Monitoring w IPR – sałata polowa

III. OCHRONA SAŁATY PRZED ORGANIZMAMI SZKODLIWYMI Organizmy szkodliwe, czyli agrofagi (choroby, szkodniki, chwasty), występują w każdych warunkach, dlatego też ochrona przed nimi jest kluczowym elementem Integrowanej Produkcji Roślin. Integrowana ochrona, stanowiąca ważną część Integrowanej Produkcji Roślin, obowiązkowa od 2014 roku, wykorzystuje naturalne mechanizmy biologiczne i fizjologiczne roślin, które wspierane są przez racjonalne stosowanie konwencjonalnych, naturalnych i biologicznych środków ochrony roślin. Istotą integrowanej ochrony jest uzyskiwanie wysokich plonów, o dobrej jakości, w optymalnych warunkach uprawy, w sposób nie zagrażający naturalnemu środowisku i zdrowiu człowieka, przy jednoczesnym zachowaniu opłacalności produkcji. W integrowanej ochronie preferowane są metody agrotechniczne, biologiczne, mechaniczne, a metoda chemiczna powinna stanowić ich uzupełnienie. Ochrona chemiczna przed agrofagami powinna być prowadzona zgodnie z zasadami integrowanej ochrony roślin, co wynika m.in. z odpowiednich dyrektyw Unii Europejskiej (np. Dyrektywa 2009/128/ WE) i ustawy z dnia 8 marca 2013, o środkach ochrony roślin. Środki ochrony roślin rejestrowane obecnie w uprawach warzyw poddawane są dokładnym badaniom, zgodnie z zasadami określonymi przez Unię Europejską. Rygorystyczne wymagania w zakresie jakości środków, ich toksykologii oraz wpływu na rośliny uprawne i środowisko zapewniają, że zalecane środki nie stanowią zagrożenia dla środowiska przyrodniczego, użytkownika i konsumenta, pod warunkiem właściwego ich stosowania W ochronie przed agrofagami należy przestrzegać poniższych zasad: ♦ Potrzebę wykonania zabiegu środkiem ochrony roślin należy określać na podstawie identyfikacji agrofagów i nasilenia ich występowania, progów szkodliwości, a także sygnalizacji pojawu szkodników, chorób i prognozowania występowania chwastów. ♦ Należy stosować środki dopuszczone do stosowania w systemie Integrowanej Produkcji Roślin, zwłaszcza środki o krótkim okresie karencji, krótko zalegające w glebie, ulegające szybkiemu rozkładowi, o jak najmniejszym negatywnym wpływie na roślinę uprawną, glebę i organizmy pożyteczne. ♦ Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z podanymi w etykiecie zaleceniami oraz w taki sposób, aby nie dopuścić do zagrożenia zdrowia człowieka, zwierząt lub środowiska. ♦ Zawsze stosować środki dopuszczone do stosowania w danej roślinie i przeznaczone do zwalczania określonego agrofaga, przestrzegać zalecanych dawek, terminu i sposobu stosowania podanego w etykiecie dołączonej do każdego opakowania środka. Przed zabiegiem producent zobowiązany jest zapoznać się z etykietą stosowanego środka. ♦ Zabiegi środkami ochrony roślin należy wykonywać w warunkach jak najbardziej optymalnych i w taki sposób, aby maksymalnie wykorzystać ich biologiczną aktywność, a jednocześnie zmniejszać dawki i ograniczać ich zużycie. ♦ W pierwszej kolejności powinno się wybierać środki biologiczne oparte na bakteriach, grzybach lub wirusach i wyciągach roślinnych oraz środki pochodzenia naturalnego. W danym sezonie wegetacyjnym należy włączyć do ochrony przed szkodnikami i patogenami roślin środki niechemiczne. Przynajmniej jeden zabieg wykony powinien być takim preparatem; ♦ Należy ograniczać zużycie środków ochrony roślin, m.in. poprzez precyzyjne stosowanie tylko w miejscach występowania organizmu szkodliwego, dodatek adiuwantów do cieczy użytkowej, stosowanie środków metodą dawek dzielonych, dostosowanie dawek do faz rozwojowych rośliny uprawnej i chwastów oraz warunków glebowych. ♦ Nasilenie występowania agrofagów, zwłaszcza na dużych plantacjach, może rozkładać się nierównomiernie, dlatego też zabieg można niekiedy wykonać tylko na obszarze występowania agrofaga, na obrzeżach lub wybranych fragmentach pola. Ponadto w niektórych latach część agrofagów nie występuje lub pojawia się w nasileniu nie wymagającym zwalczania. ♦ Należy wykorzystywać mapowanie pól nowoczesnymi metodami (zdjęcia lotnicze lub z dronów) do określania objawów uszkodzeń np. przez szkodniki, choroby, rozmieszczenia chwastów na plantacji, do wykonywania zabiegów tylko tam, gdzie jest to konieczne. ♦ Środki ochrony roślin różnią się długością okresu działania i zalegania w glebie i środowisku. Należy to uwzględniać przy planowaniu roślin następczych, uprawianych zarówno po pełnym okresie uprawy, jak i w przypadku wcześniejszej likwidacji plantacji, na skutek zniszczenia roślin przez przymrozki, choroby czy szkodniki i in. ♦ Należy w integrowanej produkcji sałaty stosować środki o różnych mechanizmach działania (jeśli istnieje taka możliwość), aby zapobiegać zjawisku uodporniania się organizmów szkodliwych na zawarte w nich substancja czynne (czyli uodporniania się agrofagów na pestycydy). Przemiennie stosowanie środków wynika również z konieczności zachowania bioróżnorodności i ochrony środowiska. ♦ Działanie środków ochrony roślin na organizmy szkodliwe i rośliny uprawne zależy od występujących agrofagów, gatunków uprawianych roślin i ich faz rozwojowych, warunków glebowych i klimatycznych. Herbicydy należy stosować w fazach największej wrażliwości chwastów oraz starannie dostosować ich dawki do warunków glebowych. Lepszą skuteczność i oszczędniejsze zużycie niektórych środków można uzyskać przez dodatek do cieczy użytkowej adiuwantów (środków wspomagających) lub emulgatorów. ♦ Herbicydy działają na ogół tym silniej, im wyższa jest temperatura, natomiast niektóre środki owadobójcze mogą działać gorzej, lub powodować uszkodzenia opryskiwanych roślin. Poleca się opryskiwać plantacje podczas bezdeszczowej i bezwietrznej pogody, gdy temperatura powietrza wynosi 10-20°C. Jeżeli jest wyższa, to zabiegi trzeba przeprowadzać wczesnym rankiem (gdy rośliny są w pełnym turgorze) lub w godzinach popołudniowych. ♦ Zabiegi chemiczne należy wykonywać opryskiwaczami zapewniającymi dokładne pokrycie opryskiwanej powierzchni kroplami cieczy użytkowej. Herbicydy stosować opryskiwaczami zaopatrzonymi w niskociśnieniowe, szczelinowe rozpylacze płaskostrumieniowe, natomiast do fungicydów, insektycydów i innych środków mogą być stosowane rozpylacze wirowe. ♦ Ciecz użytkową należy przygotować w ilości koniecznej do opryskiwania planowanej powierzchni, bezpośrednio przed zabiegiem. W razie przerwy w opryskiwaniu, przed przystąpieniem do zabiegu ciecz użytkową należy dobrze wymieszać za pomocą mieszadła. ♦ Resztki cieczy użytkowej po zabiegu należy rozcieńczyć wodą i zużyć na powierzchni, na której przeprowadzono zabieg lub poddać unieszkodliwieniu, z wykorzystaniem rozwiązań technicznych zapewniających biologiczną degradację substancji czynnych środków ochrony roślin (np. biobed). ♦ Opryskiwacz po zabiegu powinien być dokładnie umyty, najlepiej specjalnymi środkami przeznaczonymi do tego celu. ♦ Opróżnione opakowania należy przepłukać trzykrotnie wodą i popłuczyny wlać do zbiornika opryskiwacza. ♦ Zabiegi środkami ochrony roślin powinny przeprowadzać tylko osoby przeszkolone przez jednostki organizacyjne wpisane do rejestru przez wojewódzkiego inspektora ochrony roślin i nasiennictwa. W czasie przygotowywania środków i podczas wykonywania zabiegów trzeba przestrzegać przepisów BHP, używając odpowiedniego ubrania ochronnego. ♦ Przed zastosowaniem środka należy poinformować o tym fakcie wszystkie zainteresowane strony, które mogą być narażone na znoszenie cieczy użytkowej i które zwróciły się o taką informację. Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z zaleceniami podanymi w etykiecie oraz w taki sposób, aby nie dopuścić do zagrożenia środowiska, zdrowia ludzi i zwierząt. Wykaz dopuszczonych w Polsce środków ochrony roślin jest publikowany w rejestrze środków ochrony roślin. Informacje o zakresie stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach zamieszczane są w etykietach. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest wyszukiwarka środków ochrony roślin. Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem https://www.gov.pl/web/rolnictwo/ochrona-roslin. Lista środków ochrony roślin do integrowanej produkcji jest opracowywana przez Instytut Ogrodnictwa – PIB w Skierniewicach i publikowana w Programie Ochrony Roślin Warzywnych. Wykaz zalecanych do IP środków ochrony roślin jest również dostępny na stronie internetowej Instytut Ogrodnictwa - PIB pod adresem http://arc.inhort.pl/serwis- ochrony-roslin/ochrona-roslin/ochrona-roslin-rosliny-warzywne/rosliny-warzywne-wykaz- srodkow . Ponadto informacja dotycząca środków ochrony roślin do integrowanej produkcji publikowana jest na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow-ochrony-roslin-dla-integrowanej- produkcji.html. 3.1. Chwasty Sałata jest rośliną o krótkim okresie wegetacji, zaliczaną do warzyw o średniej wrażliwości na zachwaszczenie. Chwasty pojawiają się w każdym terminie i stanowią zagrożenie dla tej rośliny. Konkurują z sałatą o czynniki siedliska, dłużej utrzymują wilgotność po opadach deszczu czy nawadnianiu, a przy dużym nasileniu mogą obniżać temperaturę gleby. Utrudniają też ochronę przed chorobami i szkodnikami, a także przeprowadzanie zbiorów. Chwasty są szczególnie groźne w okresie suszy, gdyż pobierają znaczne ilości wody i osłabiają wzrost rośliny uprawnej. Jeżeli nie ma możliwości nawadniania to wówczas straty mogą być znaczne. Chwasty mogą powodować znaczne straty w plonie sałaty, a przede wszystkim pogorszenie jakości główek i zmniejszenie ich wartości odżywczej. Główna masa systemu korzeniowego sałaty rozwija się płytko, do głębokości ok. 25 cm a większość gatunków chwastów ukorzenia się głębiej i przerasta poprzez system korzeniowy sałaty, co zmniejsza ich właściwości konkurencyjne. Sałata uprawiana jest z rozsady. Sadzona bezpośrednio po przygotowaniu gleby szybko zaczyna się rozwijać i w warunkach optymalnej temperatury i dostatecznej wilgotności dość dobrze znosi obecność chwastów. Bardzo niskie temperatury i/lub niedobory wody sprawiają, że rośliny sałaty wolno rosną i mogą być zagłuszane przez chwasty, które są lepiej przystosowane do niekorzystnych warunków środowiska. Szkodliwość chwastów dla sałaty jest zróżnicowana i zależy od występujących gatunków, ich nasilenia, terminu wschodów a także od terminu sadzenia rozsady i warunków atmosferycznych. Źródłem zachwaszczenia są nasiona znajdujące się w glebie, przenoszone z sąsiednich plantacji, a także z pól położonych w znacznej odległości. Nasiona chwastów mogą być przenoszone: przez wiatr (anemochoria), z wodą (hydrochoria), przez zwierzęta (zoochoria), samorzutnie (autochoria), przez człowieka (antropochoria). Okres największej szkodliwości chwastów dla sałaty, tzw. krytyczny okres konkurencji chwastów mieści się od kilku dni po sadzeniu rozsady (zwykle 4-5 dni) do zakrycia międzyrzędzi przez liście sałaty i w tym przedziale czasowym chwasty powinny być skutecznie zwalczane. Jednak najlepiej pole sałaty utrzymywać wolne od chwastów przez cały okres jej uprawy. Chwasty pojawiające się przed zbiorem, też powodują negatywne efekty, mogą bowiem hamować dorastanie główek, sprzyjają pojawianiu się chorób i utrudniają przeprowadzanie zbiorów, a ponadto niektóre mogą wydać nasiona, które zwiększą potencjalne zachwaszczenie w następnych uprawach. Należy więc pamiętać, że pozostawiając na plantacji nawet niewielką ilość chwastów nie wolno dopuścić do wydania przez nie nasion, gdyż to spowoduje zwiększenie zapasu żywotnych nasion w glebie i silniejsze zachwaszczenie w latach następnych. W sałacie występują roczne gatunki dwuliścienne i jednoliścienne, a czasami mogą pojawiać się chwasty wieloletnie, np. perz właściwy, skrzyp polny (tabela 1). Dynamika pojawiania się chwastów i skład gatunkowy zachwaszczenia w sałacie zależą głównie od zasobu nasion w glebie, terminu sadzenia rozsady, wykonanych zabiegów agrotechnicznych przed uprawą oraz warunków siedliskowych i atmosferycznych. W sałacie wcześnie sadzonej pojawiają się gatunki chwastów kiełkujące w niskich temperaturach (średnia dobowa 1-5oC), takie jak: komosa biała, gwiazdnica pospolita, tasznik pospolity, pokrzywa żegawka, tobołki polne, gorczyca polna, rdest plamisty, rdestówka powojowata, chwasty rumianowate, starzec zwyczajny. W uprawie z późniejszych terminów sadzenia, oprócz wymienionych gatunków często pojawiają się: żółtlica drobnokwiatowa, szarłat szorstki, chwastnica jednostronna. Wiele gatunków chwastów charakteryzuje się bardzo szerokim „optimum ekologicznym”, tzn. mogą pojawiać się w różnych okresach sezonu wegetacyjnego, od wiosny aż do jesieni, niezależnie od warunków atmosferycznych. Zaliczamy do nich m.in.: komosę białą, gorczycę polną, tobołki polne, fiołek polny, iglicę pospolitą, przetacznik perski. Zachwaszczenie wtórne, pojawiające się przez zbiorem, jest znacznie mniej szkodliwe niż zachwaszczenie pierwotne, ale bardzo utrudnia wykonywanie zbiorów. Jednym z obowiązków producenta jest rozpoznawanie gatunków chwastów na polu przeznaczonym pod uprawę sałaty, w roku poprzedzającym jej uprawę i wpisanie ich nazw do Notatnika Integrowanej Produkcji. Obserwacje gatunków występujących na poszczególnych polach powinny być prowadzone we wszystkich ogniwach zmianowania, aby można przewidywać jakie potencjalne zachwaszczenie pojawi się w planowanej uprawie. Trzeba też brać pod uwagę wszelkie działania ograniczające konieczność stosowania herbicydów i zmniejszające ich zużycie. Uwaga! Prowadzenie właściwej ochrony przed chwastami wymaga znajomości gatunków chwastów i metod ich zwalczania. Obowiązkiem każdego producenta IP jest rozpoznawanie gatunków występujących na polu przeznaczonym pod uprawę sałaty i wpisywanie ich nazw do Notatnika Integrowanej Produkcji. Obserwacje należy prowadzić w roku poprzedzającym uprawę sałaty, a do właściwego rozpoznawania gatunków można wykorzystać: Metodykę Integrowanej Ochrony Sałaty uprawianej pod osłonami w polu, w której zamieszczone są zdjęcia chwastów w różnych fazach rozwojowych, a także atlasy chwastów, poradniki bądź specjalne aplikacje z licznymi zdjęciami gatunków chwastów. Metodyka dostępna jest na stronie internetowej Instytutu Ogrodnictwa–PIB w Skierniewicach pod adresem: (http://arc.inhort.pl/serwis-ochrony-roslin/metodyki/metodyki-rosliny- warzywne) oraz na Platformie Sygnalizacji Agrofagów (https://www.agrofagi.com.pl/95,rosliny-warzywne). Dla ułatwienia ochrony w uprawach następczych należy też rozpoznawać gatunki chwastów w czasie uprawy sałaty i zapisywać ich nazwy w Notatniku. Tabela 1. Szkodliwość ważniejszych gatunki chwastów dla upraw sałaty Gatunek - nazwa polska i łacińska Szkodliwość 1. Chwasty dwuliścienne fiołek polny (Viola arvensis Murr.) + gorczyca polna (Sinapis arvensis L.) ++ gwiazdnica pospolita (Stellaria media (L.) Vill.) ++ iglica pospolita (Erodium cicutarium (L.) L’Hér.) + jasnota różowa (Lamium amplexicaule L.) ++ komosa biała (Chenopodium album L.) +++ maruna bezwonna (Matricaria maritima L. subsp. inodora (L.), Dostál) ++ pokrzywa żegawka (Urtica urens L.) + przytulia czepna (Galium aparine L.) + rumian polny (Anthemis arvensis L.) ++ rdestówka powojowata (Fallopia convolvulus (L.) Á. Löve) ++ starzec zwyczajny (Senecio vulgaris L.) ++ szarłat szorstki (Amaranthus retroflexus L.) ++ tasznik pospolity (Capsella bursa-pastoris (L.) Medik.) +++ tobołki polne (Thlaspi arvense L.) ++ żółtlica drobnokwiatowa (Galinsoga parviflora Cav.) +++ 2. Chwasty jednoliścienne chwastnica jednostronna (Echinochloa crus-galli (L.) P. Beauv.) +++ perz właściwy (Agropyron repens (L.) P. Beauv.) ++ włośnice (Setaria spp.) + ( +++ ) szkodliwość bardzo duża; ( ++ ) szkodliwość duża; ( + ) szkodliwość niska lub chwast o znaczeniu lokalnym W uprawach sałaty pod płaskim nakryciem włókniną lub folią perforowaną zwiększa się temperatura gleby i powietrza w strefie roślin oraz wilgotność gleby, dlatego też zmienia się dynamika wschodów chwastów. Oprócz masowo pojawiających się gatunków o niskich wymaganiach termicznych, wcześniej niż w uprawie bez osłaniania, mogą pojawiać się gatunki ciepłolubne takie jak: żółtlica drobnokwiatowa, chwastnica jednostronna. Nakrywanie roślin sałaty osłonami wpływa na przyspieszenie ich wzrostu i wcześniejsze zbiory, ale powoduje też intensywniejszy wzrost chwastów i zwiększenie ich liczebności. W uprawach sałaty ściółkowanej agrowłókniną polipropylenową lub folią polietylenową chwasty wyrastają wokół roślin, w otworach ściółki, w które sadzona jest rozsada sałaty. Mogą pojawiać się tam chwasty o różnych wymaganiach termicznych, zarówno te wschodzące wcześnie jak i ciepłolubne. Usuwanie tych chwastów jest możliwe tylko ręcznie, ale nie wymaga dużych nakładów pracy, gdyż ściółka skutecznie zapobiega wschodom chwastów w międzyrzędziach. Niektóre chwasty o wzniesionych i sztywnych łodygach, np. skrzyp polny mogą jednak przebijać osłony i ich usuwanie jest trudniejsze. ZAPOBIEGANIE I ZWALCZANIE CHWASTÓW METODAMI AGROTECHNICZNYMI W integrowanej ochronie sałaty przed chwastami duże znaczenie ma profilaktyka oraz metody agrotechniczne, co wiąże się z cechami biologicznymi tej rośliny, ograniczonym doborem herbicydów oraz znacznym postępem w opracowywaniu nowoczesnych maszyn i narzędzi, przydatnych do skutecznego zwalczania chwastów. Do tych metod zaliczamy: wybór odpowiedniego stanowiska do uprawy, właściwe zmianowanie zapobiegające zjawisku kompensacji chwastów, dobór odmiany dostosowanej do lokalnych warunków glebowo- klimatycznych, staranną uprawę gleby, nawożenie w oparciu o analizy potrzeb nawozowych rośliny uprawnej i zasobności gleby, nawadnianie w okresach niedoborów wody, staranną pielęgnację roślin.  Sałatę należy uprawiać na stanowiskach dobrze uprawionych, wolnych od perzu właściwego, skrzypu polnego, rzepichy leśnej czy innych chwastów wieloletnich.  Chwasty wieloletnie najlepiej niszczyć w okresie letnio-jesiennym, po zbiorze przedplonu, zabiegami mechanicznymi lub chemicznie.  Wiosną należy niszczyć chwasty zabiegami mechanicznymi, wykonywanymi w warunkach odpowiedniej wilgotności gleby, najlepiej po wystąpieniu opadów i przesuszeniu wierzchniej warstwy gleby.  Kilka tygodni przed sadzeniem rozsady, a nawet w okresie jesiennym, po zbiorze, powierzchnię gleby można przykryć włókniną lub folią na okres kilku dni, w celu przyśpieszenia wschodów chwastów, a po zdjęciu osłony zniszczyć chwasty mechanicznie lub termicznie. Zabieg taki można powtarzać kilkakrotnie, co zmniejsza zapas żywotnych nasion w glebie, a tym samym poziom zachwaszczenia podczas wegetacji. Ten sposób może być wykorzystywany zwłaszcza na małych areałach uprawnych.  W glebie okresowo przesuszonej należy ograniczyć liczbę zabiegów mechanicznych i wykonywać tylko niezbędne zabiegi uprawowe. Wykonywanie dużej ilości zabiegów może doprowadzić do rozpylenia gleby i pogorszenia jej struktury.  Dobrym sposobem ograniczania zachwaszczenia jest deszczowanie pola, które pobudza chwasty do kiełkowania, a po ok. 7-10 dniach wykonanie bronowania lub płytkiej uprawy agregatem uprawowym, które niszczą kiełki nasion i siewki chwastów, a jednocześnie przygotowują glebę do sadzenia.  Do produkcji rozsady należy używać podłoży niezawierających nasion chwastów, przy czym najlepiej używać gotowe podłoża produkowane przez specjalistyczne firmy.  Unikać nawożenia źle przefermentowanym obornikiem, który może zawierać duże ilości zdolnych do kiełkowania nasion chwastów.  W ograniczaniu zachwaszczenia w czasie uprawy sałaty, ważne są zabiegi mechaniczne, przeprowadzane w odpowiednim terminie, gdyż umożliwiają utrzymanie zachwaszczenia na niskim poziomie.  Mechaniczne pielenia w międzyrzędziach i ręczne w rzędach można wykonywać po około 2-3 tygodniach od sadzenia sałaty, gdy chwasty mają do 2-4 liści właściwych, najlepiej po deszczu lub nawadnianiu i po przeschnięciu gleby (przy wilgotności na poziomie 60-70% p.p.w.. Zabiegi mechaniczne można stosować do czasu rozrośnięcia się roślin sałaty i zakrycia przez nią międzyrzędzi;  Zabiegi mechaniczne i pielenie ręczne należy wykonywać płytko, na jednakową głębokość (2-3 cm), aby nie uszkadzać systemu korzeniowego sałaty. Częste wzruszanie międzyrzędzi, zwłaszcza w okresach braku opadów, prowadzi do przesuszenia gleby i pogorszenia jej struktury, a zabiegi wykonywane zbyt głęboko mogą uszkadzać system korzeniowy sałaty i przenosić nasiona chwastów do górnej warstwy gleby.  Liczba zabiegów mechanicznych zależy od przedplonu, dynamiki pojawiania się chwastów i warunków klimatycznych. Przy małym zachwaszczeniu może wystarczyć jeden zabieg, a przy dużym i w warunkach sprzyjających rozwojowi roślin, konieczne mogą być 2-3 zabiegi. Przy niewielkim zachwaszczeniu zabiegi mechaniczne można pominąć.  Do mechanicznego zwalczania chwastów wykorzystywane są narzędzia bierne z nożami kątowymi i gęsiostópkami, połączonymi najczęściej z międzyrzędowymi wałkami strunowymi. Pielniki takie mogą być stosowane jedynie do odchwaszczania międzyrzędzi.  Nowe rozwiązania techniczne, stosowane obecnie przy opracowywaniu narzędzi, dają szersze możliwości niszczenia chwastów w międzyrzędziach, blisko rośliny uprawnej, a także w rzędach roślin. Do takich narzędzi zaliczamy pielniki szczotkowe (brush weeder), palcowe (finger weeder) czy szczotkowo–palcowe, a także pielnik torsyjny (torsion weeder).  Zabiegi mechaniczne można wykonywać do czasu zakrycia międzyrzędzi przez liście sałaty, a później chwasty należy usuwać ręcznie.  Ściółkowanie gleby, przed sadzeniem rozsady, czarną agrowłókniną polipropylenową, folią polietylenową oraz folią czy włókniną z materiałów biodegradowalnych ogranicza dostęp światła do gleby i uniemożliwia kiełkowanie i wschody chwastów. Chwasty występujące między pasami włókniny czy folii należy zwalczać mechanicznie, ręcznie lub chemicznie. Zabieg ściółkowania chroni też podstawę główki przed zabrudzeniem i gniciem.  W czasie uprawy sałaty nie można dopuścić do wydania nasion przez chwasty, gdyż zwiększony ich zapas w glebie powoduje wzrost zachwaszczenia w latach następnych. Uprawa międzyplonów lub poplonów ścierniskowych, złożonych z takich roślin jak: gorczyca biała, żyto ozime, facelia błękitna, rzodkiew oleista, gryka ogranicza występowanie niektórych gatunków chwastów. Uwaga! W celu zapobiegania wydaniu nasion przez chwasty, a także przenoszeniu nasion chwastów lub ich organów wegetatywnych z terenów sąsiednich na plantację sałaty, należy obowiązkowo wykaszać należące do tego samego gospodarstwa, nieuprawiane tereny wokół plantacji (np. miedze, rowy, drogi), co najmniej 2 razy w roku (koniec maja/początek czerwca oraz koniec lipca/ początek sierpnia). W integrowanej produkcji sałaty ochrona przed chwastami musi być prowadzona metodą integrowaną, a jej podstawę powinny stanowić metody niechemiczne - profilaktyka i metody agrotechniczne. Herbicydy powinny stanowić uzupełnienie metod niechemicznych, pod warunkiem, że są dopuszczone do stosowania w danej uprawie. ZASTOSOWANIE ŚCIÓŁEK Zachwaszczenie w uprawie sałaty można ograniczać poprzez ściółkowanie gleby materiałami nieprzepuszczającymi światła – czarną lub brązową agrowłókniną polipropylenową, folią polietylenową, włókniną lub foliami z materiałów biodegradowalnych, które w bardzo dużym stopniu ograniczają zachwaszczenie i pozwalają zrezygnować ze stosowania herbicydów. Ściółki ograniczają dostęp światła do powierzchni gleby i tworzą fizyczną barierę uniemożliwiającą kiełkowanie i wschody chwastów. Mają też pozytywny wpływ na mikroklimat w strefie systemu korzeniowego, powodując podwyższenie temperatury gleby (folie) lub jej obniżenie (agrowłókniny). Ściółki rozkłada się mechanicznie, z jednoczesnym wykonywaniem otworów i sadzeniem rozsady sałaty (jeśli producent ma takie możliwości techniczne) lub ręcznie, wycinając w odpowiedniej rozstawie otwory, w które sadzi się rozsadę sałaty. Ściółkowanie dobrze chroni przed chwastami, aczkolwiek w nacięciach folii czy włókniny, obok roślin, mogą pojawiać się chwasty. Ich ilość jest niewielka i można je łatwo usunąć ręcznie, najlepiej gdy są jeszcze małe. Chwasty występujące między pasami włókniny trzeba zwalczać mechanicznie, ręcznie lub chemicznie przy użyciu opryskiwacza z osłoną chroniącą przed znoszeniem kropel cieczy użytkowej na rośliny sałaty. Wadą ściółek jest ich wysoki koszt oraz konieczność usuwania ich z pola po uprawie. Wyjątkiem są biodegradowalne folie ściółkujące, wykonane np. ze skrobi kukurydzianej, które po przyoraniu ulegają całkowitemu rozłożeniu przez mikroorganizmy naturalnie występujące w glebie, takie jak: bakterie i grzyby. CHEMICZNE ZWALCZANIE CHWASTÓW Ochrona sałaty przed chwastami powinna być prowadzona metodą integrowaną opartą na przestrzeganiu zasad profilaktyki i odpowiednich zabiegach agrotechnicznych, uzupełnianych stosowaniem herbicydów, jeśli zachodzi taka potrzeba. Przed uprawą sałaty należy zniszczyć chwasty wieloletnie. W tym celu, po zbiorze przedplonu, można zastosować herbicydy. Przed uprawą sałaty z wczesnych terminów siewu/sadzenia środek chemiczny należy stosować w okresie letnio-jesiennym, w roku poprzedzającym uprawę sałaty, natomiast przed uprawą z późniejszych terminów sadzenia może być stosowany jesienią lub wiosną. Należy zaznaczyć, że jesienne stosowanie daje lepsze rezultaty. W czasie zabiegu chwasty powinny być w okresie intensywnego wzrostu. Do odchwaszczania sałaty dopuszczone są herbicydy do zwalczania zarówno chwastów dwuliściennych jak i jednoliściennych, ale ich dobór jest ograniczony. Poszczególne środki mają różny zakres stosowania, mogą być zalecane w uprawach przeznaczonych do konsumpcji jak i na plantacjach nasiennych. Dlatego też przy wyborze herbicydu należy dokładnie zapoznać się z etykietą środka, dostępną na stronie internetowej MRiRW lub dołączoną do każdego opakowania środka. Lista środków ochrony roślin do integrowanej produkcji jest opracowywana przez Instytut Ogrodnictwa – PIB w Skierniewicach i publikowana w Programie Ochrony Roślin Warzywnych. Wykaz zalecanych do IP środków ochrony roślin jest również dostępny na stronie internetowej Instytut Ogrodnictwa - PIB pod adresem http://arc.inhort.pl/serwis- ochrony-roslin/ochrona-roslin/ochrona-roslin-rosliny-warzywne/rosliny-warzywne-wykaz- srodkow . Ponadto informacja dotycząca środków ochrony roślin do integrowanej produkcji publikowana jest na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow-ochrony-roslin-dla-integrowanej- produkcji.html. NASTĘPSTWO ROŚLIN PO ZASTOSOWANIU HERBICYDÓW Herbicydy różnią się długością okresu działania i utrzymywania się w glebie. Należy to uwzględniać przy planowaniu upraw następczych, zwłaszcza po uprawie gatunków o tak krótkim okresie wegetacji jak sałata. W etykietach stosowania herbicydów wymieniane są gatunki roślin, które mogą być uprawiane w roku stosowania środka, po pełnym okresie uprawy rośliny głównej. Większość herbicydów nie stanowi zagrożenia dla upraw następczych, ale niektóre dłużej utrzymują się w glebie i mogą być przyczyną wystąpienia objawów fitotoksyczności na uprawianych następczo roślinach. W razie konieczności wcześniejszej likwidacji plantacji sałaty traktowanej herbicydem, należy uprawiać rośliny, w których zaleca się ten środek lub gatunki, które nie wykazują negatywnych reakcji na substancję czynną stosowanego środka. Uprawę roślin następczych powinno jednak poprzedzić wykonanie orki średniej lub głębokiej. Zagrożeniem dla sałaty mogą być herbicydy stosowane w roślinach przedplonowych, gdyż sałata jest wrażliwa na herbicydy i w testach biologicznych jest używana jako roślina wskaźnikowa. Po zastosowaniu w przedplonie mieszanin herbicydów należy przestrzegać zaleceń następstwa roślin dla środków wchodzących w skład mieszaniny. 