsze są zaatakowane rośliny. Larwy wgryzają się do wnętrza strąków a następnie do wnętrza nasion. Miejsce wgryzienia do strąka zarasta i staje się prawie niewidoczne (mała, ciemna plamka). Zasiedlone nasiona posiadają na powierzchni wycięte przez larwę wieczko o średnicy około 2 mm. W zależności od stadium przebywającego wewnątrz owada Strąkowiec bobowy są one jaśniejsze (poczwarka) lub ciemniejsze (chrząszcz). W jednym nasionie (Bruchus rufimanus) bobiku może rozwijać się kilka larw. Wewnątrz wygryzionego nasiona następuje przepoczwarczenie. Po przezimowaniu wewnątrz ziaren w przechowalniach (część populacji zimuje w kryjówkach na zewnątrz) dorosłe chrząszcze wylatują wiosną na pierwsze żerowanie i kopulację (chrząszcze nie rozmnażają się w magazynach). Larwy wgryzają się do wnętrza nasion lub żerują na kiełkach i młodych liścieniach. Śmietka kiełkówka Wcześnie zaatakowane rośliny nie kiełkują bądź słabo się rozwijają a ich liścienie są (Delia florilega) nieregularnie powygryzane i sczerniałe. Śmietka kiełkówka występuje powszechnie, Śmietka glebowa czasem w dużym nasileniu, szczególnie na bardziej wilgotnych glebach, świeżo (Delia platura) przyoranych lub po nawiezieniu obornikiem. Pędraki (Scarabaeide) Larwy uszkadzają podziemne części roślin. Mogą wyjadać pęczniejące nasiona, Rolnice (Agrotinae) korzenie siewek czy podgryzać łodygi młodych roślin u nasady. Objawem masowego Drutowce (Elateridae) żerowania larw są placowe ubytki w zasiewach (tzw. łysiny) – głównie od brzegów plantacji. Gąsienice uszkadzające Gąsienice motyli żerują na liściach i w przypadku masowego występowania mogą liście (Lepidoptera) prowadzić do częściowych gołożerów roślin. Szkodliwe są zarówno osobniki dorosłe, jak i larwy zmienników. Wysysają soki Zmieniki (Lygus sp.) z tkanek liści powodując ich deformacje i często wtórne porażenia przez sprawców chorób. 7.3.2. Metody monitorowania szkodników Monitorowanie obecności szkodników na plantacji to bardzo istotny element integrowanej ochrony roślin. Ciągła obserwacja ułatwia ocenę aktualnej sytuacji na polu, a w razie konieczności pozwala na szybką reakcję. Dlatego konieczne jest systematyczne monitorowanie od momentu wschodów do dojrzewania, minimum raz w tygodniu, występowania szkodników z zastosowaniem właściwych metod. Podstawowym elementem prawidłowo wyznaczonego terminu zwalczania jest monitoring nalotów oraz liczebności szkodników. Monitoring prowadzi się przede wszystkim w oparciu o lustracje wzrokowe, czy w przypadku szkodników glebowych – przesiewanie gleby. Przydatne są również inne metody, takie jak czerpakowanie czy tablice lepowe. Podstawową metodą lustracji plantacji jest lustracja wzrokowa (obchód pieszo). W zależności od kształtu pola, powinna obejmować brzeg oraz dwie przekątne plantacji. W zależności od gatunku agrofaga, należy sprawdzić średnią liczbę szkodników na 1 m2 lub na 100 losowo wybranych roślinach. Obserwacje takie należy przeprowadzić w kilku miejscach plantacji. Pomocną metodą może być czerpakowanie. To łatwy i szybki sposób wstępnej oceny składu gatunkowego oraz liczebności owadów, znajdujących się na danej plantacji. Ten sposób monitoringu, przy prawidłowym zastosowaniu, pozwala w stosunkowo krótkim czasie uzyskać wstępne informacje nie tylko o szkodnikach, ale również o innych owadach, w tym pożytecznych znajdujących się na plantacji. Należy jednak pamiętać, iż metoda ta nie jest precyzyjna i w razie wykrytego zagrożenia powinno się przeprowadzić bardziej szczegółowe lustracje plantacji. Dla potrzeb wstępnej lustracji należy wykonać 25 uderzeń czerpakiem entomologicznym od brzegu plantacji wchodząc w jej głąb. Czerpakowanie należy zawsze przeprowadzić w miejscu najbardziej narażonym na naloty szkodników, na przykład od strony ubiegłorocznej lokalizacji danej uprawy. Obserwacje nad występowaniem szkodników glebowych polegają na przesianiu gleby z kilku miejsc z wykopanych dołków o wymiarach 25 × 25 cm oraz głębokości 30 cm. Istotą właściwej oceny zagrożenia ze strony szkodników jest znajomość podstaw morfologii i biologii danego gatunku szkodnika, np. terminów potencjalnego występowania na uprawie. Monitoring należy prowadzić zarówno w celu określenia momentu nalotu i liczebności owadów szkodliwych na plantację, jak również po zabiegu w celu sprawdzenia skuteczności zwalczania. W przypadku niezadowalającej skuteczności, wystąpienia odporności lub przedłużających się nalotów owadów szkodliwych takie postępowanie daje możliwość szybkiej reakcji i w miarę potrzeby powtórzenia zabiegu. Ze względu na wiele czynników determinujących występowanie szkodników monitoring należy prowadzić na każdej plantacji. Prowadzenie prawidłowych lustracji wymaga wiedzy na temat morfologii i biologii szkodników. Niezależnie od stosowanej metody monitoringu wyniki obserwacji powinny być zapisywane (Tratwal i wsp. 2017). Stały monitoring jest niezbędny przy ustalaniu optymalnego terminu zabiegu z uwagi na ciągłe działanie wielu czynników środowiskowych i tylko obserwacje bezpośrednie pozwalają ocenić rzeczywiste zagrożenie ze strony szkodników. Zagrożenie może być zmienne, w zależności od warunków klimatycznych, ukształtowania terenu, fazy rozwojowej rośliny, liczebności wrogów naturalnych czy nawet