Monitoring w IPR – szparagi

7.2. Ochrona szparaga przed chorobami i szkodnikami Rośliny szparaga atakowane są przez liczne organizmy szkodliwe, zarówno chorobotwórcze jak i szkodniki. W niniejszym opracowaniu uwzględniono tylko agrofagi najczęściej występujące i stwarzające najwięcej problemów uprawowych. Uwzględniono także czynniki chorobotwórcze, które mimo dużej szkodliwości nie są uwzględnione w oficjalnych zaleceniach. Należą do nich rdza szparaga oraz zgnilizna podstawy łodygi szparaga. Choroby Rdza szparaga – Puccinia asparagi DC., powodowana przez grzyb zaliczany do gromady Basidiomycota (podstawczaki), jest najgroźniejszą chorobą szparaga w Polsce. Jest to rdza jednodomowa i pełnocyklowa, to znaczy, że jedynym jej żywicielem jest szparag i na tej roślinie przebiegają wszystkie cykle rozwojowe. W kwietniu i maju zaczynają pojawiać się na pędach i gałęziakach żółte plamy, które po pewnym czasie stają się pomarańczowe, na których tworzą się zarodniki wiosenne. Na początku czerwca na porażonych częściach roślin zaczynają pojawiać się rdzawe, wydłużone skupienia zarodników letnich - uredinia z urediniosporami. W sprzyjających warunkach pogodowych co kilkanaście dni powstaje nowe pokolenie tych zarodników, które przyczyniają się do rozprzestrzeniania choroby i są główną przyczyną epidemii. Pod koniec lata na roślinach pod skórką powstają ciemnobrunatne, wydłużone pseudoowocniki jesienne – telia z zarodnikami przetrwalnikowymi – teliosporami. Te zarodniki zimują w uschniętych i pozostawionych na polu resztkach roślinnych. Wiosną teliospory kiełkują w podstawkę, na której tworzą się bazydiospory zakażające młode rośliny. Nadziemne części porażonych roślin przedwcześnie żółkną i zamierają, co pociąga za sobą spadek plonu wypustek w następnym roku. W celu ograniczenia występowania rdzy szparaga główną uwagę należy zwracać na działania profilaktyczne, mające za zadanie niedopuszczenie do infekcji roślin. W pierwszej kolejności należy uważać na to, aby nowo zakładane plantacje nie znajdowały się w pobliżu starych. Jeżeli jest taka konieczność, to nowe plantacje powinny być zakładane od strony zawietrznej. Utrudnia to przedostawanie się zarodników rdzy z roślin porażonych na nowo posadzone. Ważnym elementem w utrzymaniu zdrowej plantacji jest także uprawa odmian odpornych na rdzę. Osłabione rdzą rośliny zaleca się nawozić zwiększonymi dawkami nawozów azotowych, które powodują wzrost masy zielonej, a to pozwoli roślinie normalnie plonować. Bardzo ważnym zabiegiem jest również prowadzenie w okresie jesiennym prac pielęgnacyjnych polegających na dokładnym wycinaniu poniżej poziomu ziemi zaschniętych, porażonych łodyg i ich spalenie. Przy tym zabiegu należy unikać rozprzestrzeniania choroby po terenie, dlatego miejsce palenia powinno być blisko plantacji. Szara pleśń - powodowana jest przez grzyb Botrytis cinerea Pers. zaliczany do gromady Ascomycota (workowce). Jest to patogen występujący na całym świecie. Szczególnie wysokie straty powoduje w strefie umiarkowanej. Porażeniu ulegają liście, kwiaty, owoce, pędy i pąki różnych roślin uprawnych. Na plantacjach szparaga pojawia się najczęściej w drugiej połowie okresu wegetacyjnego. Wraz z opadnięciem pierwszych kwiatów szparaga, co na młodych plantacjach ma miejsce od połowy czerwca, a na plantacjach eksploatowanych od początku sierpnia i przy zagęszczeniu się plantacji występują idealne warunki do rozwoju tej choroby. Duże zagęszczenie roślin, brak przewiewu, długi czas zwilżenia roślin oraz nawet minimalne uszkodzenia roślin na skutek pracy narzędzi lub wzajemnego ocierania się pod wpływem wiatru bardzo sprzyjają rozwojowi grzyba. Choroba objawia się początkowo żółknięciem gałęziaków i pędów, a następnie ich zamieraniem. Na zaatakowanych częściach roślin widoczny jest szary nalot. Plantacje silnie uszkodzone przez szarą pleśń znacznie słabiej plonują w roku następnym, gdyż zostaje zahamowane tworzenie się materiałów zapasowych. Decydujące