3.2. Choroby CHOROBY WIRUSOWE Mozaika sałaty Sprawcą choroby jest wirus mozaiki sałaty (ang. Lettuce mosaic virus, LMV) przenoszony przez kilka gatunków mszyc oraz przez nasiona zakażonych roślin, które są głównym źródłem infekcji w uprawie polowej sałaty. LMV przenosi się również mechanicznie, z sokiem chorych roślin. Wirus może zasiedlać również inne gatunki roślin uprawnych oraz chwasty, tworząc w ten sposób swoje rezerwuary. Warunki pogodowe nie wpływają bezpośrednio na rozwój mozaiki sałaty, natomiast nasilenie choroby zależy bardziej od terminu infekcji - im wcześniej wiosną roślina zostanie zakażona, tym choroba będzie miała silniejszy przebieg. Często nasilenie choroby związane jest z pojawianiem się populacji mszyc na plantacji będących wektorem patogenu. Chore rośliny powinny być usuwane z pola jak najszybciej po pojawieniu się objawów. Usunięte rośliny najlepiej spalić albo głęboko zakopać. Dostępne są odmiany odporne na LMV. Objawy: Symptomy mozaiki sałaty mogą być bardzo zróżnicowane. Jeżeli do porażenia doszło w początkowym stadium rozwoju sałaty, rośliny są mniejsze od roślin zdrowych. Liście są zdeformowane, o charakterystycznie ząbkowanych brzegach, a na ich powierzchni widoczne są nierównomiernie rozmieszczone jasno i ciemnozielone plamki. Blaszki liściowe są pokarbowane i kędzierzawe. W późniejszym etapie rozwoju choroby, tkanka między nerwami zamiera i zasycha. Rośliny, na których stwierdzono objawy mozaiki sałaty, nie dorastają do pełnej dojrzałości zbiorczej. Wcześnie porażone odmiany sałaty głowiastej nie tworzą główek. Sałata liściasta, która została zainfekowana w późniejszej fazie wegetacji, może osiągnąć pełny rozmiar, lecz starsze liście zewnętrzne będą żółte, poskręcane i zdeformowane. Z kolei, u sałaty głowiastej liście zewnętrzne często odchylają się od główki, a ponadto niekiedy występują na nich brązowe i nekrotyczne przebarwienia. Rozwijające się główki mogą być zniekształcone. CHOROBY BAKTERYJNE Mokra zgnilizna Chorobę powodują polifagiczne bakterie Pectobacterium carotovorum subsp. carotovorum, które porażają wiele gatunków roślin warzywnych. Sprawcy choroby przeżywają w pozostawionych resztkach roślinnych, w przechowalni, w polu, w stawach i w strumieniach, z których woda wykorzystywana jest do nawadniania. Przetrwać mogą także w materii organicznej w glebie oraz larwach wielu gatunków owadów. Do rośliny wnikają przez zranienia mechaniczne, miejsca uszkodzone przez szkodniki, a także przez przetchlinki i naturalne spękania. Do zakażenia roślin, jak i rozprzestrzeniania się bakterii przyczyniają się owady, które są szkodnikami danej uprawy. Rozwojowi sprawcy choroby i wystąpieniu objawów sprzyja temperatura powietrza 25-30°C i częste, długotrwałe deszcze oraz nawadnianie plantacji, natomiast w przechowalni wysoka wilgotność. Objawy: Miękka zgnilizna występuje na liściach i łodygach sałaty. W początkowym etapie, na zewnętrznych liściach, występują małe, czerwono-brązowe plamy jakby nasiąknięte wodą, które następnie powiększają się i zlewają ze sobą. Sałata więdnie, staje się miękka i odbarwiona, a na jej powierzchni tworzą się duże, śluzowate obszary. W dalszej kolejności symptomy pojawiają się na wewnętrznych liściach główek sałaty. Porażenie zewnętrznych liści powoduje więdnięcie liści, a ostatecznie łodygi, co skutkuje wyłamaniem i gniciem rośliny. Towarzyszy temu charakterystyczny zapach zgnilizny. W sprzyjających warunkach całe rośliny gniją, a na ich powierzchni obserwuje się wypływającą śluzowatą masę. Bakteryjna plamistość liści Chorobę tę powoduje bakteria Xanthomonas campestris pv. vitians, która może występować zarówno na sałacie liściastej, jak i głowiastej, przy czym najbardziej podatne są odmiany sałaty rzymskiej i masłowej. Rozwojowi choroby sprzyja temperatura powietrza 23°C, wysoka wilgotność i częste, długotrwałe deszcze oraz nawadnianie plantacji. Sprawca choroby występuje na liściach jako epifit, jednak w sprzyjających warunkach stanowią źródło infekcji roślin. Mogą przeżywać także na innych roślinach np. chwastach. Źródłem infekcji są również porażone liście sałaty, pozostawione na powierzchni gleby, gdzie bakterie mogą przeżywać przez okres od jednego do czterech miesięcy. Objawy: Pierwsze symptomy chorobowe pojawiają się na starszych zewnętrznych liściach w postaci małych ciemnych plam, jakby nasiąkniętych wodą (o średnicy 0,2-0,5 mm). Na dalszym etapie podobne objawy tworzą się na młodszych liściach. Plamy stopniowo powiększają się, a następnie zlewają się ze sobą i przybierają najczęściej kanciasty kształt. Z czasem stają się ciemnobrązowe do czarnych, nekrotyczne i wydają się tłuste, prawie przezroczyste. Mogą być otoczone jasnożółtymi obwódkami tzw. „halo”. Początkowo tkanka wokół plam jest jasnozielona i sucha, a następnie żółkną całe liście. W przypadku porażenia około 50% powierzchni liścia, następuje szybkie obumieranie całego liścia. CHOROBY GRZYBOWE I GRZYBOPODOBNE Mączniak rzekomy Bremia lactucae. B lactucae jest organizm grzybopodobnym, pasożytem bezwzględnym tzn. zdolnym do życia i rozwoju jedynie na żywej roślinie, będącym sprawcą tej choroby. Poraża przeważnie sałatę uprawianą w polu w cyklu jesiennym, ale może wystąpić również na plantacjach wczesną wiosną. Sprawca choroby jest groźnym patogenem, który może wystąpić epidemicznie. B. lactucae zimuje w formie oospor (zarodników przetrwalnikowych), które kiełkując dokonują infekcji pierwotnej sałaty. B lactucae tworzy zarodniki konidialne, z których w procesie kiełkowania wyrasta strzępka kiełkowa wnikająca do komórek skórki najczęściej poprzez aparaty szparkowe. Po 7-10 dniach inkubacji, na zainfekowanych tkankach tworzą się trzonki konidialne z zarodnikami. Są one łatwo przenoszone przez wiatr i dokonują infekcji wtórnych. Infekcji sprzyja ciemność, temperatura w zakresie 12-19oC, wysoka wilgotność powietrza i kilkugodzinne zwilżenie liści. Do porażenia może dojść już w temperaturze 5-10oC. Objawy: Na górnej stronie blaszki liściowej można zaobserwować kanciaste i ograniczone nerwami oliwkowożółte lub jasno zielone plamy. Powiększają się one dość szybko, brunatnieją, a na dolnej stronie blaszki liściowej, w obrębie powstałych przebarwień, tworzy się biały lub białoszary nalot trzonków konidialnych z zarodnikami. Zarodnikowanie patogena może również wystąpić na górnej stronie blaszki liściowej sałaty. Porażone rośliny żółkną i karłowacieją. Szara pleśń Sprawcą choroby jest grzyb Botryotinia fuckeliana (anamorfa: Botrytis cinerea). Jest polifagiem, tzn. może prowadzić zarówno saprotroficzny jak i pasożytniczy tryb życia. Często infekuje uszkodzone, obumarłe lub osłabione rośliny we wszystkich fazach rozwojowych. Grzyb jest jednym ze sprawców zgorzeli siewek. Zimuje w glebie w postaci grzybni i sklerocjów na pozostawionych resztkach roślinnych, a wiosną tworzy trzonki i zarodniki konidialne. Rozprzestrzeniają się one bardzo łatwo z wiatrem oraz kroplami wody i dokonują infekcji pierwotnej. Źródłem infekcji mogą być również porażone nasiona. Sprawca choroby może infekować rośliny w szerokim zakresie temperatur bo już od 0oC do 30oC (optimum stanowi 20oC). B. fuckeliana rozwija się szybko w czasie, gdy występują warunki wysokiej wilgotności powietrza, długotrwałe opady deszczu, chłodne noce oraz długo utrzymująca się rosa. Infekcji przez grzyba sprzyja również osłabienie roślin przez inne patogeny, w tym także, niedobór składników pokarmowych w glebie tj. azot, potas, wapń. Objawy: Pierwsze symptomy choroby w postaci brunatnych, gnilnych plam można dostrzec na szyjce korzeniowej oraz liściach sałaty, które mają bezpośredni kontakt z glebą. W miejscu powstałych nekroz tworzy się charakterystyczny dla B. fuckeliana szary, aksamitny oraz silnie pylący nalot grzybni z zarodnikami konidialnymi. W sprzyjających warunkach, choroba postępuje, porażeniu ulegają coraz większe fragmenty liści i główek sałaty, w efekcie doprowadzając do jej zamierania. W obszarze z charakterystycznymi objawami szarej pleśni powstają czarne lub ciemnobrunatne, różnego kształtu i wielkości sklerocja. Zgnilizna twardzikowa Chorobę powoduje grzyb glebowy Sclerotinia sclerotiorum. Jest to polifag, porażający ponad 400 gatunków roślin uprawnych i chwastów z różnych rodzin botanicznych doprowadzając często do istotnej redukcji plonu. Źródłem infekcji pierwotnej wiosną są sklerocja (przetrwalniki) kiełkujące w glebie, w temperaturze około 21oC.,. Z nich, mogą wyrastać owocniki grzyba (apotecja), w których powstają worki wypełnione zarodnikami workowymi. Zarodniki workowe zdolne są do porażenia roślin za pośrednictwem wody oraz wiatru i są tworzone przez patogena najczęściej w miesiącach: maj, czerwiec i w okresie letnio- jesiennym. Infekcji sałaty w okresie wegetacji może dokonać także sama grzybnia wyrastająca ze sklerocjów grzyba. Rozwojowi S. sclerotiorum sprzyja temperatura 16-23oC. Objawy: Pierwsze objawy na sałacie powstają na szyjce korzeniowej, u nasady dolnych liści oraz liściach, które mają bezpośredni kontakt z zakażonym podłożem. W miejscach tych tworzą się szarobiałe, współśrodkowo strefowane dość szybko powiększające się nekrozy. W ich obrębie powstaje charakterystyczna biała, obfita grzybnia, w której po pewnym czasie tworzą się czarne sklerocja. Porażone rośliny więdną, żółkną a następnie zamierają i gniją. Mączniak prawdziwy Sprawcą choroby jest grzyb będący pasożytem bezwzględnym - Erisyphe cichoracearum syn. Golovinomyces cichoracearum. Sprawca choroby rzadko występuje na sałacie liściowej, ale dość powszechnie na sałacie głowiastej. Poza sałatą infekuje wiele innych gatunków roślin np.: słonecznik, cykoria, dyniowate, floks. Źródłem infekcji pierwotnej są otocznie (owocnie workowe) zimujące w resztkach roślinnych. Zimować może również grzybnia patogena np. na pędach kwiatostanowych sałaty bądź na chwastach. Wiosną, z otoczni uwalniane są zarodniki workowe. Warunki, które sprzyjają rozwojowi E. cichoracearum to temperatura powietrza od 18 do 25°C, wilgotność powietrza 85% oraz niska intensywność światła. Tworzące się, po 4–10 dniach, w postaci łańcuszków na prostych trzonkach konidialnych, zarodniki konidialne dokonują infekcji wtórnych. Są one przenoszone z wiatrem. Objawy: Pierwsze objawy można zaobserwować na górnej stronie blaszki liściowej starszych liści. Tworzy się na nich biały mączysty nalot zarodników konidialnych, który stopniowo pokrywa całe liście prowadząc do ograniczenia ich powierzchni asymilacyjnej. Porażone fragmenty, a także całe liście zwijają się, żółkną, brązowieją, zasychają i w efekcie zamierają. Zainfekowane główki sałaty są mniejsze. NIECHEMICZNE METODY OGRANICZANIA CHORÓB SAŁATY Metoda agrotechniczna Płodozmian i zmianowanie. Najważniejszym zadaniem płodozmianu jest utrzymywanie gleby w wysokiej kulturze, poprawianie jej struktury, zapobieganie nadmiernej mineralizacji i degradacji oraz utrzymywanie wysokiej zdrowotności. Dobrze ułożony płodozmian stwarza warunki do ograniczenia występowania patogenów. Na glebach lżejszych powinien obejmować 3-4 gatunki, a na glebach cięższych 4-5 gatunków. Dobrymi przedplonami dla sałaty są zboża oraz roczne i dwuletnie rośliny bobowate oraz ich mieszanki ze zbożami, koniczyna z trawami, groch, fasola, cebula, ogórek, wczesne warzywa kapustne. Lokalizacja plantacji. Stanowi ważny czynnik w zapobieganiu i rozprzestrzenianiu się agrofagów, głównie patogenów stanowiących epidemiczne zagrożenie np. sprawcy: mączniaka rzekomy czy szarej pleśni. W celu zapobiegania występowaniu wymienionych zagrożeń chorobowych należy unikać stanowisk zacienionych, otoczonych krzewami, drzewami, położonych blisko zbiorników wodnych, gdzie w godzinach porannych mogą występować mgły. W tak położonych plantacjach obserwowane jest długotrwałe zwilżenie liści, czyli czynnik sprzyjający infekcji i rozwojowi groźnych patogenów pochodzenia grzybowego, grzybopodobnego i bakteryjnego. Sposób nawadniania plantacji. Efektywne nawadnianie plantacji sałaty uprawianej w polu wymaga wprowadzania technologii opartej na fertygacji (linie kroplujące). Ich stosowanie ogranicza występowanie groźnych chorób np. szarej pleśni czy mączniaka rzekomego. Ograniczenie zachwaszczenia. Zachwaszczenie plantacji sałaty sprzyja rozwojowi wielu chorób, głównie mączniaka rzekomego i szarej pleśni. Utrzymywanie upraw wolnych od chwastów sprzyja lepszemu doświetleniu roślin oraz poprawia warunki temperaturowe i wilgotnościowe, co jest również jedną z podstawowych zasad higieny i zabiegów fitosanitarnych. Stosowanie higieny fitosanitarnej. Usuwanie resztek pożniwnych jest podstawowym warunkiem zapobiegawczym w zwalczaniu większości chorób roślin warzywnych. Dla wielu patogenów pozostawione na plantacji fragmenty roślin są dogodnymi miejscami do ich przezimowania. Metoda hodowlana W integrowanej produkcji sałaty w uprawie polowej ważnym kryterium jest dobór odmiany. Wybierać należy takie, które będą charakteryzowały się np. dobrą zdrowotnością, oraz bardzo dobrą trwałością po zbiorze, z odpornością na wybijanie w pędy kwiatostanowe, brązowienie brzegów liści czy też tolerancją na tipburn. Powinno się uprawiać sałaty z bardzo wysoką odpornością na najgroźniejsze patogeny i szkodniki, dobrze i wiernie plonujące a także przystosowane do konkretnych warunków klimatycznych. W ofercie rynkowej można znaleźć długą listę odmian, która wciąż jest modyfikowana oraz wzbogacana. Zalecane do uprawy są odmiany sałat wczesnych, średniowczesnych, średniopóźnych i późnych różniących się między innymi odpornością na patogeny. Metoda biologiczna Metoda ta jest efektywnie i powszechnie stosowana w uprawach warzyw pod osłonami, w mniejszym stopniu natomiast w uprawach polowych. W ochronie biologicznej wielu gatunków roślin warzywnych zaleca się do ochrony środki biologiczne oparte na organizmach antagonistycznych: Pythium oligandrum, Trichoderma harcianum, T. asperellum, Coniothyrium minitans, Bacillus subtilis czy B. amyloliquefaciens i innych. Mikroorganizmy te naturalnie występują w środowisku i wytwarzają substancje o działaniu antybiotycznym, bądź rozkładają strzępki grzybów patogenicznych przy udziale enzymów. Konkurują z patogenami o przestrzeń i składniki pokarmowe, oraz indukują odporność systemiczną roślin. Metoda mechaniczna Metoda, która polega na ograniczaniu występowania patogenów poprzez usuwanie porażonych całych roślin lub ich fragmentów w momencie pojawienia się pierwszych objawów chorobowych. Metoda fizyczna W metodzie tej wykorzystywane są wysokie i/lub niskie temperatury, światło, ultradźwięki, promieniowanie nadfioletowe i podczerwone do zwalczania agrofagów. - wysoka temperatura stosowana przy odkażaniu nasion, sprzętu, pojemników uprawowych, podłoża (gorąca woda i para wodna, powietrze); - niska temperatura wykorzystywana do odkażania nasion, a także do wymrażania szklarni i tuneli w okresie zimowym; - solaryzacja - odkażanie podłoża oraz substratów torfowych w okresie letnim (przykrycie cienką warstwą przeźroczystej folii podłoża lub substratu przez okres kilku tygodni); - promieniowanie nadfioletowe i podczerwone stosowane do odkażania materiału nasiennego, sprzętów i narzędzi używanych do prowadzenia uprawy. ODKAŻANIE GLEBY Odkażanie termiczne. Odkażanie termiczne polega na podgrzaniu ziemi do temperatury 80-90oC