poziomu nawożenia. Integrowane programy ochrony roślin wymagają od rolnika sporej wiedzy i doświadczenia, począwszy od identyfikacji szkodnika, przez elementy rozwoju i miejsc bytowania do sposobów jego ograniczania i likwidacji. Informacje o biologii szkodnika, dane z poprzednich lat o jego występowaniu w danym rejonie w powiązaniu z wiedzą o sposobach ograniczania strat mogą pomóc w podjęciu decyzji o zabiegu. Korzyści z wiedzy na temat nowoczesnych metod ochrony roślin mają wymiar nie tylko ekonomiczny. Brak konieczności stosowania zabiegów chemicznego zwalczania szkodników to także zdrowsze środowisko. Jednym z narzędzi ułatwiających wdrożenie zasad integrowanej ochrony roślin są systemy wspomagające podejmowanie decyzji w ochronie roślin. Systemy te są pomocne w określaniu optymalnych terminów wykonywania zabiegów ochrony roślin (w korelacji z fazą wzrostu rośliny, biologią szkodnika i warunkami pogodowymi), a tym samym pozwalają uzyskać wysoką efektywność tych zabiegów przy ograniczeniu stosowania chemicznych środków ochrony roślin do niezbędnego minimum. Internetowa Platforma Sygnalizacji Agrofagów prowadzona przez Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy i instytucje partnerskie zawiera m.in. wyniki monitorowania w wybranych lokalizacjach poszczególnych stadiów rozwojowych agrofagów dla potrzeb prognozowania krótkoterminowego. Jeśli w danym przypadku zostanie przekroczony próg szkodliwości, system wskazuje na konieczność wykonania zabiegu. Ponadto system zawiera część instruktażową, dzięki której można prawidłowo kontrolować plantacje i podejmować decyzje o optymalnym terminie zabiegu. Dla każdego gatunku agrofaga podano podstawowe informacje o jego morfologii, biologii oraz metodach prowadzenia obserwacji polowych, a także wartości progów ekonomicznej szkodliwości. Progi ekonomicznej szkodliwości stanowią fundamentalną podstawę racjonalnej ochrony. W przypadku bobiku szczegółowe progi szkodliwości są opracowane dla niektórych gatunków szkodników. Zasady i terminy ich obserwacji oraz progi szkodliwości przedstawiono w tabeli 12. Tabela 12. Terminy i zasady prowadzenia obserwacji oraz progi szkodliwości dla szkodników bobiku Szkodnik Zasada i termin obserwacji Próg szkodliwości Od wschodów do stadium 2-3 lustracja upraw pod kątem obecności chrząszczy liści – 10% roślin Oprzędziki i uszkodzeń (żer zatokowy) – BBCH 10–19 (para z uszkodzonymi liśćmi lub łuskowatych liści – 9 liści właściwych) 2 chrząszcze na 1 m2 Przed kwitnieniem: pojedyncze mszyce na 20% roślin. obecność kolonii mszyc na wszystkich organach Mszyce W okresie kwitnienia: początek wegetatywnych – wzrost i kwitnienie (BBCH 30–69) pojawiania się kolonii na 10 % roślin. Gąsienice lustracja upraw pod kątem występowania gąsienic, uszkadzające oprzędów i odchodów oraz uszkodzeń liści – rozwój Nie określono liście pędu do dojrzewania strąków (BBCH 21–75) lustracja upraw pod kątem uszkodzeń korzeni, Szkodniki zarodków, liścieni (charakterystyczne łysiny glebowe Nie określono w zasiewach) – wschody i rozwój liści (BBCH 09–15) lustracja upraw pod kątem występowania imago i larw Zmieniki oraz uszkodzeń liści, kwiatów i strąków – rozwój pędu Nie określono do dojrzewania strąków (BBCH 21–75) obecność imago i larw na wszystkich organach Wciornastki wegetatywnych – BBCH 11-89 (rozwinięty pierwszy 20 jaj lub larw na 10 kwiatach liść– pełna dojrzałość) W okresie formowania obecność chrząszczy (głównie na kwiatostanach) – Strąkowiec strąków: 2 chrząszcze na 1 m2 BBCH 60–70 (otwarte pierwsze kwiaty – pierwsze bobowy lub 1-2 chrząszcze na 50 strąki o typowej długości) roślinach Obecność muchówek w okresie wschodów – BBCH 10– Śmietki Nie określono 19 (para łuskowatych liści – 9 liści właściwych) 7.3.3. Agrotechniczne metody ograniczania szkodników Jednym z podstawowych założeń integrowanej ochrony bobiku przed szkodnikami są działania prewencyjne, oparte przede wszystkim na agrotechnice. Prawidłowa agrotechnika i uzupełnienie ewentualnych składników mineralnych poprawi kondycję roślin szczególnie w początkowych fazach wzrostu, gdy są wyjątkowo wrażliwe na atak ze strony poszczególnych gatunków agrofagów. Prawidłowo prowadzona ochrona ma za zadanie zakładać szerokie spektrum metod agrotechnicznych. Coraz powszechniej stosowane uproszczenia w uprawie, w powiązaniu ze zmianami klimatycznymi, stwarzają sprzyjające warunki dla rozwoju szkodników. Właściwe przestrzeganie podstawowych zaleceń agrotechnicznych jest kluczowym elementem programu ochrony bobiku przed szkodnikami (tab. 13). Tabela 13. Agrotechniczne metody ograniczania liczebności szkodników bobiku Szkodnik Metody ochrony Oprzędziki płodozmian, podorywka, możliwie wczesny siew, izolacja przestrzenna od innych bobowatych (w tym wieloletnich), uprawa pożniwna Mszyce wczesny siew, zrównoważone nawożenie (szczególnie N), izolacja przestrzenna od innych bobowatych (w tym wieloletnich), ograniczanie zachwaszczenia, uprawa pożniwna Zmieniki izolacja przestrzenna od innych bobowatych (w tym wieloletnich), ograniczanie zachwaszczenia, uprawa pożniwna Strąkowiec bobowy wczesny siew, izolacja przestrzenna od upraw bobiku, możliwie wczesny zbiór, uprawa pożniwna Śmietki płodozmian, wczesny siew, zwiększenie normy wysiewu, ograniczanie