znaczenie mają zabiegi profilaktyczne mające na celu stwarzanie warunków dogodnych do wzrostu i rozwoju rośliny uprawnej, a niesprzyjających rozwojowi patogena. Przede wszystkim należy zapewnić dużą przewiewność plantacji. Zalecać można także sadzenie odmian szparaga o luźnym pokroju jak np. ‘Grolim’. Luźny pokrój gwarantuje szybsze obsychanie roślin. Purpurowa plamistość pędów szparaga - powodowana jest przez grzyb Stemphylium botryosum. Jest to stosunkowo nowa dla warunków Polski choroba szparaga. Na pędach szparaga już od końca lipca tworzą się małe, eliptyczne, brązowe plamy wielkości 2-5 mm. Później plamy te mogą się powiększać poprzez zlewanie się. Mają one charakterystyczny jasny środek z ostro odgraniczonym od zdrowej tkanki brązowo- czerwonym brzegiem. Pędy boczne i gałęziaki zamierają, a następnie opadają. Zasychaniu mogą ulegać całe pędy. Grzyb zimuje w porażonych resztkach pędów w postaci tzw. otoczni. Powstałe w otoczniach zarodniki workowe zakażają tuż przy ziemi wyrastające młode pędy. Rozwojowi choroby sprzyja ciepła i wilgotna pogoda w lecie. Następuje wówczas szybkie rozprzestrzenianie się zarodników na plantacji. Brak jest oficjalnych zaleceń dotyczących zwalczania tej choroby. Z tego względu polecać możemy te wszystkie zabiegi, które wymienialiśmy przy omawianiu innych chorób. Zgnilizna korzeni i podstawy łodygi szparaga. - Fusarium oxysporum Schlech, F. culmorum (N.S.Sm.) Sacc. Choroba ta powodowana jest przez wiele czynników sprawczych. Za główną przyczynę uważa się grzyby z grupy grzybów mitosporowych (anamorficznych). Wymienione patogeny atakują korzenie i podstawę łodygi. Porażone rośliny zaczynają już wiosną więdnąć, brunatnieją i w końcu zamierają. Po przekrojeniu łodygi widoczne są ciemne wiązki przewodzące, a szyjka korzeniowa i korzenie zagniwają. W okresie wegetacji może być widoczne zamieranie niektórych pędów na roślinie. W następnym roku zamiera cała roślina. Na zamierających częściach roślin widoczny może być różowawy nalot grzybni z zarodnikami konidialnymi. Szczególnie dobrze jest to widoczne przy deszczowej i ciepłej pogodzie. Chore rośliny dają początkowo niższy plon wypustek, a później zamierają. Patogen zimuje w resztkach roślinnych lub bezpośrednio w glebie, w której może przetrwać przez kilka lat nie tracąc swoich właściwości chorobotwórczych. Rozwojowi choroby sprzyjają ciężkie i wilgotne gleby, niedostatek podstawowych składników pokarmowych, a także uszkodzenia spowodowane przez szkodniki glebowe roślin. Są to drogi wnikania zarodników do rośliny. Nowe plantacje powinno się zakładać na polach, na których nie uprawiano szparaga. W okresie wegetacji roślin należy bezwzględnie wykopywać i usuwać z plantacji więdnące i zamierające rośliny. Wykopane rośliny umieszczać w workach foliowych, aby uniknąć rozprzestrzeniania grzyba na całą plantację. Szkodniki Trzep szparagówka - Platyparea poeciloptera Schr., to mała muchówka należąca do rodziny nasionnicowatych (Trypetidae). Atakuje tylko rośliny szparaga. Należy do najgroźniejszych szkodników tej rośliny. Wielkość owada dorosłego dochodzi do 7–8 mm. Ciało jest barwy brunatno-czarnej. Na skrzydłach znajdują się ciemnobrązowe, zygzakowate paski. Larwa białożółta, bez nóg i bez wyraźnie wydzielonej głowy. Poczwarki zimują w podziemnych częściach pędów szparaga. W drugiej połowie kwietnia, gdy pędy szparaga zaczynają wybijać, następuje wylot much. Samice składają jaja między łuskowate liście pędów. Wylęgające się z nich larwy wgryzają się do wnętrza pędów i drążąc chodniki posuwają się ku dołowi. Przepoczwarczenie następuje u nasady pędów. W warunkach klimatycznych Polski szkodnik ten daje jedno pokolenie w ciągu roku. Wierzchołki silnie opanowanych pędów są zahamowane we wzroście, brunatnieją i zasychają. Porażona tkanka szparaga nie rozwija się normalnie wskutek czego pęd zwija się tworząc tak zwany „pastorał”. W celu uchwycenia momentu wylotu muchówek i określenia stopnia