przez czas 20-30 minut. Źródłem ciepła mogą być wytwornice pary lub inne urządzenia termiczne używane przez specjalistyczne firmy usługowe. W czasie odkażania termicznego poza patogenami chorobotwórczymi giną również szkodniki i nasiona chwastów. Sadzenie rozsady sałaty do tak odkażonej gleby można wykonać bezpiecznie dopiero po upływie 3-4 tygodni. Powodem tego jest silny wzrost zawartości azotu amonowego do poziomu toksycznego dla młodych roślin. Odkażanie termiczne jest jednak opłacalne tylko na niewielkich powierzchniach. Odkażanie chemiczne. Odkażanie chemiczne gleby wykonuje się zarejestrowanymi preparatami, zgodnie z zaleceniami, najczęściej w okresie jesiennym lub wczesną wiosną, przy temperaturze gleby nie niższej niż 10°C. Odkażanie chemiczne musi być prowadzone w odpowiednich warunkach uwilgotnienia i spulchnienia gleby czy podłoża. ZASADY STOSOWANIA ŚRODKÓW OCHRONY W UPRAWIE SAŁATY W ochronie sałaty przed patogenami należy wykorzystywać poniższe metody. Metoda profilaktyczna: stosowanie zarejestrowanych zapraw nasiennych oraz fungicydów w formie podlewania i/lub opryskiwania roślin przed pojawieniem się sprawców chorób, w tym także przeprowadzanie termicznej lub chemicznej dezynfekcji podłoża. Zaprawianie nasion – należy przeprowadzić niezależnie od terminu uprawy, przed siewem przeciwko sprawcom powodującym zgorzel siewek zgodnie z zaleceniami obowiązującego programu ochrony. Zabieg ten jest podstawową czynnością, która skutecznie zabezpiecza materiał siewny przed patogenami, a także ogranicza chemizację środowiska ze względu na niskie zużycie środka ochrony. Nie należy zaprawiać materiału siewnego o wilgotności powyżej 16%, ani traktowanego uprzednio innym środkiem chemicznym. Zaprawione nasiona przechowywać w chłodnym, suchym i dobrze wietrzonym pomieszczeniu. Metoda interwencyjna: stosowanie środków w czasie pojawienia się pierwszych objawów chorobowych na roślinach sałaty na danej plantacji lub w najbliższej okolicy lub według wskazań urządzeń sygnalizacyjnych. Terminy oraz zasady chemicznego zwalczania chorób w Integrowanej Produkcji sałaty w uprawie polowej przedstawiono w tabeli 2. Tabela 2. Program ochrony sałaty w uprawie pod osłonami przed najważniejszymi chorobami Choroba Terminy zabiegów i uwagi Wysiew materiału siewnego kategorii kwalifikowany lub standard do podłoża wolnego mozaika od patogenów infekcyjnych. sałaty Usuwać z pola rośliny z objawami chorobowymi, a następnie niszczyć je np. palić. Zwalczać mszyce, które są wektorem wirusa oraz chwasty rosnące w otoczeniu plantacji. Rozsadę wysadzać do dobrze przygotowanej gleby i w odpowiedniej rozstawie. Stosować 2-3-letnią przerwę w uprawie gatunków roślin podatnych na mokrą zgniliznę. Nie sadzić sałaty na stanowiskach wilgotnych, glebach zlewnych i nieprzepuszczalnych. Zwalczać szkodniki, które przyczyniają się do rozprzestrzeniania choroby. Stosować optymalne nawożenie poprzedzone analizą gleby. Ochronę rozpocząć profilaktycznie (zanim wystąpią objawy chorobowe) i/lub zgodnie z sygnalizacją, z zachowaniem okresów karencji. Ochronę kontynuować aż do osiągnięcia mokra dojrzałości zbiorczej sałaty. Przynajmniej jeden z zabiegów ochrony wykonać zgnilizna preparatami niechemicznymi. Usuwać porażone rośliny. Unikać zbioru sałaty w czasie deszczowej pogody. W czasie zbioru, transportu i pakowania nie dopuszczać do uszkodzeń mechanicznych Do przechowywania główki sałaty układać suche, dokładnie oczyszczone, bez uszkodzeń mechanicznych oraz utrzymywać niską temperaturę i zapewnić dobrą wentylację. Przeglądać systematycznie pojemniki z przechowywaną sałatą i usuwać chore główki. Wysiewać nasiona kategorii standard lub kwalifikowany do podłoża wolnego od bakteryjna patogenu. Zwalczać chwasty, na których bakterie mogą przeżywać. plamistość Na stanowisku, na którym potwierdzono wystąpienie bakteryjnej plamistości zastosować liści przynajmniej pięciomiesięczną przerwę w uprawie sałaty Wprowadzać do uprawy odmiany odporne lub tolerancyjne na sprawcę choroby. Zaniechać uprawy sałaty na tym samym stanowisku przez minimum 2 lata. Prowadzić obserwację zdrowotności roślin w danym sezonie wegetacyjnym, przynajmniej 1 raz w tygodniu. W momencie zagrożenia bądź pojawienia się pierwszych objawów chorobowych zaleca się przemienne opryskiwanie roślin sałaty fungicydami o różnych mechanizmach mączniak działania, zarejestrowanymi do IP. rzekomy W programie ochrony należy uwzględnić zarejestrowane preparaty niechemiczne (przynajmniej jeden zabieg powinien być wykonany takim preparatem). Unikać zbyt gęstego sadzenia roślin. Profilaktyczne/interwencyjne zwalczanie tej choroby sałaty - tylko po stwierdzeniu wystąpienia ryzyka infekcji na podstawie analizy warunków pogodowych i/lub po wystąpieniu pierwszych objawów chorobowych. Wprowadzać do uprawy odmiany sałaty tolerancyjne na szarą pleśń. Rośliny wysadzać w optymalnej rozstawie, w celu zapewnienia odpowiedniego przewietrzania (utrzymanie właściwej wilgotności). Racjonalne nawozić azotem, systematycznie odchwaszczać i nawadniać plantacje. Wprowadzać systemy nawadniania kroplowego. Unikać długotrwałego zwilżenia liści podczas podlewania. Wysiewać nasiona kategorii standard lub kwalifikowany do podłoża wolnego od szara pleśń patogenu. Prowadzić obserwację zdrowotności roślin w danym sezonie wegetacyjnym, przynajmniej 1 raz w tygodniu. W momencie zagrożenia bądź pojawienia się pierwszych objawów chorobowych zaleca się przemienne opryskiwanie roślin sałaty fungicydami, o różnych mechanizmach działania, zarejestrowanymi do IP. W programie ochrony należy uwzględnić zarejestrowane preparaty niechemiczne (przynajmniej jeden zabieg powinien być wykonany takim preparatem). zgnilizna Stosować dezynfekcję podłoża. twardzikowa Wysiewać nasiona kategorii standard lub kwalifikowany do podłoża wolnego od patogenu. Prowadzić obserwację zdrowotności roślin w danym sezonie wegetacyjnym, przynajmniej 1 raz w tygodniu. W momencie zagrożenia bądź pojawienia się pierwszych objawów chorobowych zaleca się przemienne opryskiwanie roślin sałaty fungicydami, o różnych mechanizmach działania, zarejestrowanymi do IP. W programie ochrony należy uwzględnić zarejestrowane preparaty niechemiczne (przynajmniej jeden zabieg powinien być wykonany takim preparatem). Wprowadzać do uprawy odmiany odporne lub tolerancyjne na sprawcę choroby. Dokładnie niszczyć resztki pozbiorcze. Wysiewać nasiona kategorii standard lub kwalifikowany do podłoża wolnego od patogenu. Prowadzić obserwację zdrowotności roślin w danym sezonie wegetacyjnym, mączniak przynajmniej 1 raz w tygodniu. prawdziwy W momencie zagrożenia bądź pojawienia się pierwszych objawów chorobowych zaleca się przemienne opryskiwanie roślin sałaty fungicydami, o różnych mechanizmach działania, zarejestrowanymi do IP. W programie ochrony należy uwzględnić zarejestrowane preparaty niechemiczne (przynajmniej jeden zabieg powinien być wykonany takim preparatem). Co roku, w dostępnych programach ochrony, można zaobserwować zmiany w doborze i stosowaniu środków ochrony roślin, dlatego należy przed zastosowaniem danego środka dokładnie zapoznać się z etykietą, w której podany jest zakres dopuszczonych do ochrony gatunków roślin oraz wykaz zwalczanych agrofagów. Ponadto znajdują się tam informacje o dawce, karencji, prewencji i inne uwagi dotyczące warunków stosowania. Zalecane w integrowanym systemie ochrony środki powinny charakteryzować się niską toksycznością dla ludzi i zwierząt, szybką dynamiką rozkładu i nie zaleganiem w środowisku, selektywnością w stosunku do organizmów pożytecznych oraz bezpieczną formą użytkową i krótkim okresem karencji. Krótki okres karencji powinny mieć środki stosowane do zabiegów interwencyjnych, w okresie osiągania przez warzywa dojrzałości konsumpcyjnej. Często jeden środek posiada różne okresy karencji w zależności od chronionych gatunków warzyw. 3.3. Szkodniki Sałata mimo, że ma krótki okres wegetacji, atakowana jest przez wiele szkodników, które mogą wyrządzić duże straty. Plon roślin, na których one żerowały, jest dużo niższy, gorszej jakości lub w ogóle nie nadaje się do handlu i konsumpcji. W integrowanej ochronie sałaty należy dążyć do maksymalnego zmniejszenia potencjalnego zagrożenia przez szkodniki stosując metody agrotechniczne, biologiczne, mechaniczne, a jeżeli jest to niezbędne, także i chemiczne. Bardzo ważną rolę w przeciwdziałaniu wszystkim organizmom szkodliwym pełni profilaktyka. NICIENIE (Nematoda) – rodzina mątwikowate (Heteroderidae) Guzak północny - Meloidogyne hapla (Chitwood, 1949) Nicień ten pasożytuje głównie na korzeniach roślin dwuliściennych, m.in. ziemniaku, marchwi, selerze, pomidorze, sałacie, a także na szeregu roślin ozdobnych i chwastach. Guzaki występują w glebach przewiewnych, piaszczystych i organicznych. Samice guzaka mają kształt gruszkowaty, długości 0,42-0,85 mm. Nie mają one zdolności do przemieszczania się. Samce są kształtu robakowatego, długości 1,0-1,3 mm, z głową wyraźnie oddzieloną od reszty ciała. Sztylet samców jest dłuższy niż samic, ma długość 19,4-21,6 μm. Długość nicieni w stadium larwy - J2 wynosi 0,35-0,45 mm. W cyklu rozwojowym występuje stadium jaja, cztery stadia młodociane (juwenilne) oraz osobniki dorosłe. W glebie występują tylko osobniki J2, które stanowią tzw. stadium inwazyjne. Pozostałe stadia (J3 i J4) rozwijają się w korzeniach. Zapłodnione samice składają jaja do galaretowatych worków jajowych przyczepionych do tylnej części ich ciała. Jedna samica w ciągu życia produkuje od 300 do 1000 jaj. W jaju odbywa się pierwsze linienie larw J1 do J2. Larwy inwazyjne opuszczają jaja i wnikają do korzeni. Tam następują kolejne linienia, do uzyskania dojrzałości płciowej. Samce opuszczają korzenie, natomiast samice grubieją i pozostają nieruchome w tkankach korzenia. Tkanki otaczające samice intensywnie dzielą się i rozrastają tworząc charakterystyczne zgrubienia - wyrośla. Czas rozwoju jednego pokolenia guzaka uzależniony jest w znacznej mierze od temperatury. Wylęganie się larw stadium J2 następuje zwykle w temperaturze 12ºC, a wnikanie do korzeni i dalszy rozwój w temperaturze gleby 18-21ºC. Optymalna wilgotność gleby dla rozwoju guzaka wynosi 40- 80% p.p.w. W naszych warunkach klimatycznych rozwój pierwszego pokolenia guzaka trwa od 9-13 tygodni. Rodzaj uszkodzeń. Pasożytowanie nicieni wewnątrz korzeni powoduje tworzenie kilkumilimetrowych wyrośli z wyrastającymi drobnymi korzeniami bocznymi. Przy dużej liczebności nicieni korzenie są często skrócone i zniekształcone. W zniekształconych korzeniach utrudnione jest przewodzenie wody i substancji odżywczych w roślinie. Rośliny zasiedlone przez guzaka są bardziej wrażliwe na nasłonecznienie. Szybko tracą turgor i więdną. Na polach silnie porażonych obserwuje się opóźnienie wschodów siewek. Przy silnym zainfekowaniu gleby guzakiem na polu widoczne są skupiska skarlałych roślin wykazujących objawy więdnięcia. Profilaktyka i zwalczanie. Przed rozpoczęciem uprawy należy pobrać próby gleby pod kątem obecności larw inwazyjnych guzaka północnego. Analizę gleby należy wykonać w dwóch okresach: na przełomie kwietnia i maja, kiedy następuje wylęganie larw inwazyjnych J2, oraz na przełomie sierpnia i września. Próby glebowe należy pobrać z głębokości 30 cm. Z pola o powierzchni 1 ha należy pobrać próby z 10-30 punktów przemieszczając się na polu zygzakiem. Pobraną ziemię należy wymieszać, pobrać z niej próbkę 0,5-1 kg i przekazać ją do analizy laboratoryjnej. Z pól, na których w poprzednim sezonie uprawiane były różne gatunki lub odmiany roślin lub gleba jest zróżnicowana pod względem rodzaju, próby z tych miejsc należy pobrać oddzielnie. Nie należy pobierać prób gleby podczas suszy lub w okresie gdy jest w niej nadmiar wody. W sezonie wegetacyjnym należy wykonać także analizę korzeni, co pozwala na wykrycie wyrośli guzaka. W tym celu należy wykopać całą bryłę korzeniową rośliny, wraz z bardzo drobnymi korzeniami. Próg szkodliwości, czyli liczebność nicieni, od której notuje się spadek plonu sałaty, nie został określony. PLUSKWIAKI (Hemiptera) – rodzina mszycowate (Aphididae) Mszyca brzoskwiniowa - Myzus (Nectarosiphon) persicae (Sulzer, 1776) Występuje pospolicie na terenie Polski. Jest gatunkiem dwudomnym, żywicielem pierwotnym tej mszycy są krzewy i drzewa liściaste z rodziny różowatych, a żywicielem wtórnym rośliny zielne należące do ponad 20 rodzin botanicznych, w tym sałata. Bezskrzydłe samice są owalne, długości do 2,6 mm, barwy żółtawej, natomiast uskrzydlone samice są długości do 2,1 mm. Larwy są mniejsze od bezskrzydłych samic, barwy żółtej, zielonej lub różowej o syfonach cylindrycznych i krótkich. Nimfy są barwy czerwonawej i mają zaczątki skrzydeł. Mszyca ta zimuje w stadium jaj na żywicielu pierwotnym, na różnych gatunkach drzew z rodzaju Prunus, najczęściej na brzoskwini oraz przez cały rok w różnych stadiach na roślinach w szklarniach. Wiosną uskrzydlone samice przelatują na żywiciela wtórnego zwanego także żywicielem letnim, w tym na sałatę. Rozwój jednego pokolenia trwa 10- 12 dni. W korzystnych warunkach, może wystąpić kilkanaście pokoleń w ciągu roku. Samica żyje 23-41 dni i rodzi w tym czasie kilkadziesiąt larw. Optymalna temperatura rozwoju tej mszycy wynosi 23ºC, a wilgotność względna powietrza 75%. Rodzaj uszkodzeń. Mszyce żerują głównie na dolnej stronie najmłodszych liści. Wysysają sok roślinny powodując zniekształcenie liści i zahamowanie wzrostu roślin. Mszyca brzoskwiniowa jest wektorem ponad 100 wirusów. Sałata zasiedlona przez mszyce i zanieczyszczona ich wylinkami lub rosą miodową nie nadaje się do konsumpcji. Profilaktyka i zwalczanie. Od momentu pojawienia się pierwszych liści uprawę sałaty należy lustrować przynajmniej 1 raz w tygodniu. Każdorazowo, należy przeglądać w 10 losowo wybranych miejscach na polu po 10 roślin w celu wykrycia pierwszych uskrzydlonych dzieworódek lub pierwszych larw na dolnej stronie liści. Progiem zagrożenia dla młodych roślin jest wykrycie średnio co najmniej jednej mszycy na roślinę, a dla starszych roślin trzech mszyc na roślinę. Przy nielicznej populacji mszyc na polu ich liczebność obniża deszczowanie, które jednocześnie sprzyja występowaniu organizmów pożytecznych, takich jak biedronki, bzygowate czy złotooki. Przekroczenie progu zagrożenia daje podstawę do wykonania