zachwaszczenia, uprawa pożniwna Wciornastki płodozmian, izolacja przestrzenna od innych bobowatych Szkodniki glebowe płodozmian, podorywka, talerzowanie, ograniczanie zachwaszczenia, izolacja przestrzenna od łąk, nieużytków, upraw okopowych, uprawa pożniwna Gąsienice motyli płodozmian, izolacja przestrzenna od innych bobowatych (w tym wieloletnich), ograniczanie zachwaszczenia W przypadku bobiku, podobnie jak u innych roślin bobowatych (strączkowych), bardzo duże znaczenie ma stosowanie prawidłowego płodozmianu. Wiele szkodników zimuje w wierzchniej warstwie gleby lub pozostawionych resztkach roślinnych. Prawidłowo ułożony płodozmian powinien uwzględniać rośliny zbożowe, okopowe i pastewne. W przypadku monokultur, szkodniki po przezimowaniu mają ułatwiony dostęp do bazy pokarmowej. Z tego samego względu zaleca się stosowanie izolacji przestrzennej od innych roślin bobowatych (także uprawianych w roku poprzedzającym) oraz innych roślin żywicielskich poszczególnych szkodników, np. wieloletnich bobowatych w przypadku mszycy grochowej czy zmieników. Izolacja przestrzenna pozwala także wydłużyć przelot niektórych szkodników. Przygotowanie miejsca pod uprawę, ewentualne uzupełnienie składników mineralnych oraz dalsze zbilansowane nawożenie poprawiają kondycję roślin. Ma to szczególne znaczenie w początkowej fazie wzrostu roślin, gdy są wyjątkowo wrażliwe na atak ze strony poszczególnych gatunków agrofagów. Odpowiednie kroki ograniczające potencjalne szkody powodowane przez agrofagi można podjąć także na etapie wysiewania nasion. Szybsza początkowa wegetacja roślin pozwala wyprzedzić okres największego zagrożenia ze strony wszystkich szkodników, szczególnie groźnych dla wschodów. Dodatkowo szybszy wzrost pozwala zagłuszyć chwasty, które mogą stanowić bazę pokarmową dla niektórych szkodników. Istotna jest także obsada roślin. Zbyt gęsty siew ułatwia szkodnikom rozprzestrzenianie się, natomiast siew zbyt rzadki sprzyja zachwaszczeniu. Chwasty oprócz konkurencji o wodę, światło i składniki pokarmowe są także bazą pokarmową dla niektórych szkodników, np. mszyc. Bardzo ważny jest także termin zbioru plonu – zbyt późny stwarza ryzyko powstawania większych strat, szczególnie jakościowych, przez owady mogące uszkadzać strąki. Po zbiorach ważną rzeczą jest wykonanie zespołu uprawek pożniwnych, mających na celu dokładne rozdrobnienie pozostałości roślinnych (miejsc zimowania i rozwoju niektórych szkodników), ograniczenie nasion chwastów, w tym wieloletnich. Uprawę pożniwną powinna kończyć głęboka orka jesienna, która ma zadanie fitosanitarne. Gruba warstwa gleby przykrywa zimujące stadia szkodników, nasiona chwastów i zarodniki grzybów. Wydobywa także na powierzchnię te znajdujące się głębiej, wystawiając je na działanie niekorzystnych warunków atmosferycznych. Przy okazji mechanicznie niszczone są szkodniki glebowe (Tratwal i wsp. 2017). 7.3.4. Chemiczne metody ograniczania szkodników Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z aktualnym wykazem środków ochrony roślin zalecanych w uprawie bobiku w integrowanej produkcji. Pomocne mogą być komunikaty podawane na Platformie Sygnalizacji Agrofagów (www.agrofagi.com.pl). Przed zastosowaniem należy zapoznać się z ich etykietą stosowania. Informacje o zakresie stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach zamieszczane są w etykietach. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest wyszukiwarka środków ochrony roślin. Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem: https://www.gov.pl/web/rolnictwo/ochrona-roslin. Wykaz dopuszczonych do IP środków ochrony roślin jest dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem: https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow- ochrony-roslin-dla-integrowanej-produkcji.html.

7.3. OGRANICZANIE STRAT POWODOWANYCH PRZEZ SZKODNIKI 7.3.1. Najważniejsze szkodniki Opracowanie integrowanych zasad ochrony bobiku przed szkodnikami, z uwzględnieniem aspektów proekologicznych jest szczególnie istotne ze względu na sporą liczbę gatunków uszkadzających tę grupę roślin. Zakres ich szkodliwości zależy przede wszystkim od warunków pogodowych, fazy rozwojowej i kondycji rośliny, a także sposobu prowadzenia uprawy. Największe straty na skutek żerowania szkodników mogą występować na plantacjach nasiennych, przy silnym zasiedlaniu i uszkodzeniu roślin doprowadzając do likwidacji plantacji, bądź dyskwalifikacji materiału siewnego. Coraz większe zagrożenie ze strony szkodników jest w głównej mierze spowodowane stopniowym wzrostem powierzchni uprawy bobowatych (motylkowatych). Niekorzystnie wpływają również uproszczenia uprawy jako przejaw intensyfikacji produkcji, niewłaściwe zmianowanie czy niedostateczna izolacja przestrzenna. Niekiedy problemem jest też nieprawidłowy monitoring najważniejszych gatunków szkodników, ich rozpoznawanie, określanie progów szkodliwości i terminów optymalnego zwalczania. Do najważniejszych szkodników bobiku należą: oprzędziki, mszyce, strąkowce, wciornastki, śmietki, gąsienice motyli oraz szkodniki glebowe (Hołubowicz-Kliza i wsp. 2018; Mrówczyński i wsp. 2017; Strażyński i Mrówczyński 2014, 2016, 2019; Tratwal i wsp. 2017) (tab. 10 i 11). Tabela. 