zagrożenia, należy wykonywać monitoring nalotu trzepa szparagówki, na przełomie kwietnia i maja, za pomocą żółtych tablic lepowych, w ilości 4 szt./ha (pkt 8 LO). W okresie jesiennym pod koniec października należy wycinać i palić uszkodzone pędy szparaga (pkt 12 LO). Poskrzypka szparagowa - Crioceris asparagi L. i Poskrzypka dwunastokropkowa Crioceris duodecimpunctata L. Są to owady należące do rodziny stonkowatych (Chrysomelidae). Chrząszcze obydwu gatunków zimują w obumarłych pędach szparaga, a także w glebie lub w ściółce. Wychodzące wiosną chrząszcze żerują na nadziemnych częściach rośliny. Po pewnym czasie samice składają jaja pionowo, na młode pędy lub gałęziaki. Wylęgające się larwy są bardzo żarłoczne, ogryzają gałęziaki i młode pędy powodując zmniejszenie powierzchni asymilacyjnej, przez co rośliny mają zahamowany wzrost. Po dorośnięciu, larwy schodzą do gleby i tam się przepoczwarczają. Nowe chrząszcze pojawiają się pod koniec czerwca i na początku lipca. Samice po krótkim żerowaniu uzupełniającym składają jaja dając tym samym początek II pokoleniu. Poskrzypka szparagowa to niebieskozielony chrząszcz o długości 6–7 mm z trzema parami żółtych plam na pokrywach skrzydeł. Pojawia się na polu wczesną wiosną, na początku kwietnia i na roślinach pozostaje aż do jesieni, odżywiając się nadziemnymi częściami szparaga. Samica składa jaja na zielonych pędach szparaga. Larwy są oliwkowozielone do 8 mm długości, z czarnymi kropkami i czarną głową. Są one bardzo żarłoczne powodując niekiedy, przy masowym wystąpieniu gołożery górnych części roślin. Szkodnik ten jest szczególnie groźny w młodych szparagarniach. Poskrzypka dwunastokropkowa to chrząszcz o długości 5–7 mm, barwy żółtaworudej do czerwonawej, posiadający na przedpleczu 5 czarnych plamek oraz po 6 na każdej pokrywie. Czarne są także oczy, czułki, nogi z wyjątkiem środkowej części ud, a także tarczka i boki ciała. Larwy są pomarańczowożółte, grube, walcowate, do 8 mm długości, często przybrudzone kałem, z żółtą głową i dwiema brunatnymi plamkami występującymi tuż za głową. Jaja wrzecionowate, popielatozielone. Żerują zarówno osobniki dorosłe jak i larwy. Profilaktyka i zwalczanie. - Jesienią ścinać i niszczyć łodygi szparaga, przez co usuwa się zimujące chrząszcze. - Wiosną pozostawić na plantacjach eksploatowanych kilka pędów szparaga jako pędy pułapkowe. Wychodzące z zimowisk chrząszcze gromadzą się na tych pędach i można je z łatwością usunąć. - Zabiegi chemiczne. Śmietka kiełkówka - Hylemyia florilega Zett. Jest owadem należącym do rodziny śmietkowatych (Anthomyiidae). Gatunek bardzo pospolity w Polsce, kosmopolityczny. Muchówki długości około 5 mm, szare, na grzbiecie odwłoka posiadają ciemną smugę, a skrzydła są bezbarwne. Jajo wydłużone, białe długości 1 mm. Larwa jasnokremowa, długości do 8 mm, zakończona charakterystycznymi wyrostkami. Bobówka brunatna, długości około 4 mm. Zimuje bobówka w glebie na głębokości około 5 cm. Wylot muchówek następuje na przełomie kwietnia i maja. Samice po krótkim żerowaniu i po kopulacji składają jaja do gleby w szczątki roślinne. Rozwój larw trwa około trzy tygodnie (od 2 do 4). Beznogie larwy uszkadzają wypustki drążąc w nich płytkie korytarze co obniża plony uzyskanych wypustek. Przepoczwarczanie następuje w glebie. W ciągu roku mogą wystąpić trzy pokolenia. Rozwojowi szkodnika sprzyja chłodna i wilgotna pogoda. W takich warunkach larwy wyrządzają największe szkody. Należy odchwaszczać pola i likwidować kwitnące rośliny w pobliżu szparaga. Wczesne przykrycie wałów folią uniemożliwia zaatakowanie szparaga przez śmietki. Mszyce – Aphidodea, to owady należące do rodziny mszycowatych (Aphididae), zarówno uskrzydlone jak i bezskrzydłe, o delikatnym ciele, długości 1-8 mm. Mogą one być różnie zabarwione, niekiedy pokryte szarym nalotem. Owady te żerują koloniami. Występują najczęściej na pędach szparaga, które są skrócone, z mocno zbitymi gałęziakami, sprawiającymi wrażenie „szczotki”.