zabiegu środkami chemicznymi lub o działaniu mechanicznym zarejestrowanymi do zwalczania tych szkodników na sałacie. PLUSKWIAKI (Hemiptera) – rodzina mszycowate (Aphididae) Mszyca ziemniaczano-smugowa - Macrosiphum euphorbiae (Thomas, 1878) Pospolita jest na terenie całego kraju. Zasiedla rośliny dziko rosnące np. wilczomlecz sosnkę i lepnicę rozdętą, a z roślin uprawnych żeruje na ziemniakach, pomidorach, papryce, ogórku, sałacie, dyni i kapuście oraz na roślinach ozdobnych m.in. różach. Samice bezskrzydłe są długości 1,7-3,5 mm, kształtu gruszkowatego, błyszczące, zmiennej barwy. Osobniki uskrzydlone podobnie, jak osobniki bezskrzydłe, są zmiennej barwy - od różnych odcieni zieleni po róż. Mszyce zimują w szklarniach lub przechowalniach warzyw. W maju lub czerwcu pojawiają się pierwsze formy uskrzydlone, które migrują na uprawy polowe w tym na sałatę. Ostatnie pokolenie osobników uskrzydlonych rozwija się jesienią. Rozwój jednego pokolenia trwa 8-17 dni, a pojedyncza samica rodzi ok. 35 larw. Rodzaj uszkodzeń. Mszyce żerują na liściach, wysysając z nich sok komórkowy. Uszkodzone liście żółkną, ulegają zniekształceniu i zwijają się. Cała roślina na skutek obniżenia tempa asymilacji ma ograniczony wzrost i rozwój. Mszyce wyrządzają też szkody pośrednie, przenosząc liczne wirusy. Profilaktyka i zwalczanie. Lustrację roślin należy prowadzić systematycznie przez cały cykl uprawowy przynajmniej raz w tygodniu. Decyzję o zwalczaniu należy podjąć po stwierdzeniu kolonii mszyc na 10% roślin. Należy wówczas zastosować środki chemiczne zalecane do integrowanej produkcji, najlepiej selektywne, o krótkiej karencji i prewencji. PLUSKWIAKI (Hemiptera) – rodzina mszycowate (Aphididae) Mszyca porzeczkowo-sałatowa = mszyca porzeczkowo-mleczna - Nasonovia (Nasonovia) ribisnigri (Mosley, 1841) Jest to mszyca dwudomna. Żywicielem pierwotnym jest porzeczka lub agrest, natomiast sałata jest żywicielem wtórnym (letnim). Bezskrzydłe dzieworódki są długości 1,7-3,1 mm, barwy żółtej lub zielonej czasami różowej z brązowymi plamami na stronie grzbietowej i ciemnymi sklerytami przy podstawie syfonów. Uskrzydlone dzieworódki są długości 1,9-3,2 mm z wzorem utworzonym z czarnych plam na odwłoku. Na porzeczce rozwija się 3-5 pokoleń tej mszycy. Latem uskrzydlone mszyce przelatują na sałatę. Jedna samica rodzi do 170 larw. W połowie września mszyce powracają na porzeczkę. Rodzaj uszkodzeń. Mszyce podczas żerowania wysysają sok roślinny ogładzając rośliny. Liście sałaty opanowane przez mszyce są zniekształcone i pokryte lepką substancją tzw. rosą miodową, która stanowi doskonałe podłoże do rozwoju grzybów sadzakowych pokrywających liście czarnym nalotem. Profilaktyka i zwalczanie. Przez cały czas trwania uprawy sałaty należy przeglądać rośliny co najmniej raz w tygodniu ze zwróceniem uwagi, czy na liściach nie ma kolonii mszyc. Progiem zagrożenia jest stwierdzenie mszyc na 10% roślin, wtedy też należy podjąć decyzję o zwalczaniu mszyc. Należy wówczas zastosować środki chemiczne zalecane do integrowanej produkcji, najlepiej selektywne, o krótkiej karencji i prewencji. PLUSKWIAKI (Hemiptera) – rodzina bawełnicowate (Eriosomatidae) Bawełnica topolowo-sałatowa - Pemphigus (Pemphigus) bursarius (L., 1758) Larwy i osobniki dorosłe od czerwca do października żerują na korzeniach sałaty, cykorii oraz roślin dziko rosnących z rodziny astrowatych (mlecz polny, mniszek pospolity). Mszyce są długości ok. 1,8 mm, obficie pokryte białym woskowym nalotem przypominającym strzępki waty. Zimują jaja pod korą topoli czarnej lub włoskiej. Wiosną na topoli zachodzi pełny cykl rozwojowy bawełnicy. Na skutek żerowania larw na ogonkach liściowych topoli powstają spiralnie skręcone wyrośla. W okresie od połowy czerwca do polowy lipca uskrzydlone mszyce przelatują na sałatę. Na sałacie konsumpcyjnej rozwijają się 2-3 pokolenia, a na uprawianej na nasiona do 8 pokoleń. Rodzaj uszkodzeń. Kolonie bawełnicy rozwijają się na korzeniach. Żerowanie 60 mszyc na 1 roślinie przez 2 tygodnie powoduje obniżenie plonu. Zasiedlona roślina ma zahamowany wzrost, główka karłowacieje, przy dużym nasłonecznieniu może więdnąć. Profilaktyka i zwalczanie. Bawełnica jest szkodnikiem trudnym do zwalczania. Należy zachować izolację przestrzenną około 1 km od skupisk topól. MOTYLE (Lepidoptera) – rodzina sówkowate (Noctuidae) Błyszczka jarzynówka - Autographa gamma (L., 1758) Występuje powszechnie na obszarze Polski na wielu roślinach uprawnych i dziko rosnących należących do kilkunastu rodzin botanicznych. Motyle mają przednie skrzydła o rozpiętości 40-45 mm, barwy brązowożółtej z centralnie umiejscowioną srebrną plamką w kształcie greckiej litery gamma (γ). Skrzydła tylne są jasnobrązowe z przyciemnionym brzegiem. Gąsienice są długości 35-40 mm, barwy zielonej, z 6. jasnymi liniami biegnącymi wzdłuż grzbietu; włoski wyrastające z brodawek są długie i czarne. Głowa jest mała, jasnożółta, a za nią znajdują się trzy wąskie segmenty ciała, natomiast kolejne są znacznie szersze. Gąsienice mają trzy pary nóg z przodu ciała, dwie pary nóg odwłokowych i jedną parę nóg analnych (posuwek). Poczwarka jest długości ok. 20 mm czarna lub czarnobrązowa, błyszcząca. Jaja są barwy srebrzystobiałej, kształtu półkolistego o średnicy ok. 0,6 mm. W ciągu roku rozwijają się 2 pokolenia. Motyl zimuje w stadium gąsienicy lub poczwarki. Rozwój jednego pokolenia trwa od 25 do 45 dni. Samica składa do 1500 jaj, umieszczając je na spodniej stronie liści w złożach liczących od 2 do 6 sztuk. Rozwój jaj trwa do 7 dni, natomiast larwa rozwija się w ciągu 16-25 dni. Przepoczwarczenie odbywa się w kokonie lub częściowo zwiniętych brzegach liści na roślinach uprawnych lub dziko rosnących. Rodzaj uszkodzeń. Gąsienice żerują na liściach wygryzając duże, nieregularne dziury i zanieczyszczają je odchodami. Profilaktyka i zwalczanie. W celu wczesnego wykrycia jaj lub gąsienic przynajmniej raz w tygodniu należy przeglądać losowo wybrane rośliny. Próg zagrożenia to 1 gąsienica lub złoże jaj w przeliczeniu na jedną roślinę. Do obserwacji pierwszych motyli i śledzenia dynamiki lotu należy umieścić w polu pułapki tunelowe lub typu Delta wyposażone w dyspenser feromonu płciowego samicy. Zarówno w uprawach sałaty, jak i w otoczeniu, należy zwalczać chwasty, szczególnie kwitnące, które są źródłem nektaru dla motyli. W programie ochrony należy w pierwszej kolejności uwzględnić zarejestrowane preparaty niechemiczne. W przypadku gąsienic są to preparaty biologiczne, zawierające w swoim składzie bakterie Bacillus thuringiensis (przynajmniej jeden zabieg powinien być wykonany takim preparatem). MOTYLE (Lepidoptera) – rodzina sówkowate (Noctuidae), podrodzina piętnówki (Hadeninae) Piętnówka kapustnica - Mamestra brassicae (L., 1758) Gąsienice żerują na wielu roślinach dziko żyjących i uprawnych w tym także na sałacie. Motyle mają skrzydła przednie o rozpiętości około 42 mm, szarobrunatne z nerkowatymi plamkami. Gąsienice są zmienne w ubarwieniu od zielonych, do brązowych lub czarnych z żółtymi pasami na bokach ciała. Dorastają do 50 mm. Poczwarka jest błyszcząca długości do 25 mm. W ciągu roku rozwijają się dwa pokolenia tego szkodnika. Zimują poczwarki w glebie. Motyle wiosennego pokolenia wylatują w końcu maja i w czerwcu. Samice składają jaja na dolnej stronie liści w złożach, od kilkunastu do kilkudziesięciu sztuk. Lot pokolenia letniego trwa od końca lipca do początku września. Gąsienice pierwszego pokolenia żerują do połowy lipca, a pokolenia drugiego od września do października. Rodzaj uszkodzeń. Szkody wyrządzają gąsienice. Szczególnie groźne są dla młodych roślin, które mogą zniszczyć całkowicie. W starszych roślinach wygryzają dziury w liściach oraz mogą wgryzać się do główek sałaty. Rośliny są zanieczyszczone odchodami, a uszkodzona tkanka gnije. Profilaktyka i zwalczanie. W celu wykrycia gąsienic należy co najmniej raz w tygodniu przeglądać losowo wybrane rośliny. Do obserwacji pierwszych motyli i śledzenia dynamiki ich lotu należy umieścić w polu pułapki tunelowe lub typu Delta wyposażone w dyspenser feromonu płciowego samicy. Zarówno w uprawach sałaty, jak i w otoczeniu, należy zwalczać chwasty, szczególnie kwitnące, które są źródłem nektaru dla motyli. W programie ochrony należy w pierwszej kolejności uwzględnić zarejestrowane preparaty niechemiczne. W przypadku gąsienic są to preparaty biologiczne, zawierające w swoim składzie bakterie Bacillus thuringiensis (przynajmniej jeden zabieg powinien być wykonany takim preparatem). MOTYLE (Lepidoptera) – rodzina sówkowate (Noctuidae), podrodzina rolnice (Agrotinae) Rolnice (larwy) W Polsce występuje kilkadziesiąt gatunków rolnic. Do najbardziej pospolitych i szkodliwych należą: rolnica zbożówka Agrotis segetum (Denis & Schiffermüller, 1755), rolnica czopówka Agrotis exclamationis (L., 1758), rolnica gwoździówka Agrotis ipsilon (Hufnagel, 1766) i rolnica panewka Xestia c-nigrum (L.,1758). Wszystkie są polifagami żerującymi na wielu gatunkach roślin uprawnych i dziko rosnących z różnych rodzin botanicznych. Motyle mają skrzydła przednie o rozpiętości 2,5-4,5 cm, jasnobeżowe do szaro- brunatnych z plamkami. Gąsienice są długości od 3,0-6,0 cm, walcowate, szare, brunatne lub oliwkowe, z połyskiem, zwijają się w kłębuszek w czasie spoczynku lub w razie zaniepokojenia. Poczwarka jest zamknięta, o czerwonobrunatnym zabarwieniu. W zależności od warunków klimatycznych, rolnice mogą rozwinąć od 1–2 pokoleń w ciągu roku. Zimują gąsienice lub poczwarki w ziemi (do ok. 20 cm). Gąsienice opuszczają kryjówki zimowe i zaczynają żerować w kwietniu, gdy temp. gleby przekracza 10°C. Następnie schodzą do gleby w celu przepoczwarczenia. Motyle wylatują na przełomie maja i czerwca. Są one aktywne o zmierzchu i w nocy. Jedna samica składa do 2000 jaj głównie u podstawy roślin lub na dolnej stronie liści. Młode gąsienice wylęgają się po 5-15 dniach i żerują w ciągu dnia na roślinie. Starsze są aktywne głównie nocą, natomiast w ciągu dnia chowają się pod ziemią. Rodzaj uszkodzeń. Młode gąsienice żerują na nadziemnych częściach roślin, uszkadzając liście lub wschodzące rośliny. Starsze uszkadzają również części podziemne, a nocą wychodzą na powierzchnię ziemi podgryzając rośliny u nasady. Jedna gąsienica może zniszczyć nawet kilka roślin. W przypadku dużej gradacji szkodnika, mogą wystąpić place pozbawione roślin (tzw. łysiny). Najwięcej szkód powodowanych przez te szkodniki można zaobserwować wiosną i pod koniec lata. Profilaktyka i zwalczanie. Podstawową metodą ograniczania liczebności rolnic jest prawidłowo prowadzona agrotechnika. Jeżeli na polu w poprzednim sezonie wystąpiły rolnice, wówczas od początku maja do końca września należy prowadzić monitoring lotu motyli za pomocą pułapek feromonowych (2 pułapki na 1 ha). Dotyczy to zwłaszcza rolnicy zbożówki, gdyż występuje ona najliczniej na plantacjach warzyw. Pułapki umieszcza się zawsze nad wierzchołkami roślin i sprawdza co najmniej 2 razy w tygodniu na obecność motyli. Wskazane jest notowanie liczby odłowionych motyli, w celu określenia optymalnego terminu zabiegu. Ponadto systematycznie, co najmniej raz w tygodniu, należy lustrować rośliny na obecność gąsienic. Progiem zagrożenia jest stwierdzenie pierwszych młodych gąsienic na liściach. W programie ochrony należy w pierwszej kolejności uwzględnić zarejestrowane preparaty niechemiczne. W przypadku gąsienic są to preparaty biologiczne, zawierające w swoim składzie bakterie Bacillus thuringiensis (przynajmniej jeden zabieg powinien być wykonany takim preparatem). Walka chemiczna polega na opryskiwaniu insektycydami zarejestrowanymi do zwalczania rolnic. Ze względu na placowy charakter ich występowania, pierwszy zabieg można ograniczyć do miejsc, w których stwierdzono uszkodzenia roślin. Zabiegi należy wykonywać w godzinach wieczornych, kiedy gąsienice wychodzą na żerowanie. Bezpośrednio po zbiorze roślin przedplonowych zaleca się wykonać podorywkę, a jesienią głęboką orkę, ponieważ podczas tych zabiegów ginie znaczna część gąsienic i poczwarek. W rejonach, gdzie stwierdzono rolnice, należy zaorywać nieużytki stwarzające doskonałe warunki do ich rozmnażania. W sezonie wegetacyjnym na plantacjach i w ich pobliżu należy też niszczyć kwitnące chwasty będące źródłem pokarmu dla motyli. CHRZĄSZCZE (Coleloptera) - rodzina sprężykowate (Elateridae) Drutowce (larwy) Chrząszcze sprężyków mają wydłużone ciało. Osiągają długość do 8-15 mm. Mają dwie pary skrzydeł, z czego pierwsza para jest przekształcona w schitynizowane pokrywy. Pokrywy skrzydeł są bruzdkowane i lekko owłosione. Larwy sprężyków, powszechnie zwane drutowcami, mają ciało silnie wydłużone, cylindryczne lub nieco spłaszczone o żółtym lub rudawożółtym zabarwieniu i schitynizowanej powierzchni z wyraźnie zaznaczoną segmentacją. Dorastają do 25 mm długości. Rozwój larw, zależnie od gatunku trwa 2-4 lata. Rodzaj uszkodzeń. Młode larwy żywią się resztkami roślinnymi, starsze uszkadzają młode rośliny lub wgryzają się do korzeni. Mogą również żerować w szyjce korzeniowej. Największe szkody wyrządzają w młodych roślinach, które uszkodzone zawsze zamierają. Profilaktyka i zwalczanie. Ocenę zagrożenia przez larwy należy przeprowadzić przed wysianiem roślin, najlepiej jesienią w roku poprzedzającym uprawę, kiedy istnieje jeszcze możliwość zastosowania agrotechnicznych metod zwalczania. W tym celu należy pobrać 32 próby o wymiarach 25 × 25 cm i ok. 30 cm głębokości, co daje powierzchnię 2 m2, z 32 losowo wybranych miejsc na powierzchni 1 ha. Następnie pobrane próby należy przesiać przez sito i policzyć drutowce. Progiem zagrożenia jest wykrycie 4 drutowców w 32 próbach na powierzchni 2 m2. Zabiegami znacznie ograniczającymi liczebność drutowców są uprawki mechaniczne, takie jak podorywka, głęboka orka jesienna i kultywatorowanie. Zaleca się również uwzględnienie w płodozmianie gatunków roślin mało atrakcyjnych pod względem pokarmowym dla drutowców, takich jak gorczycę lub grykę, rzepak, len, groch i fasolę. Na małych powierzchniach skuteczną metodą jest wykładanie przynęt w postaci kawałków ziemniaka lub marchwi. Przynęty należy wkopać co 1,5-2 m między roślinami, oznaczyć to miejsce, codziennie sprawdzać i usuwać zgromadzone w przynętach drutowce i wymieniać kawałki ziemniaków i marchwi, ponieważ stare nie działają