10. Znaczenie gospodarcze szkodników bobiku Szkodnik Aktualnie Prognoza Mszyce +++ +++ Oprzędziki +++ +++ Strąkowiec bobowy +++ +++ Wciornastki ++ ++ Śmietki +++ +++ Gąsienice motyli ++ ++ Zmieniki ++ ++ Nicienie + + Szkodniki glebowe ++ +++ Ślimaki + ++ +++ szkodnik bardzo ważny, ++ szkodnik ważny, + szkodnik o znaczeniu lokalnym Tabela 11. Charakterystyka powodowanych uszkodzeń przez szkodniki bobiku Szkodniki Charakterystyka uszkodzeń Chrząszcze żerują na blaszkach liściowych wygryzając na ich brzegach Oprzędzik pręgowany charakterystyczne ząbki (tzw. żer zatokowy). Największe straty mają miejsce wiosną (Sitona lineatus) (do fazy 6 liści), szczególnie kiedy ciepła i sucha pogoda sprzyja rozwojowi owadów Oprzędzik wielożerny na młodych siewkach. W późniejszych fazach poważniejsze szkody mają miejsce na (Sitona crinitus) skutek obniżenia powierzchni asymilacyjnej roślin oraz ryzyka wtórnych porażeń i inne przez sprawców chorób. Larwy żerują w strefie korzeniowej na brodawkach korzeniowych, ograniczając wiązanie azotu atmosferycznego. Mszyca burakowa Szkodliwe są osobniki dorosłe i stadia larwalne mszyc. Mszyce zasiedlają młodsze, (Aphis fabae) wierzchołkowe fragmenty roślin. Na skutek żerowania mszyc zahamowany jest Mszyca grochowa wzrost roślin. Zasiedlone fragmenty roślin mogą ulegać deformacjom, więdnąć (Acyrthosiphon pisum) i zasychać. W miejscach żerowania mszyc przez uszkodzone tkanki mogą wnikać Mszyca lucernowo- zarodniki bądź inne czynniki powodujące wtórne infekcje grzybowe i bakteryjne. grochodrzewowa Mszyce mogą przenosić wirusy jako tzw. wektory. (Aphis craccivora) W przypadku dużego nasilenia szkodnika na uszkodzonych liściach widoczne są Wciornastek małe, nekrotyczne plamki (na kwiatach białe, na młodych strąkach srebrzyste), grochowiec ostatecznie organy te usychają i opadają a strąki ulegają skarłowaceniu. Szkodliwość (Kakothrips robustus) wciornastków jest tym większa, im młodsze są zaatakowane rośliny. Larwy wgryzają się do wnętrza strąków a następnie do wnętrza nasion. Miejsce wgryzienia do strąka zarasta i staje się prawie niewidoczne (mała, ciemna plamka). Zasiedlone nasiona posiadają na powierzchni wycięte przez larwę wieczko o średnicy około 2 mm. W zależności od stadium przebywającego wewnątrz owada Strąkowiec bobowy są one jaśniejsze (poczwarka) lub ciemniejsze (chrząszcz). W jednym nasionie (Bruchus rufimanus) bobiku może rozwijać się kilka larw. Wewnątrz wygryzionego nasiona następuje przepoczwarczenie. Po przezimowaniu wewnątrz ziaren w przechowalniach (część populacji zimuje w kryjówkach na zewnątrz) dorosłe chrząszcze wylatują wiosną na pierwsze żerowanie i kopulację (chrząszcze nie rozmnażają się w magazynach). Larwy wgryzają się do wnętrza nasion lub żerują na kiełkach i młodych liścieniach. Śmietka kiełkówka Wcześnie zaatakowane rośliny nie kiełkują bądź słabo się rozwijają a ich liścienie są (Delia florilega) nieregularnie powygryzane i sczerniałe. Śmietka kiełkówka występuje powszechnie, Śmietka glebowa czasem w dużym nasileniu, szczególnie na bardziej wilgotnych glebach, świeżo (Delia platura) przyoranych lub po nawiezieniu obornikiem. Pędraki (Scarabaeide) Larwy uszkadzają podziemne części roślin. Mogą wyjadać pęczniejące nasiona, Rolnice (Agrotinae) korzenie siewek czy podgryzać łodygi młodych roślin u nasady. Objawem masowego Drutowce (Elateridae) żerowania larw są placowe ubytki w zasiewach (tzw. łysiny) – głównie od brzegów plantacji. Gąsienice uszkadzające Gąsienice motyli żerują na liściach i w przypadku masowego występowania mogą liście (Lepidoptera) prowadzić do częściowych gołożerów roślin. Szkodliwe są zarówno osobniki dorosłe, jak i larwy zmienników. Wysysają soki Zmieniki (Lygus sp.) z tkanek liści powodując ich deformacje i często wtórne porażenia przez sprawców chorób. 7.3.2. Metody monitorowania szkodników Monitorowanie obecności szkodników na plantacji to bardzo istotny element integrowanej ochrony roślin. Ciągła obserwacja ułatwia ocenę aktualnej sytuacji na polu, a w razie konieczności pozwala na szybką reakcję. Dlatego konieczne jest systematyczne monitorowanie od momentu wschodów do dojrzewania, minimum raz w tygodniu, występowania szkodników z zastosowaniem właściwych metod. Podstawowym elementem prawidłowo wyznaczonego terminu zwalczania jest monitoring nalotów oraz liczebności szkodników. Monitoring prowadzi się przede wszystkim w oparciu o lustracje wzrokowe, czy w przypadku szkodników glebowych – przesiewanie gleby. Przydatne są również inne metody, takie jak czerpakowanie czy tablice lepowe. Podstawową metodą lustracji plantacji jest lustracja wzrokowa (obchód pieszo). W zależności od kształtu pola, powinna obejmować brzeg oraz dwie przekątne plantacji. W zależności od gatunku agrofaga, należy sprawdzić średnią liczbę szkodników na 1 m2 lub na 100 losowo wybranych roślinach. Obserwacje takie należy przeprowadzić w kilku miejscach plantacji. Pomocną metodą może być czerpakowanie. To łatwy i szybki sposób wstępnej oceny składu gatunkowego oraz liczebności owadów, znajdujących się na danej plantacji. Ten sposób monitoringu, przy prawidłowym zastosowaniu, pozwala w stosunkowo krótkim czasie uzyskać wstępne informacje nie tylko o szkodnikach, ale również o innych owadach, w tym pożytecznych znajdujących się na plantacji. Należy