przywabiająco. ŚLIMAKI (Gastropoda) – rodzina ślimakowate (Helicidae), rodzina pomrowiowate (Limacidae), rodzina ślinikowate (Arionidae) W uprawie roślin ogrodniczych występuje kilkanaście gatunków ślimaków skorupkowych i nagich. Spośród ślimaków skorupkowych najczęściej występuje: wstężyk ogrodowy Cepaea Cepaea hortensis (O.F.Müller, 1774). Spośród ślimaków nagich: ślinik luzytański Arion (Arion) lusitanicus (Mabille, 1868), pomrowik plamisty Deroceras (Deroceras) reticulatum (O.F.Müller, 1774), pomrów wielki Limax maximus (L., 1758) i pomrowik mały Deroceras (Deroceras) laeve (O.F. Müller, 1774). Ślimaki w uprawach niechronionych mogą wyrządzać dotkliwe szkody. Uszkadzają zarówno wschody jak i starsze rośliny. Wygryzają w liściach dziury, powodując niekiedy całkowity gołożer albo zeskrobują tkankę pozostawiając górną skórkę. Najchętniej zjadają stożki wzrostu i liścienie. Mogą zanieczyszczać główki odchodami. Są trudne do zauważenia, ponieważ żerują w nocy, a w ciągu dnia kryją się pomiędzy liśćmi sałaty lub w innych różnych kryjówkach. Ślady śluzu na liściach i podłożu świadczą o tym, że szkody wyrządziły ślimaki. W pochmurne, deszczowe dni prowadzą również dzienny tryb życia. Progiem zagrożenia jest 10% uszkodzonych roślin. Profilaktyka i zwalczanie. Na małych powierzchniach ślimaki można zbierać ręcznie lub wyłapywać przy pomocy różnych przynęt (np. desek, kartonów), pod które chowają się w ciągu dnia. Wykryte ślimaki trzeba zbierać codziennie i niszczyć. Niektórzy producenci stosują pułapki piwne (płaskie naczynia, do których wlewa się piwo), gdzie schodzą się ślimaki. Na większych powierzchniach stosuje się zwalczanie chemiczne. Zabieg zaleca się wykonać wieczorem, kiedy jest największa aktywność szkodnika. Lustrację sałaty na obecność ślimaków należy prowadzić przynajmniej 1 raz w tygodniu. NIECHEMICZNE METODY OGRANICZENIA SZKODNIKÓW SAŁATY Metoda agrotechniczna Płodozmian i zmianowanie. Jednym z najważniejszych elementów poprawnej uprawy sałaty, uwzględniającej założenia integrowanej ochrony roślin, jest jej odpowiednie umiejscowienie w płodozmianie. Jego poprawne zaplanowanie w znacznym stopniu pozwala na utrzymanie roślin w wysokiej zdrowotności, a także na uniknięcie zjawiska nagromadzenia się szkodników na uprawianym terenie. Dobrym przedplonem dla sałaty są zboża oraz roczne i dwuletnie rośliny bobowate oraz ich mieszanki ze zbożami, koniczyna z trawami, groch, fasola, cebula, ogórek, a także wczesne warzywa kapustne. Lokalizacja plantacji. Uprawa powinna znajdować się w miejscu wolnym od szkodników zimujących w glebie, takich jak drutowce i pędraki. Wysadzanie rozsady lub siew bezpośredni w pole musi być przeprowadzone z uwzględnieniem nie przekroczenia progów szkodliwości agrofagów w glebie. Z tego też powodu rozważyć należy umiejscowienie uprawy na polu znajdującym się pod wiatr w stosunku do obszarów będących potencjalnie miejscem skąd nalatują szkodniki. Ze względu na zagrożenie ze strony mszycy brzoskwiniowej zaleca się lokalizować uprawę z dala od sadów brzoskwiniowych, gdyż brzoskwinia jest żywicielami pierwotnymi tej mszycy. Zachowanie higieny fitosanitarnej pozwala na ograniczenie liczebności szkodników zimujących w polu oraz przenoszenia ich z jednego obszaru na drugi. Polega ona głównie na dokładnym zbiorze rośliny przedplonowej oraz czyszczeniu maszyn roboczych z resztek roślinnych i grudek ziemi. Uprawa gleby. Poprawne wykonywanie uprawek mechanicznych gleby pozwala na redukcję stadiów zimujących szkodników. Ważne jest stosowanie podorywki zaraz po zbiorze roślin. Pozwala to wydobyć na powierzchnię szkodniki zimujące w glebie. Wówczas wiele z nich może zostać zjedzonych przez ptaki lub w przypadku suchej pogody gleba zostanie przesuszona, co istotnie wpłynie na ich śmiertelność. Nawożenie. Powinno być obliczone w oparciu o analizę gleby na zawartość składników pokarmowych. Oszacowane tak, aby rośliny miały zapewnione optymalne warunki pokarmowe. Jednakże szczególnie unikać należy przenawożenia azotem, gdyż zwiększa to atrakcyjność roślin dla szkodników, szczególnie mszyc, w związku z czym są chętniej przez nie zasiedlane. Ograniczanie zachwaszczenia. Ze względu na zwabianie przez kwitnące rośliny wielu gatunków szkodników (w tym motyli błyszczki jarzynówki, piętnówki kapustnicy i rolnic) należy dbać, aby uprawa była wolna od chwastów. Istotne jest także likwidowanie kwitnących chwastów wokół badanej uprawy. Metoda fizyczna  Stosowanie żółtych tablic lepowych pozwala na monitorowanie obecności stadiów ruchomych wielu gatunków szkodników.  Solaryzacja - odkażanie podłoża w okresie letnim (przykrycie cienką warstwą przeźroczystej folii podłoża lub substratu przez okres kilku tygodni). Metoda ta jest skuteczna przeciwko nicieniom bytującym w glebie. Metoda mechaniczna W przypadku szkodnika, którego łatwo można znaleźć oraz który wystąpi w niewielkim nasileniu (np. gąsienice błyszczki jarzynówki, ślimaki) rozważyć można metodę jego ręcznego zbierania. Na niewielkich obszarach można także stosować różnego typu pułapki chwytne (np. na ślimaki, drutowce). Stosowanie wszelkiego rodzaju barier, takich jak gęste siatki wokół pola, ogranicza zasiedlanie roślin przez szkodniki nalatujące na uprawę z obszarów z nią sąsiadujących. Ściółkowanie utrudnia zasiedlenie roślin przez uskrzydlone formy mszyc, jednakże spełnione muszą być 3 podstawowe warunki: szczelność siatki, materiał musi znajdować się ponad rosnącymi roślinami oraz brak szkodników w obszarze, na którym jest założona osłona. Metoda hodowlana Metoda hodowlana polega na odpowiednim doborze odmiany, przede wszystkim o optymalnych wymaganiach dla warunków, w których będzie uprawiana. W celu ograniczenia zagrożenia szkodników warto jednak wziąć pod uwagę dodatkowe ich cechy. W przypadku odmian posiadających odporność ekologiczną pozwalają one na wystąpienie niezgodności fenologicznej rozwoju rośliny i szkodnika. Odmiana taka może być wysiana lub/oraz zebrana wcześniej z pola unikając okresu, w którym ma miejsce zasiedlanie przez szkodnika. Odporność genetyczna odmiany na określony gatunek lub grupę szkodników może polegać na np. niestymulującym do składania jaj pokroju rośliny, nieodpowiednim składzie lub o nieodpowiedniej budowie tkanek dla żerującego na niej szkodnika. Wówczas skład rośliny może zawierać także związki niekorzystnie wpływające na funkcje życiowe szkodnika. Odporność genetyczna odmiany może powodować określoną reakcję rośliny na zasiedlenie przez szkodnika. Przykładowo w momencie żerowania w tkankach roślinnych zachodzić mogą zmiany, które zniechęcają go do dalszego żerowania. W przypadku nicieni mechanizm ten polegać może na np. korkowaceniu tkanek wokół miejsca, w którym żeruje nicień. Metoda biologiczna Opiera się ona przede wszystkim na stworzeniu korzystnych warunków dla drapieżców i parazytoidów, które są w stanie istotnie ograniczać rozwój populacji szkodników. Nadrzędną zasadą metody biologicznej jest ocena wpływu na organizmy pożyteczne każdego planowanego zabiegu chemicznego. Szczególnie dotyczy to stosowania insektycydów. W sytuacji, kiedy liczebność szkodnika w polu jest niewielka należy oszacować możliwość regulacji jego liczebności przez organizmy pożyteczne. Przykładowo na początku sezonu wystąpienie mszycy na sałacie zbiegać się może z licznym pojawieniem biedronek, które będą w stanie znacząco ograniczyć populację mszyc. Obecność biegaczowatych, kusakowatych, pająków i kosarzy jest szczególnie istotna w kontrolowaniu liczebności szkodników, których rozwój związany jest ze środowiskiem glebowym. Jest to wyjątkowo ważne w obecnej sytuacji braku skutecznych metod ochrony upraw w sezonie przed szkodnikami takimi jak rolnice, pędraki i drutowce. Jako metodę biologiczną rozumie się także introdukowanie organizmów pożytecznych. Za przykład posłużyć może wprowadzanie na uprawę złotooków we wczesnym okresie zasiedlania uprawy przez mszyce. Metoda chemiczna W wyborze środka ochrony roślin, poza jego skutecznością, istotne powinny być: niska toksyczność, okres rozkładu w środowisku i zalegania w uprawie oraz jego selektywność. Decyzję o zastosowaniu środka ochrony roślin opierać należy przede wszystkim o progi szkodliwości. Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z podanymi w etykiecie zaleceniami oraz w taki sposób, aby nie dopuścić do zagrożenia zdrowia człowieka, zwierząt lub środowiska. Wykaz dopuszczonych w Polsce środków ochrony roślin jest publikowany w rejestrze środków ochrony roślin. Informacje o zakresie stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach zamieszczane są w etykietach. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest wyszukiwarka środków ochrony roślin. Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem https://www.gov.pl/web/rolnictwo/ochrona-roslin. Lista środków ochrony roślin do integrowanej produkcji jest opracowywana przez Instytut Ogrodnictwa – PIB w Skierniewicach i publikowana w Programie Ochrony Roślin Warzywnych. Wykaz zalecanych do IP środków ochrony roślin jest również dostępny na stronie internetowej Instytut Ogrodnictwa - PIB pod adresem http://arc.inhort.pl/serwis- ochrony-roslin/ochrona-roslin/ochrona-roslin-rosliny-warzywne/rosliny-warzywne-wykaz- srodkow. Ponadto informacja dotycząca środków ochrony roślin do integrowanej produkcji publikowana jest na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow-ochrony-roslin-dla-integrowanej- produkcji.html. Niedopuszczalne jest stosowanie środków, których okres karencji nie zakończy się przed zbiorem roślin. W celu uniknięcia powstania ras odpornych należy stosować środki zawierające substancje aktywne z różnych grup chemicznych - zwłaszcza w przypadku szkodników występujących licznie, o krótkim okresie rozwojowym i dużej płodności. Tabela 3. Sposób lustracji i progi zagrożenia dla najważniejszych szkodników sałaty. Sposób lustracji Termin lustracji Szkodliwe Gatunek szkodnika i progi zagrożenia i zwalczania stadium Guzak północny Próby glebowe: przed sadzeniem larwy Z pola o powierzchni 1 ha należy pobrać roślin inwazyjne próby z 10-30 punktów. Pobraną glebę należy (J2) dokładnie wymieszać i przekazać do badań laboratoryjnych 0,5-1 kg. Brak ustalonych progów zagrożenia. Rolnice Pułapki feromonowe maj-wrzesień gąsienice Na polu o powierzchni 1 ha należy ustawiać 2 pułapki, które sprawdza się co najmniej 2 razy w tygodniu na obecność motyli. Lustracja roślin przez cały cykl Należy przeglądać całe rośliny. uprawowy Drutowce Próby glebowe larwy Na powierzchni 1 ha należy pobrać 32 próby o wymiarach 25 × 25 cm i ok. 30 cm głębokości, co daje powierzchnię 2 m2, z 32 losowo wybranych miejsc, następnie przesiać próby przez sito i policzyć drutowce. Progiem zagrożenia jest wykrycie 4 drutowców w 32 próbach na powierzchni 2 m2. Mszyce: brzoskwiniowa, Lustracja roślin: okres wzrostu dzieworódki ziemniaczano-smugowa, Przeglądać rośliny co najmniej raz w roślin bezskrzydłe porzeczkowo-sałatowa. tygodniu na obecność mszyc. Progiem i larwy zagrożenia jest stwierdzenie mszyc na 10% roślin. Błyszczka jarzynówka, Lustracja roślin: okres wzrostu gąsienice piętnówka kapustnica Przynajmniej raz w tygodniu należy roślin przeglądać losowo wybrane rośliny. Próg zagrożenia to 1 gąsienica lub złoże jaj w przeliczeniu na jedną roślinę.

3.2. Choroby CHOROBY WIRUSOWE Mozaika sałaty Sprawcą choroby jest wirus mozaiki sałaty (ang. Lettuce mosaic virus, LMV) przenoszony przez kilka gatunków mszyc oraz przez nasiona zakażonych roślin, które są głównym źródłem infekcji w uprawie polowej sałaty. LMV przenosi się również mechanicznie, z sokiem chorych roślin. Wirus może zasiedlać również inne gatunki roślin uprawnych oraz chwasty, tworząc w ten sposób swoje rezerwuary. Warunki pogodowe nie wpływają bezpośrednio na rozwój mozaiki sałaty, natomiast nasilenie choroby zależy bardziej od terminu infekcji - im wcześniej wiosną roślina zostanie zakażona, tym choroba będzie miała silniejszy przebieg. Często nasilenie choroby związane jest z pojawianiem się populacji mszyc na plantacji będących wektorem patogenu. Chore rośliny powinny być usuwane z pola jak najszybciej po pojawieniu się objawów. Usunięte rośliny najlepiej spalić albo głęboko zakopać. Dostępne są odmiany odporne na LMV. Objawy: Symptomy mozaiki sałaty mogą być bardzo zróżnicowane. Jeżeli do porażenia doszło w początkowym stadium rozwoju sałaty, rośliny są mniejsze od roślin zdrowych. Liście są zdeformowane, o charakterystycznie ząbkowanych brzegach, a na ich powierzchni widoczne są nierównomiernie rozmieszczone jasno i ciemnozielone plamki. Blaszki liściowe są pokarbowane i kędzierzawe. W późniejszym etapie rozwoju choroby, tkanka między nerwami zamiera i zasycha. Rośliny, na których stwierdzono objawy mozaiki sałaty, nie dorastają do pełnej dojrzałości zbiorczej. Wcześnie porażone odmiany sałaty głowiastej nie tworzą główek. Sałata liściasta, która została zainfekowana w późniejszej fazie wegetacji, może osiągnąć pełny rozmiar, lecz starsze liście zewnętrzne będą żółte, poskręcane i zdeformowane. Z kolei, u sałaty głowiastej liście zewnętrzne często odchylają się od główki, a ponadto niekiedy występują na nich brązowe i nekrotyczne przebarwienia. Rozwijające się główki mogą być zniekształcone. CHOROBY BAKTERYJNE Mokra zgnilizna Chorobę powodują polifagiczne bakterie Pectobacterium carotovorum subsp. carotovorum, które porażają wiele gatunków roślin warzywnych. Sprawcy choroby przeżywają w pozostawionych resztkach roślinnych, w przechowalni, w polu, w stawach i w strumieniach, z których woda wykorzystywana jest do nawadniania. Przetrwać mogą także w materii organicznej w glebie oraz larwach wielu gatunków owadów. Do rośliny wnikają przez zranienia mechaniczne, miejsca uszkodzone przez szkodniki, a także przez przetchlinki i naturalne spękania. Do zakażenia roślin, jak i rozprzestrzeniania się bakterii przyczyniają się owady, które są szkodnikami danej uprawy. Rozwojowi sprawcy choroby i wystąpieniu objawów sprzyja temperatura powietrza 25-30°C i częste, długotrwałe deszcze oraz nawadnianie plantacji, natomiast w przechowalni wysoka wilgotność. Objawy: Miękka zgnilizna występuje na liściach i łodygach sałaty. W początkowym etapie, na zewnętrznych liściach, występują małe, czerwono-brązowe plamy jakby nasiąknięte wodą, które następnie powiększają się i zlewają ze sobą. Sałata więdnie, staje się miękka i odbarwiona, a na jej powierzchni tworzą się duże, śluzowate obszary. W dalszej kolejności symptomy pojawiają się na wewnętrznych liściach główek sałaty. Porażenie zewnętrznych liści powoduje więdnięcie liści, a ostatecznie łodygi, co skutkuje wyłamaniem i gniciem rośliny. Towarzyszy temu charakterystyczny zapach zgnilizny. W sprzyjających warunkach całe rośliny gniją, a na ich powierzchni obserwuje się wypływającą śluzowatą masę. Bakteryjna plamistość liści Chorobę tę powoduje bakteria Xanthomonas campestris pv. vitians, która może występować zarówno na sałacie liściastej, jak i głowiastej, przy czym najbardziej podatne są odmiany sałaty rzymskiej i masłowej. Rozwojowi choroby sprzyja temperatura powietrza 23°C, wysoka wilgotność i częste, długotrwałe deszcze oraz nawadnianie plantacji. Sprawca choroby występuje na liściach jako epifit, jednak w sprzyjających warunkach stanowią źródło infekcji roślin. Mogą przeżywać także na innych roślinach np. chwastach. Źródłem infekcji są również porażone liście sałaty, pozostawione na powierzchni gleby, gdzie bakterie mogą przeżywać przez okres od jednego do czterech miesięcy. Objawy: Pierwsze symptomy chorobowe pojawiają się na starszych zewnętrznych liściach w postaci małych ciemnych plam, jakby nasiąkniętych wodą (o średnicy 0,2-0,5 mm). Na dalszym etapie podobne objawy tworzą się na młodszych liściach. Plamy stopniowo powiększają się, a następnie zlewają się ze sobą i przybierają najczęściej kanciasty kształt. Z czasem stają się ciemnobrązowe do czarnych, nekrotyczne i wydają się tłuste, prawie przezroczyste. Mogą być otoczone jasnożółtymi obwódkami tzw. „halo”. Początkowo tkanka wokół plam jest jasnozielona i sucha, a następnie żółkną całe liście. W przypadku porażenia około 50% powierzchni liścia, następuje szybkie obumieranie całego liścia. CHOROBY GRZYBOWE I GRZYBOPODOBNE Mączniak rzekomy Bremia lactucae. B lactucae jest organizm grzybopodobnym, pasożytem bezwzględnym tzn. zdolnym do życia i rozwoju jedynie na żywej roślinie, będącym sprawcą tej choroby. Poraża przeważnie sałatę uprawianą w polu w cyklu jesiennym, ale może wystąpić również na plantacjach wczesną wiosną. Sprawca choroby jest groźnym patogenem, który może wystąpić epidemicznie. B. lactucae zimuje w formie oospor (zarodników przetrwalnikowych), które kiełkując dokonują infekcji pierwotnej sałaty. B lactucae tworzy zarodniki konidialne, z których w procesie kiełkowania wyrasta strzępka kiełkowa wnikająca do komórek skórki najczęściej poprzez aparaty szparkowe. Po 7-10 dniach inkubacji, na zainfekowanych tkankach tworzą się trzonki konidialne z zarodnikami. Są one łatwo przenoszone przez wiatr i dokonują infekcji wtórnych. Infekcji sprzyja ciemność, temperatura w zakresie 12-19oC, wysoka wilgotność powietrza i kilkugodzinne zwilżenie liści. Do porażenia może dojść już w temperaturze 5-10oC. Objawy: Na górnej stronie blaszki liściowej można zaobserwować kanciaste i ograniczone nerwami oliwkowożółte lub jasno zielone plamy. Powiększają się one dość szybko, brunatnieją, a na dolnej stronie blaszki liściowej, w obrębie powstałych przebarwień, tworzy się biały lub białoszary nalot trzonków konidialnych z zarodnikami. Zarodnikowanie patogena może również wystąpić na górnej stronie blaszki liściowej sałaty. Porażone rośliny żółkną i karłowacieją. Szara pleśń Sprawcą choroby jest grzyb Botryotinia fuckeliana (anamorfa: Botrytis cinerea). Jest polifagiem, tzn. może prowadzić zarówno saprotroficzny jak i pasożytniczy tryb życia. Często infekuje uszkodzone, obumarłe lub osłabione rośliny we wszystkich fazach rozwojowych. Grzyb jest jednym ze sprawców zgorzeli siewek. Zimuje w glebie w postaci grzybni i sklerocjów na pozostawionych resztkach roślinnych, a wiosną tworzy trzonki i zarodniki konidialne. Rozprzestrzeniają się one bardzo łatwo z wiatrem oraz kroplami wody i dokonują infekcji pierwotnej. Źródłem infekcji mogą być również porażone nasiona. Sprawca choroby może infekować rośliny w szerokim zakresie temperatur bo już od 0oC do 30oC (optimum stanowi 20oC). B. fuckeliana rozwija się szybko w czasie, gdy występują warunki wysokiej wilgotności powietrza, długotrwałe opady deszczu, chłodne noce oraz długo utrzymująca się rosa. Infekcji przez grzyba sprzyja również osłabienie roślin przez inne patogeny, w tym także, niedobór składników pokarmowych w glebie tj. azot, potas, wapń. Objawy: Pierwsze symptomy choroby w postaci brunatnych, gnilnych plam można dostrzec na szyjce korzeniowej oraz liściach sałaty, które mają bezpośredni kontakt z glebą. W miejscu powstałych nekroz tworzy się charakterystyczny dla B. fuckeliana szary, aksamitny oraz silnie pylący nalot grzybni z zarodnikami konidialnymi. W sprzyjających warunkach, choroba postępuje, porażeniu ulegają coraz większe fragmenty liści i główek sałaty, w efekcie doprowadzając do jej zamierania. W obszarze z charakterystycznymi objawami szarej pleśni powstają czarne lub ciemnobrunatne, różnego kształtu i wielkości sklerocja. Zgnilizna twardzikowa Chorobę powoduje grzyb glebowy Sclerotinia sclerotiorum. Jest to polifag, porażający ponad 400 gatunków roślin uprawnych i chwastów z różnych rodzin botanicznych doprowadzając często do istotnej redukcji plonu. Źródłem infekcji pierwotnej wiosną są sklerocja (przetrwalniki) kiełkujące w glebie, w temperaturze około 21oC.,. Z nich, mogą wyrastać owocniki grzyba (apotecja), w których powstają worki wypełnione zarodnikami workowymi. Zarodniki workowe zdolne są do porażenia roślin za pośrednictwem wody oraz wiatru i są tworzone przez patogena najczęściej w miesiącach: maj, czerwiec i w okresie letnio- jesiennym. Infekcji sałaty w okresie wegetacji może dokonać także sama grzybnia wyrastająca ze sklerocjów grzyba. Rozwojowi S. sclerotiorum sprzyja temperatura 16-23oC. Objawy: Pierwsze objawy na sałacie powstają na szyjce korzeniowej, u nasady dolnych liści oraz liściach, które mają bezpośredni kontakt z zakażonym podłożem. W miejscach tych tworzą się szarobiałe, współśrodkowo strefowane dość szybko powiększające się nekrozy. W ich obrębie powstaje charakterystyczna biała, obfita grzybnia, w której po pewnym czasie tworzą się czarne sklerocja. Porażone rośliny więdną, żółkną a następnie zamierają i gniją. Mączniak prawdziwy Sprawcą choroby jest grzyb będący pasożytem bezwzględnym - Erisyphe cichoracearum syn. Golovinomyces cichoracearum. Sprawca choroby rzadko występuje na sałacie liściowej, ale dość powszechnie na sałacie głowiastej. Poza sałatą infekuje wiele innych gatunków roślin np.: słonecznik, cykoria, dyniowate, floks. Źródłem infekcji pierwotnej są otocznie (owocnie workowe) zimujące w resztkach roślinnych. Zimować może również grzybnia patogena np. na pędach kwiatostanowych sałaty bądź na chwastach. Wiosną, z otoczni uwalniane są zarodniki workowe. Warunki, które sprzyjają rozwojowi E. cichoracearum to temperatura powietrza od 18 do 25°C, wilgotność powietrza 85% oraz niska intensywność światła. Tworzące się, po 4–10 dniach, w postaci łańcuszków na prostych trzonkach konidialnych, zarodniki konidialne dokonują infekcji wtórnych. Są one przenoszone z wiatrem. Objawy: Pierwsze objawy można zaobserwować na górnej stronie blaszki liściowej starszych liści. Tworzy się na nich biały mączysty nalot zarodników konidialnych, który stopniowo pokrywa całe liście prowadząc do ograniczenia ich powierzchni asymilacyjnej. Porażone fragmenty, a także całe liście zwijają się, żółkną, brązowieją, zasychają i w efekcie zamierają. Zainfekowane główki sałaty są mniejsze. NIECHEMICZNE METODY OGRANICZANIA CHORÓB SAŁATY Metoda agrotechniczna Płodozmian i zmianowanie. Najważniejszym zadaniem płodozmianu jest utrzymywanie gleby w wysokiej kulturze, poprawianie jej struktury, zapobieganie nadmiernej mineralizacji i degradacji oraz utrzymywanie wysokiej zdrowotności. Dobrze ułożony płodozmian stwarza warunki do ograniczenia występowania patogenów. Na glebach lżejszych powinien obejmować 3-4 gatunki, a na glebach cięższych 4-5 gatunków. Dobrymi przedplonami dla sałaty są zboża oraz roczne i dwuletnie rośliny bobowate oraz ich mieszanki ze zbożami, koniczyna z trawami, groch, fasola, cebula, ogórek, wczesne warzywa kapustne. Lokalizacja plantacji. Stanowi ważny czynnik w zapobieganiu i rozprzestrzenianiu się agrofagów, głównie patogenów stanowiących epidemiczne zagrożenie np. sprawcy: mączniaka rzekomy czy szarej pleśni. W celu zapobiegania występowaniu wymienionych zagrożeń chorobowych należy unikać stanowisk zacienionych, otoczonych krzewami, drzewami, położonych blisko zbiorników wodnych, gdzie w godzinach porannych mogą występować mgły. W tak położonych plantacjach obserwowane jest długotrwałe zwilżenie liści, czyli czynnik sprzyjający infekcji i rozwojowi groźnych patogenów pochodzenia grzybowego, grzybopodobnego i bakteryjnego. Sposób nawadniania plantacji. Efektywne nawadnianie plantacji sałaty uprawianej w polu wymaga wprowadzania technologii opartej na fertygacji (linie kroplujące). Ich stosowanie ogranicza występowanie groźnych chorób np. szarej pleśni czy mączniaka rzekomego. Ograniczenie zachwaszczenia. Zachwaszczenie plantacji sałaty sprzyja rozwojowi wielu chorób, głównie mączniaka rzekomego i szarej pleśni. Utrzymywanie upraw wolnych od chwastów sprzyja lepszemu doświetleniu roślin oraz poprawia warunki temperaturowe i wilgotnościowe, co jest również jedną z podstawowych zasad higieny i zabiegów fitosanitarnych. Stosowanie higieny fitosanitarnej. Usuwanie resztek pożniwnych jest podstawowym warunkiem zapobiegawczym w zwalczaniu większości chorób roślin warzywnych. Dla wielu patogenów pozostawione na plantacji fragmenty roślin są dogodnymi miejscami do ich przezimowania. Metoda hodowlana W integrowanej produkcji sałaty w uprawie polowej ważnym kryterium jest dobór odmiany. Wybierać należy takie, które będą charakteryzowały się np. dobrą zdrowotnością, oraz bardzo dobrą trwałością po zbiorze, z odpornością na wybijanie w pędy kwiatostanowe, brązowienie brzegów liści czy też tolerancją na tipburn. Powinno się uprawiać sałaty z bardzo wysoką odpornością na najgroźniejsze patogeny i szkodniki, dobrze i wiernie plonujące a także przystosowane do konkretnych warunków klimatycznych. W ofercie rynkowej można znaleźć długą listę odmian, która wciąż jest modyfikowana oraz wzbogacana. Zalecane do uprawy są odmiany sałat wczesnych, średniowczesnych, średniopóźnych i późnych różniących się między innymi odpornością na patogeny. Metoda biologiczna Metoda ta jest efektywnie i powszechnie stosowana w uprawach warzyw pod osłonami, w mniejszym stopniu natomiast w uprawach polowych. W ochronie biologicznej wielu gatunków roślin warzywnych zaleca się do ochrony środki biologiczne oparte na organizmach antagonistycznych: Pythium oligandrum, Trichoderma harcianum, T. asperellum, Coniothyrium minitans, Bacillus subtilis czy B. amyloliquefaciens i innych. Mikroorganizmy te naturalnie występują w środowisku i wytwarzają substancje o działaniu antybiotycznym, bądź rozkładają strzępki grzybów patogenicznych przy udziale enzymów. Konkurują z patogenami o przestrzeń i składniki pokarmowe, oraz indukują odporność systemiczną roślin. Metoda mechaniczna Metoda, która polega na ograniczaniu występowania patogenów poprzez usuwanie porażonych całych roślin lub ich fragmentów w momencie pojawienia się pierwszych objawów chorobowych. Metoda fizyczna W metodzie tej wykorzystywane są wysokie i/lub niskie temperatury, światło, ultradźwięki, promieniowanie nadfioletowe i podczerwone do zwalczania agrofagów. - wysoka temperatura stosowana przy odkażaniu nasion, sprzętu, pojemników uprawowych, podłoża (gorąca woda i para wodna, powietrze); - niska temperatura wykorzystywana do odkażania nasion, a także do wymrażania szklarni i tuneli w okresie zimowym; - solaryzacja - odkażanie podłoża oraz substratów torfowych w okresie letnim (przykrycie cienką warstwą przeźroczystej folii podłoża lub substratu przez okres kilku tygodni); - promieniowanie nadfioletowe i podczerwone stosowane do odkażania materiału nasiennego, sprzętów i narzędzi używanych do prowadzenia uprawy. ODKAŻANIE GLEBY Odkażanie termiczne. Odkażanie termiczne polega na podgrzaniu ziemi do temperatury 80-90oC przez czas 20-30 minut. Źródłem ciepła mogą być wytwornice pary lub inne urządzenia termiczne używane przez specjalistyczne firmy usługowe. W czasie odkażania termicznego poza patogenami chorobotwórczymi giną również szkodniki i nasiona chwastów. Sadzenie rozsady sałaty do tak odkażonej gleby można wykonać bezpiecznie dopiero po upływie 3-4 tygodni. Powodem tego jest silny wzrost zawartości azotu amonowego do poziomu toksycznego dla młodych roślin. Odkażanie termiczne jest jednak opłacalne tylko na niewielkich powierzchniach. Odkażanie chemiczne. Odkażanie chemiczne gleby wykonuje się zarejestrowanymi preparatami, zgodnie z zaleceniami, najczęściej w okresie jesiennym lub wczesną wiosną, przy temperaturze gleby nie niższej niż 10°C. Odkażanie chemiczne musi być prowadzone w odpowiednich warunkach uwilgotnienia i spulchnienia gleby czy podłoża. ZASADY STOSOWANIA ŚRODKÓW OCHRONY W UPRAWIE SAŁATY W ochronie sałaty przed patogenami należy wykorzystywać poniższe metody. Metoda profilaktyczna: stosowanie zarejestrowanych zapraw nasiennych oraz fungicydów w formie podlewania i/lub opryskiwania roślin przed pojawieniem się sprawców chorób, w tym także przeprowadzanie termicznej lub chemicznej dezynfekcji podłoża. Zaprawianie nasion – należy przeprowadzić niezależnie od terminu uprawy, przed siewem przeciwko sprawcom powodującym zgorzel siewek zgodnie z zaleceniami obowiązującego programu ochrony. Zabieg ten jest podstawową czynnością, która skutecznie zabezpiecza materiał siewny przed patogenami, a także ogranicza chemizację środowiska ze względu na niskie zużycie środka ochrony. Nie należy zaprawiać materiału siewnego o wilgotności powyżej 16%, ani traktowanego uprzednio innym środkiem chemicznym. Zaprawione nasiona przechowywać w chłodnym, suchym i dobrze wietrzonym pomieszczeniu. Metoda interwencyjna: stosowanie środków w czasie pojawienia się pierwszych objawów chorobowych na roślinach sałaty na danej plantacji lub w najbliższej okolicy lub według wskazań urządzeń sygnalizacyjnych. Terminy oraz zasady chemicznego