jednak pamiętać, iż metoda ta nie jest precyzyjna i w razie wykrytego zagrożenia powinno się przeprowadzić bardziej szczegółowe lustracje plantacji. Dla potrzeb wstępnej lustracji należy wykonać 25 uderzeń czerpakiem entomologicznym od brzegu plantacji wchodząc w jej głąb. Czerpakowanie należy zawsze przeprowadzić w miejscu najbardziej narażonym na naloty szkodników, na przykład od strony ubiegłorocznej lokalizacji danej uprawy. Obserwacje nad występowaniem szkodników glebowych polegają na przesianiu gleby z kilku miejsc z wykopanych dołków o wymiarach 25 × 25 cm oraz głębokości 30 cm. Istotą właściwej oceny zagrożenia ze strony szkodników jest znajomość podstaw morfologii i biologii danego gatunku szkodnika, np. terminów potencjalnego występowania na uprawie. Monitoring należy prowadzić zarówno w celu określenia momentu nalotu i liczebności owadów szkodliwych na plantację, jak również po zabiegu w celu sprawdzenia skuteczności zwalczania. W przypadku niezadowalającej skuteczności, wystąpienia odporności lub przedłużających się nalotów owadów szkodliwych takie postępowanie daje możliwość szybkiej reakcji i w miarę potrzeby powtórzenia zabiegu. Ze względu na wiele czynników determinujących występowanie szkodników monitoring należy prowadzić na każdej plantacji. Prowadzenie prawidłowych lustracji wymaga wiedzy na temat morfologii i biologii szkodników. Niezależnie od stosowanej metody monitoringu wyniki obserwacji powinny być zapisywane (Tratwal i wsp. 2017). Stały monitoring jest niezbędny przy ustalaniu optymalnego terminu zabiegu z uwagi na ciągłe działanie wielu czynników środowiskowych i tylko obserwacje bezpośrednie pozwalają ocenić rzeczywiste zagrożenie ze strony szkodników. Zagrożenie może być zmienne, w zależności od warunków klimatycznych, ukształtowania terenu, fazy rozwojowej rośliny, liczebności wrogów naturalnych czy nawet poziomu nawożenia. Integrowane programy ochrony roślin wymagają od rolnika sporej wiedzy i doświadczenia, począwszy od identyfikacji szkodnika, przez elementy rozwoju i miejsc bytowania do sposobów jego ograniczania i likwidacji. Informacje o biologii szkodnika, dane z poprzednich lat o jego występowaniu w danym rejonie w powiązaniu z wiedzą o sposobach ograniczania strat mogą pomóc w podjęciu decyzji o zabiegu. Korzyści z wiedzy na temat nowoczesnych metod ochrony roślin mają wymiar nie tylko ekonomiczny. Brak konieczności stosowania zabiegów chemicznego zwalczania szkodników to także zdrowsze środowisko. Jednym z narzędzi ułatwiających wdrożenie zasad integrowanej ochrony roślin są systemy wspomagające podejmowanie decyzji w ochronie roślin. Systemy te są pomocne w określaniu optymalnych terminów wykonywania zabiegów ochrony roślin (w korelacji z fazą wzrostu rośliny, biologią szkodnika i warunkami pogodowymi), a tym samym pozwalają uzyskać wysoką efektywność tych zabiegów przy ograniczeniu stosowania chemicznych środków ochrony roślin do niezbędnego minimum. Internetowa Platforma Sygnalizacji Agrofagów prowadzona przez Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy i instytucje partnerskie zawiera m.in. wyniki monitorowania w wybranych lokalizacjach poszczególnych stadiów rozwojowych agrofagów dla potrzeb prognozowania krótkoterminowego. Jeśli w danym przypadku zostanie przekroczony próg szkodliwości, system wskazuje na konieczność wykonania zabiegu. Ponadto system zawiera część instruktażową, dzięki której można prawidłowo kontrolować plantacje i podejmować decyzje o optymalnym terminie zabiegu. Dla każdego gatunku agrofaga podano podstawowe informacje o jego morfologii, biologii oraz metodach prowadzenia obserwacji polowych, a także wartości progów ekonomicznej szkodliwości. Progi ekonomicznej szkodliwości stanowią fundamentalną podstawę racjonalnej ochrony. W przypadku bobiku szczegółowe progi szkodliwości są opracowane dla niektórych gatunków szkodników. Zasady i terminy ich obserwacji oraz progi szkodliwości przedstawiono w tabeli 12. Tabela 12. Terminy i zasady prowadzenia obserwacji oraz progi szkodliwości dla szkodników bobiku Szkodnik Zasada i termin obserwacji Próg szkodliwości Od wschodów do stadium 2-3 lustracja upraw pod kątem obecności chrząszczy liści – 10% roślin Oprzędziki i uszkodzeń (żer zatokowy) – BBCH 10–19 (para z uszkodzonymi liśćmi lub łuskowatych liści – 9 liści właściwych) 2 chrząszcze na 1 m2 Przed kwitnieniem: pojedyncze mszyce na 20% roślin. obecność kolonii mszyc na wszystkich organach Mszyce W okresie kwitnienia: początek wegetatywnych – wzrost i kwitnienie (BBCH 30–69) pojawiania się kolonii na 10 % roślin. Gąsienice lustracja upraw pod kątem występowania gąsienic, uszkadzające oprzędów i odchodów oraz uszkodzeń liści – rozwój Nie określono liście pędu do dojrzewania strąków (BBCH 21–75) lustracja upraw pod kątem uszkodzeń korzeni, Szkodniki zarodków, liścieni (charakterystyczne łysiny glebowe Nie określono w zasiewach) – wschody i rozwój liści (BBCH 09–15) lustracja upraw pod kątem występowania imago i larw Zmieniki oraz uszkodzeń liści, kwiatów i strąków – rozwój pędu Nie określono do dojrzewania strąków (BBCH 21–75) obecność imago i larw na wszystkich organach Wciornastki wegetatywnych – BBCH 11-89 (rozwinięty pierwszy 20 jaj lub larw na 10 kwiatach liść– pełna dojrzałość) W okresie formowania obecność chrząszczy (głównie na kwiatostanach) – Strąkowiec strąków: 2 chrząszcze na 1 m2 BBCH 60–70 (otwarte pierwsze kwiaty – pierwsze bobowy lub 1-2 chrząszcze na 50 strąki o typowej długości) roślinach Obecność muchówek w okresie wschodów – BBCH 10– Śmietki Nie określono 19 (para łuskowatych liści – 9 liści właściwych) 7.3.3. Agrotechniczne metody ograniczania szkodników Jednym z podstawowych założeń integrowanej ochrony bobiku przed szkodnikami są działania prewencyjne, oparte przede wszystkim na agrotechnice. Prawidłowa agrotechnika i uzupełnienie ewentualnych składników mineralnych poprawi kondycję roślin szczególnie w początkowych fazach wzrostu, gdy są wyjątkowo wrażliwe na atak ze strony poszczególnych gatunków agrofagów. Prawidłowo prowadzona ochrona ma za zadanie zakładać szerokie spektrum metod agrotechnicznych. Coraz powszechniej stosowane uproszczenia w uprawie, w powiązaniu ze zmianami klimatycznymi, stwarzają sprzyjające warunki dla rozwoju szkodników. Właściwe przestrzeganie podstawowych zaleceń agrotechnicznych jest kluczowym elementem programu ochrony bobiku przed szkodnikami (tab. 13). Tabela 13. Agrotechniczne metody ograniczania liczebności szkodników bobiku Szkodnik Metody ochrony Oprzędziki płodozmian, podorywka, możliwie wczesny siew, izolacja przestrzenna od innych bobowatych (w tym wieloletnich), uprawa pożniwna Mszyce wczesny siew, zrównoważone nawożenie (szczególnie N), izolacja przestrzenna od innych bobowatych (w tym wieloletnich), ograniczanie zachwaszczenia, uprawa pożniwna Zmieniki izolacja przestrzenna od innych bobowatych (w tym wieloletnich), ograniczanie zachwaszczenia, uprawa pożniwna Strąkowiec bobowy wczesny siew, izolacja przestrzenna od upraw bobiku, możliwie wczesny zbiór, uprawa pożniwna Śmietki płodozmian, wczesny siew, zwiększenie normy wysiewu, ograniczanie zachwaszczenia, uprawa pożniwna Wciornastki płodozmian, izolacja przestrzenna od innych bobowatych Szkodniki glebowe płodozmian, podorywka, talerzowanie, ograniczanie zachwaszczenia, izolacja przestrzenna od łąk, nieużytków, upraw okopowych, uprawa pożniwna Gąsienice motyli płodozmian, izolacja przestrzenna od innych bobowatych (w tym wieloletnich), ograniczanie zachwaszczenia W przypadku bobiku, podobnie jak u innych roślin bobowatych (strączkowych), bardzo duże znaczenie ma stosowanie prawidłowego płodozmianu. Wiele szkodników zimuje w wierzchniej warstwie gleby lub pozostawionych resztkach roślinnych. Prawidłowo ułożony płodozmian powinien uwzględniać rośliny zbożowe, okopowe i pastewne. W przypadku monokultur, szkodniki po przezimowaniu mają ułatwiony dostęp do bazy pokarmowej. Z tego samego względu zaleca się stosowanie izolacji przestrzennej od innych roślin bobowatych (także uprawianych w roku poprzedzającym) oraz innych roślin żywicielskich poszczególnych szkodników, np. wieloletnich bobowatych w przypadku mszycy grochowej czy zmieników. Izolacja przestrzenna pozwala także wydłużyć przelot niektórych szkodników. Przygotowanie miejsca pod uprawę, ewentualne uzupełnienie składników mineralnych oraz dalsze zbilansowane nawożenie poprawiają kondycję roślin. Ma to szczególne znaczenie w początkowej fazie wzrostu roślin, gdy są wyjątkowo wrażliwe na atak ze strony poszczególnych gatunków agrofagów. Odpowiednie kroki ograniczające potencjalne szkody powodowane przez agrofagi można podjąć także na etapie wysiewania nasion. Szybsza początkowa wegetacja roślin pozwala wyprzedzić okres największego zagrożenia ze strony wszystkich szkodników, szczególnie groźnych dla wschodów. Dodatkowo szybszy wzrost pozwala zagłuszyć chwasty, które mogą stanowić bazę pokarmową dla niektórych szkodników. Istotna jest także obsada roślin. Zbyt gęsty siew ułatwia szkodnikom rozprzestrzenianie się, natomiast siew zbyt rzadki sprzyja zachwaszczeniu. Chwasty oprócz konkurencji o wodę, światło i składniki pokarmowe są także bazą pokarmową dla niektórych szkodników, np. mszyc. Bardzo ważny jest także termin zbioru plonu – zbyt późny stwarza ryzyko powstawania większych strat, szczególnie jakościowych, przez owady mogące uszkadzać strąki. Po zbiorach ważną rzeczą jest wykonanie zespołu uprawek pożniwnych, mających na celu dokładne rozdrobnienie pozostałości roślinnych (miejsc zimowania i rozwoju niektórych szkodników), ograniczenie nasion chwastów, w tym wieloletnich. Uprawę pożniwną powinna kończyć głęboka orka jesienna, która ma zadanie fitosanitarne. Gruba warstwa gleby przykrywa zimujące stadia szkodników, nasiona chwastów i zarodniki grzybów. Wydobywa także na powierzchnię te znajdujące się głębiej, wystawiając je na działanie niekorzystnych warunków atmosferycznych. Przy okazji mechanicznie niszczone są szkodniki glebowe (Tratwal i wsp. 2017). 7.3.4. Chemiczne metody ograniczania szkodników Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z aktualnym wykazem środków ochrony roślin zalecanych w uprawie bobiku w integrowanej produkcji. Pomocne mogą być komunikaty podawane na Platformie Sygnalizacji Agrofagów (www.agrofagi.com.pl). Przed zastosowaniem należy zapoznać się z ich etykietą stosowania. Informacje o zakresie stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach zamieszczane są w etykietach. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest wyszukiwarka środków ochrony roślin. Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem: https://www.gov.pl/web/rolnictwo/ochrona-roslin. Wykaz dopuszczonych do IP środków ochrony roślin jest dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem: https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow- ochrony-roslin-dla-integrowanej-produkcji.html.

7.2.1. Najważniejsze choroby Aby uzyskać wysoki potencjał plonowania tej rośliny należy uwzględnić co najmniej kilka czynników agrotechnicznych, np. zmianowanie, wybór stanowiska, uprawa gleby, nawożenie, pielęgnowanie zasiewów. Wszystko to ma na celu stworzenie optymalnych warunków do wzrostu i rozwoju roślin. W przeciwnym razie uprawiany bobik może mieć zwiększoną podatność na agrofagi, w tym na sprawców chorób. Porażenie roślin przez patogena wywołującego chorobę powoduje straty w plonie. Wysokość strat w plonie nasion w uprawie bobiku spowodowanych występowaniem chorób szacuje się średnio na 15%, chociaż niekiedy są one znacznie wyższe. Stopień i nasilenie porażenia roślin bobowatych, w tym bobiku, przez patogeny zależy od wielu czynników, m.in.: warunków pogodowych, zabiegów agrotechnicznych (Kurowski i wsp. 2006; Korbas i wsp. 2016). Bobik jest gatunkiem, który może być porażany przez wiele sprawców chorób. Choroby na roślinie może powodować jeden lub jednocześnie kilka patogenów. Do ważniejszych chorób bobiku o znaczeniu gospodarczym należą: askochytoza bobiku i czekoladowa plamistość bobiku oraz rdza bobiku, która jest groźniejsza dla odmian później dojrzewających (Jarecki i Bobrecka-Jamro 2014). Poza wymienionymi chorobami w uprawie bobiku występować mogą: mączniak rzekomy bobiku, rizoktonioza bobiku, szara pleśń, więdnięcie i sucha zgnilizna korzeni bobiku, zgnilizna twardzikowa oraz zgorzel siewek i zgnilizna korzeni oraz rak koniczyny na bobiku. W tabeli 5. zestawiono choroby występujące w uprawie bobiku oraz ich znaczenie gospodarcze. Tabela 5. Znaczenie gospodarcze wybranych sprawców chorób bobiku Choroba Sprawca (y) Znaczenie Askochytoza bobiku Ascochyta fabae +++ Czekoladowa plamistość Botrytis fabae +++ bobiku Mączniak rzekomy bobiku Peronospora viciae + Rak koniczyny na bobiku Sclerotinia trifolium var. fabae + Rdza bobiku Uromyces fabae +/++ Thanatephorus cucumeris, st. strzępk. Rhizoctonia Rizoktonioza bobiku + solani Szara pleśń Botrytis cinerea +/++ Więdnięcie i sucha zgnilizna Fusarium oxysporum f. sp. fabae, F. solani, ++ korzeni bobiku F. avenaceum, Rhizoctonia solani Zgnilizna twardzikowa Sclerotinia sclerotiorum + Zgorzel siewek, zgnilizna Pythium debaryanum, Fusarium oxysporum, ++ korzeni F. avenaceum + małe +/++ małe do średniego ++ średnie +++ duże Znajomość źródeł infekcji oraz warunków, które sprzyjają występowaniu chorób są pomocne przy precyzyjnym określeniu terminu zabiegu. W tabeli 6. zostały przedstawione informacje, które ułatwią rozpoznanie obecnych w czasie wegetacji chorób bobiku. Wiadomości te powinny służyć do precyzyjnego określenia terminu zwalczania w przypadku potrzeby stosowania metody chemicznej. Tabela 6. Najważniejsze źródła infekcji chorób oraz sprzyjające warunki dla rozwoju ich sprawców Sprzyjające warunki dla rozwoju Choroba Źródła infekcji wilgotność gleby temperatura i powietrza grzybnia zimująca w nasionach i w resztkach roślinnych, nadmiar opadów 18–20oC Askochytoza bobiku zarodniki konidialne i wilgoci w glebie rozprzestrzeniające się przez wiatr i deszcz nasiona, resztki porażonych wilgotna, deszczowa roślin, przetrwalniki w glebie, Czekoladowa plamistość ok. 20oC pogoda, wysoka zarodniki konidialne bobiku wilgotność gleby, rozprzestrzeniające się przez brak fosforu i potasu wiatr i deszcz wilgotna gleba, Mączniak rzekomy zarodniki na porażonych ok. 15oC wysoka wilgotność bobiku roślinach, nasiona powietrza, rosa sklerocja (przetrwalniki grzyba) deszczowa pogoda Rak koniczyny na bobiku ok. 20oC w glebie, resztki pożniwne w czasie wegetacji zarodniki (urediniospory) ciepło Rdza bobiku w powietrzu, resztki porażonych wilgotna pogoda roślin Rizoktonioza bobiku przetrwalniki w glebie ciepło sucho Szara pleśń resztki pożniwne, samosiewy, 10–18oC wysoka chwasty, nasiona, gleba optymalnie 15oC resztki porażonych roślin, gleba, Więdnięcie i sucha szeroki zakres nadmiar i niedobór nasiona, zarodniki przenoszone zgnilizna korzeni bobiku temperatur wilgoci w glebie z wiatrem 5–25oC, Zgnilizna twardzikowa skleroty w glebie oraz nasionach optymalnie wysoka 16–22oC Zgorzel siewek, zgnilizna gleba, nasiona umiarkowana wysoka korzeni Wg. Kryczyński i Weber (2011); Korbas i wsp. (2015) Aby skutecznie zapobiegać występowaniu chorób ważne jest ich prawidłowe określenie. W tabeli 7. opisane zostały charakterystyczne objawy najważniejszych chorób występujących w uprawie bobiku, potencjalne terminy ich występowania oraz organy rośliny, które należy obserwować. Grzyby chorobotwórcze pojawiać się mogą na wszystkich częściach bobiku i występują od fazy kiełkowania, gdy korzeń zarodkowy wyrasta z nasion (BBCH 05) do końca formowania się strąków (BBCH 79), a nawet do fazy dojrzewania nasion (BBCH 85) – 50% dojrzałych ciemnych strąków (tab. 8). Szczegółowe informacje z zakresu potencjalnych terminów występowania chorób bobiku i sposobów ich monitorowania znajdują się również w dostępnym online „Poradniku sygnalizatora ochrony bobowatych grubonasiennych” (Tratwal i wsp. 2017). Tabela 7. Potencjalne terminy występowania i cechy diagnostyczne chorób bobiku Możliwość Okres Choroba Monitorowane organy i symptomy porażenia pomylenia występowania objawów Symptomy porażenia występują na wszystkich czekoladowa częściach nadziemnych roślin. Na liściach grzyb plamistość powoduje powstawanie owalnych brunatnych plam bobiku z jaśniejszym centrum i ciemną czerwonobrunatną obwódką składającą się z jednego lub kilku pierścieni. Askochytoza W środku plam występują liczne, czarnobrunatne IV - VII bobiku owocniki – piknidia. Na łodygach plamy są wydłużone i zlewają się, w miejscu występowania plam łodygi są osłabione i mogą się łamać. Na strąkach występują ciemne plamy o nieregularnym kształcie, bardziej zagłębione. Plamy często zlewają się ze sobą i tworzą duże nekrozy zajmujące 70-80% powierzchni strąków. Objawy choroby występują najczęściej na górnej askochytoza powierzchni liści w postaci drobnych, wyraźnie bobiku ograniczonych plam, barwy czekoladowej z lekko wzniesionym czerwonobrunatnym brzegiem o średnicy od 0,5-3 mm. Środek plam często bywa zaschnięty. Silnie porażone liście przedwcześnie Czekoladowa zasychają i opadają. Nekrozy barwy brązowo- plamistość VI - VIII czekoladowej lub brunatnej występować mogą na bobiku łodygach. Silnie porażone łodygi łamią się i następnie rośliny obumierają. Plamy na porażonych strąkach są barwy wiśniowo-brązowej. Przy silnym porażeniu młode strąki zamierają i opadają. Szczególnie intensywne rozprzestrzenianie się choroby następuje w lipcu i sierpniu. Początkowo na roślinach w czasie wschodów szara pleśń, pojawiają się na powierzchni liści chlorotyczne plamy wczesne Mączniak o średnicy od 1 do 3 mm. Na dolnej części porażonych objawy rdzy rzekomy bobiku IV liści można zauważyć luźny nalot składający się bobiku z zarodnikującej grzybni. Przy silnym porażeniu liście zamierają i następuje zahamowanie rozwoju roślin. Początkowe objawy choroby widoczne są w postaci początkowe żółtawych plamek, w późniejszym czasie widoczne są objawy na nich ułożone kolisto, żółtopomarańczowe, pylące czekoladowej skupienia zarodników. Po 2–3 tygodniach, najpierw na plamistości Rdza bobiku VI - VIII dolnej stronie liści, a następnie na górnej stronie liści bobiku pojawiają się pylące, rdzawo-brunatne skupienia zarodników letnich. Skupienia ułożone są bezładnie lub w kształcie pierścieni. Silnie porażone rośliny stopniowo żółkną i przedwcześnie zamierają. Na przyziemnej części łodygi i na korzeniach pojawiają więdnięcie Rizoktonioza IV - V się nekrotyczne plamy o barwie brunatnoczarnej. Na i sucha bobiku łodydze na wysokości szyjki może także występować zgnilizna biała grzybnia sprawcy choroby. korzeni bobiku Nieregularne, sinozielone plamy na liściach, łodygach mączniak i strąkach często z szarobrązowym nalotem grzybni rzekomy, oraz trzonków i zarodników konidialnych. Porażone zgnilizna Szara pleśń V - VIII części rośliny zamierają. twardzikowa, askochytoza bobiku Występowanie choroby obserwuje się w postaci rak koniczyny czernienia korzeni, zasychania brzegów liści na bobiku, i zahamowania wzrostu siewek. Na starszych roślinach rizoktonioza objawy widoczne są na podstawie łodyg i na bobiku Więdnięcie korzeniach. Początkowo pojawiają się i sucha zgnilizna V - VIII ciemnobrunatne przebarwienia w postaci korzeni bobiku wydłużonych nekroz. Porażone rośliny zamierają. Przy słabszym porażeniu liście brązowieją i zasychają nie zawiązując nasion. Na porażonych częściach roślin w czasie wilgotnej pogody mogą występować biała grzybnia lub łososiowe skupienia zarodników. Od kwitnienia na łodygach pojawiają się biało-szare szara pleśń, plamy, niekiedy ze strefowaniem. Wewnątrz łodyg lub więdnięcie Zgnilizna V - VIII czasami na ich powierzchni występuje biała watowata i sucha twardzikowa grzybnia i czarne przetrwalniki grzyba – sklerocja. zgnilizna korzeni bobiku Część kiełków brunatnieje i zamiera jeszcze przed uszkodzenia wschodami. Po wschodach na przyziemnej części przez podliścieniowej i na korzeniach powstają brunatne szkodniki lub plamy. Po pewnym czasie w tych miejscach siewki użycie wyraźnie się przewężają, a rośliny więdną niewłaściwego Zgorzel siewek, i przewracają się. Silnie porażone siewki zamierają, herbicydu, zgnilizna korzeni III - IV słabo porażone rosną, ale ich dalszy rozwój jest więdnięcie znacznie słabszy. Gdy występują wysokie temperatury i sucha i deficyt wody na podstawie łodygi, następuje szybki zgnilizna rozwój ciemnych nekroz i łamanie się łodyg przy ziemi. korzeni Korzenie chorych roślin ulegają zbrunatnieniu w początkowej i zniszczeniu, wskutek czego można je łatwo fazie rozwoju wyciągnąć z gleby. Tabela 8. Występowanie objawów chorób na poszczególnych organach bobiku Choroba Korzeń Łodyga Liść Kwiatostan Strąk Nasiona Askochytoza x x x x bobiku Czekoladowa plamistość x x x x bobiku Mączniak x rzekomy bobiku Rak koniczyny x na bobiku Rdza bobiku x Rizoktonioza x x bobiku Szara pleśń x x x Więdnięcie i sucha zgnilizna x x korzeni bobiku Zgnilizna x twardzikowa Zgorzel siewek, zgnilizna x x korzeni