zwalczania chorób w Integrowanej Produkcji sałaty w uprawie polowej przedstawiono w tabeli 2. Tabela 2. Program ochrony sałaty w uprawie pod osłonami przed najważniejszymi chorobami Choroba Terminy zabiegów i uwagi Wysiew materiału siewnego kategorii kwalifikowany lub standard do podłoża wolnego mozaika od patogenów infekcyjnych. sałaty Usuwać z pola rośliny z objawami chorobowymi, a następnie niszczyć je np. palić. Zwalczać mszyce, które są wektorem wirusa oraz chwasty rosnące w otoczeniu plantacji. Rozsadę wysadzać do dobrze przygotowanej gleby i w odpowiedniej rozstawie. Stosować 2-3-letnią przerwę w uprawie gatunków roślin podatnych na mokrą zgniliznę. Nie sadzić sałaty na stanowiskach wilgotnych, glebach zlewnych i nieprzepuszczalnych. Zwalczać szkodniki, które przyczyniają się do rozprzestrzeniania choroby. Stosować optymalne nawożenie poprzedzone analizą gleby. Ochronę rozpocząć profilaktycznie (zanim wystąpią objawy chorobowe) i/lub zgodnie z sygnalizacją, z zachowaniem okresów karencji. Ochronę kontynuować aż do osiągnięcia mokra dojrzałości zbiorczej sałaty. Przynajmniej jeden z zabiegów ochrony wykonać zgnilizna preparatami niechemicznymi. Usuwać porażone rośliny. Unikać zbioru sałaty w czasie deszczowej pogody. W czasie zbioru, transportu i pakowania nie dopuszczać do uszkodzeń mechanicznych Do przechowywania główki sałaty układać suche, dokładnie oczyszczone, bez uszkodzeń mechanicznych oraz utrzymywać niską temperaturę i zapewnić dobrą wentylację. Przeglądać systematycznie pojemniki z przechowywaną sałatą i usuwać chore główki. Wysiewać nasiona kategorii standard lub kwalifikowany do podłoża wolnego od bakteryjna patogenu. Zwalczać chwasty, na których bakterie mogą przeżywać. plamistość Na stanowisku, na którym potwierdzono wystąpienie bakteryjnej plamistości zastosować liści przynajmniej pięciomiesięczną przerwę w uprawie sałaty Wprowadzać do uprawy odmiany odporne lub tolerancyjne na sprawcę choroby. Zaniechać uprawy sałaty na tym samym stanowisku przez minimum 2 lata. Prowadzić obserwację zdrowotności roślin w danym sezonie wegetacyjnym, przynajmniej 1 raz w tygodniu. W momencie zagrożenia bądź pojawienia się pierwszych objawów chorobowych zaleca się przemienne opryskiwanie roślin sałaty fungicydami o różnych mechanizmach mączniak działania, zarejestrowanymi do IP. rzekomy W programie ochrony należy uwzględnić zarejestrowane preparaty niechemiczne (przynajmniej jeden zabieg powinien być wykonany takim preparatem). Unikać zbyt gęstego sadzenia roślin. Profilaktyczne/interwencyjne zwalczanie tej choroby sałaty - tylko po stwierdzeniu wystąpienia ryzyka infekcji na podstawie analizy warunków pogodowych i/lub po wystąpieniu pierwszych objawów chorobowych. Wprowadzać do uprawy odmiany sałaty tolerancyjne na szarą pleśń. Rośliny wysadzać w optymalnej rozstawie, w celu zapewnienia odpowiedniego przewietrzania (utrzymanie właściwej wilgotności). Racjonalne nawozić azotem, systematycznie odchwaszczać i nawadniać plantacje. Wprowadzać systemy nawadniania kroplowego. Unikać długotrwałego zwilżenia liści podczas podlewania. Wysiewać nasiona kategorii standard lub kwalifikowany do podłoża wolnego od szara pleśń patogenu. Prowadzić obserwację zdrowotności roślin w danym sezonie wegetacyjnym, przynajmniej 1 raz w tygodniu. W momencie zagrożenia bądź pojawienia się pierwszych objawów chorobowych zaleca się przemienne opryskiwanie roślin sałaty fungicydami, o różnych mechanizmach działania, zarejestrowanymi do IP. W programie ochrony należy uwzględnić zarejestrowane preparaty niechemiczne (przynajmniej jeden zabieg powinien być wykonany takim preparatem). zgnilizna Stosować dezynfekcję podłoża. twardzikowa Wysiewać nasiona kategorii standard lub kwalifikowany do podłoża wolnego od patogenu. Prowadzić obserwację zdrowotności roślin w danym sezonie wegetacyjnym, przynajmniej 1 raz w tygodniu. W momencie zagrożenia bądź pojawienia się pierwszych objawów chorobowych zaleca się przemienne opryskiwanie roślin sałaty fungicydami, o różnych mechanizmach działania, zarejestrowanymi do IP. W programie ochrony należy uwzględnić zarejestrowane preparaty niechemiczne (przynajmniej jeden zabieg powinien być wykonany takim preparatem). Wprowadzać do uprawy odmiany odporne lub tolerancyjne na sprawcę choroby. Dokładnie niszczyć resztki pozbiorcze. Wysiewać nasiona kategorii standard lub kwalifikowany do podłoża wolnego od patogenu. Prowadzić obserwację zdrowotności roślin w danym sezonie wegetacyjnym, mączniak przynajmniej 1 raz w tygodniu. prawdziwy W momencie zagrożenia bądź pojawienia się pierwszych objawów chorobowych zaleca się przemienne opryskiwanie roślin sałaty fungicydami, o różnych mechanizmach działania, zarejestrowanymi do IP. W programie ochrony należy uwzględnić zarejestrowane preparaty niechemiczne (przynajmniej jeden zabieg powinien być wykonany takim preparatem). Co roku, w dostępnych programach ochrony, można zaobserwować zmiany w doborze i stosowaniu środków ochrony roślin, dlatego należy przed zastosowaniem danego środka dokładnie zapoznać się z etykietą, w której podany jest zakres dopuszczonych do ochrony gatunków roślin oraz wykaz zwalczanych agrofagów. Ponadto znajdują się tam informacje o dawce, karencji, prewencji i inne uwagi dotyczące warunków stosowania. Zalecane w integrowanym systemie ochrony środki powinny charakteryzować się niską toksycznością dla ludzi i zwierząt, szybką dynamiką rozkładu i nie zaleganiem w środowisku, selektywnością w stosunku do organizmów pożytecznych oraz bezpieczną formą użytkową i krótkim okresem karencji. Krótki okres karencji powinny mieć środki stosowane do zabiegów interwencyjnych, w okresie osiągania przez warzywa dojrzałości konsumpcyjnej. Często jeden środek posiada różne okresy karencji w zależności od chronionych gatunków warzyw.

3.3. Szkodniki Sałata mimo, że ma krótki okres wegetacji, atakowana jest przez wiele szkodników, które mogą wyrządzić duże straty. Plon roślin, na których one żerowały, jest dużo niższy, gorszej jakości lub w ogóle nie nadaje się do handlu i konsumpcji. W integrowanej ochronie sałaty należy dążyć do maksymalnego zmniejszenia potencjalnego zagrożenia przez szkodniki stosując metody agrotechniczne, biologiczne, mechaniczne, a jeżeli jest to niezbędne, także i chemiczne. Bardzo ważną rolę w przeciwdziałaniu wszystkim organizmom szkodliwym pełni profilaktyka. NICIENIE (Nematoda) – rodzina mątwikowate (Heteroderidae) Guzak północny - Meloidogyne hapla (Chitwood, 1949) Nicień ten pasożytuje głównie na korzeniach roślin dwuliściennych, m.in. ziemniaku, marchwi, selerze, pomidorze, sałacie, a także na szeregu roślin ozdobnych i chwastach. Guzaki występują w glebach przewiewnych, piaszczystych i organicznych. Samice guzaka mają kształt gruszkowaty, długości 0,42-0,85 mm. Nie mają one zdolności do przemieszczania się. Samce są kształtu robakowatego, długości 1,0-1,3 mm, z głową wyraźnie oddzieloną od reszty ciała. Sztylet samców jest dłuższy niż samic, ma długość 19,4-21,6 μm. Długość nicieni w stadium larwy - J2 wynosi 0,35-0,45 mm. W cyklu rozwojowym występuje stadium jaja, cztery stadia młodociane (juwenilne) oraz osobniki dorosłe. W glebie występują tylko osobniki J2, które stanowią tzw. stadium inwazyjne. Pozostałe stadia (J3 i J4) rozwijają się w korzeniach. Zapłodnione samice składają jaja do galaretowatych worków jajowych przyczepionych do tylnej części ich ciała. Jedna samica w ciągu życia produkuje od 300 do 1000 jaj. W jaju odbywa się pierwsze linienie larw J1 do J2. Larwy inwazyjne opuszczają jaja i wnikają do korzeni. Tam następują kolejne linienia, do uzyskania dojrzałości płciowej. Samce opuszczają korzenie, natomiast samice grubieją i pozostają nieruchome w tkankach korzenia. Tkanki otaczające samice intensywnie dzielą się i rozrastają tworząc charakterystyczne zgrubienia - wyrośla. Czas rozwoju jednego pokolenia guzaka uzależniony jest w znacznej mierze od temperatury. Wylęganie się larw stadium J2 następuje zwykle w temperaturze 12ºC, a wnikanie do korzeni i dalszy rozwój w temperaturze gleby 18-21ºC. Optymalna wilgotność gleby dla rozwoju guzaka wynosi 40- 80% p.p.w. W naszych warunkach klimatycznych rozwój pierwszego pokolenia guzaka trwa od 9-13 tygodni. Rodzaj uszkodzeń. Pasożytowanie nicieni wewnątrz korzeni powoduje tworzenie kilkumilimetrowych wyrośli z wyrastającymi drobnymi korzeniami bocznymi. Przy dużej liczebności nicieni korzenie są często skrócone i zniekształcone. W zniekształconych korzeniach utrudnione jest przewodzenie wody i substancji odżywczych w roślinie. Rośliny zasiedlone przez guzaka są bardziej wrażliwe na nasłonecznienie. Szybko tracą turgor i więdną. Na polach silnie porażonych obserwuje się opóźnienie wschodów siewek. Przy silnym zainfekowaniu gleby guzakiem na polu widoczne są skupiska skarlałych roślin wykazujących objawy więdnięcia. Profilaktyka i zwalczanie. Przed rozpoczęciem uprawy należy pobrać próby gleby pod kątem obecności larw inwazyjnych guzaka północnego. Analizę gleby należy wykonać w dwóch okresach: na przełomie kwietnia i maja, kiedy następuje wylęganie larw inwazyjnych J2, oraz na przełomie sierpnia i września. Próby glebowe należy pobrać z głębokości 30 cm. Z pola o powierzchni 1 ha należy pobrać próby z 10-30 punktów przemieszczając się na polu zygzakiem. Pobraną ziemię należy wymieszać, pobrać z niej próbkę 0,5-1 kg i przekazać ją do analizy laboratoryjnej. Z pól, na których w poprzednim sezonie uprawiane były różne gatunki lub odmiany roślin lub gleba jest zróżnicowana pod względem rodzaju, próby z tych miejsc należy pobrać oddzielnie. Nie należy pobierać prób gleby podczas suszy lub w okresie gdy jest w niej nadmiar wody. W sezonie wegetacyjnym należy wykonać także analizę korzeni, co pozwala na wykrycie wyrośli guzaka. W tym celu należy wykopać całą bryłę korzeniową rośliny, wraz z bardzo drobnymi korzeniami. Próg szkodliwości, czyli liczebność nicieni, od której notuje się spadek plonu sałaty, nie został określony. PLUSKWIAKI (Hemiptera) – rodzina mszycowate (Aphididae) Mszyca brzoskwiniowa - Myzus (Nectarosiphon) persicae (Sulzer, 1776) Występuje pospolicie na terenie Polski. Jest gatunkiem dwudomnym, żywicielem pierwotnym tej mszycy są krzewy i drzewa liściaste z rodziny różowatych, a żywicielem wtórnym rośliny zielne należące do ponad 20 rodzin botanicznych, w tym sałata. Bezskrzydłe samice są owalne, długości do 2,6 mm, barwy żółtawej, natomiast uskrzydlone samice są długości do 2,1 mm. Larwy są mniejsze od bezskrzydłych samic, barwy żółtej, zielonej lub różowej o syfonach cylindrycznych i krótkich. Nimfy są barwy czerwonawej i mają zaczątki skrzydeł. Mszyca ta zimuje w stadium jaj na żywicielu pierwotnym, na różnych gatunkach drzew z rodzaju Prunus, najczęściej na brzoskwini oraz przez cały rok w różnych stadiach na roślinach w szklarniach. Wiosną uskrzydlone samice przelatują na żywiciela wtórnego zwanego także żywicielem letnim, w tym na sałatę. Rozwój jednego pokolenia trwa 10- 12 dni. W korzystnych warunkach, może wystąpić kilkanaście pokoleń w ciągu roku. Samica żyje 23-41 dni i rodzi w tym czasie kilkadziesiąt larw. Optymalna temperatura rozwoju tej mszycy wynosi 23ºC, a wilgotność względna powietrza 75%. Rodzaj uszkodzeń. Mszyce żerują głównie na dolnej stronie najmłodszych liści. Wysysają sok roślinny powodując zniekształcenie liści i zahamowanie wzrostu roślin. Mszyca brzoskwiniowa jest wektorem ponad 100 wirusów. Sałata zasiedlona przez mszyce i zanieczyszczona ich wylinkami lub rosą miodową nie nadaje się do konsumpcji. Profilaktyka i zwalczanie. Od momentu pojawienia się pierwszych liści uprawę sałaty należy lustrować przynajmniej 1 raz w tygodniu. Każdorazowo, należy przeglądać w 10 losowo wybranych miejscach na polu po 10 roślin w celu wykrycia pierwszych uskrzydlonych dzieworódek lub pierwszych larw na dolnej stronie liści. Progiem zagrożenia dla młodych roślin jest wykrycie średnio co najmniej jednej mszycy na roślinę, a dla starszych roślin trzech mszyc na roślinę. Przy nielicznej populacji mszyc na polu ich liczebność obniża deszczowanie, które jednocześnie sprzyja występowaniu organizmów pożytecznych, takich jak biedronki, bzygowate czy złotooki. Przekroczenie progu zagrożenia daje podstawę do wykonania zabiegu środkami chemicznymi lub o działaniu mechanicznym zarejestrowanymi do zwalczania tych szkodników na sałacie. PLUSKWIAKI (Hemiptera) – rodzina mszycowate (Aphididae) Mszyca ziemniaczano-smugowa - Macrosiphum euphorbiae (Thomas, 1878) Pospolita jest na terenie całego kraju. Zasiedla rośliny dziko rosnące np. wilczomlecz sosnkę i lepnicę rozdętą, a z roślin uprawnych żeruje na ziemniakach, pomidorach, papryce, ogórku, sałacie, dyni i kapuście oraz na roślinach ozdobnych m.in. różach. Samice bezskrzydłe są długości 1,7-3,5 mm, kształtu gruszkowatego, błyszczące, zmiennej barwy. Osobniki uskrzydlone podobnie, jak osobniki bezskrzydłe, są zmiennej barwy - od różnych odcieni zieleni po róż. Mszyce zimują w szklarniach lub przechowalniach warzyw. W maju lub czerwcu pojawiają się pierwsze formy uskrzydlone, które migrują na uprawy polowe w tym na sałatę. Ostatnie pokolenie osobników uskrzydlonych rozwija się jesienią. Rozwój jednego pokolenia trwa 8-17 dni, a pojedyncza samica rodzi ok. 35 larw. Rodzaj uszkodzeń. Mszyce żerują na liściach, wysysając z nich sok komórkowy. Uszkodzone liście żółkną, ulegają zniekształceniu i zwijają się. Cała roślina na skutek obniżenia tempa asymilacji ma ograniczony wzrost i rozwój. Mszyce wyrządzają też szkody pośrednie, przenosząc liczne wirusy. Profilaktyka i zwalczanie. Lustrację roślin należy prowadzić systematycznie przez cały cykl uprawowy przynajmniej raz w tygodniu. Decyzję o zwalczaniu należy podjąć po stwierdzeniu kolonii mszyc na 10% roślin. Należy wówczas zastosować środki chemiczne zalecane do integrowanej produkcji, najlepiej selektywne, o krótkiej karencji i prewencji. PLUSKWIAKI (Hemiptera) – rodzina mszycowate (Aphididae) Mszyca porzeczkowo-sałatowa = mszyca porzeczkowo-mleczna - Nasonovia (Nasonovia) ribisnigri (Mosley, 1841) Jest to mszyca dwudomna. Żywicielem pierwotnym jest porzeczka lub agrest, natomiast sałata jest żywicielem wtórnym (letnim). Bezskrzydłe dzieworódki są długości 1,7-3,1 mm, barwy żółtej lub zielonej czasami różowej z brązowymi plamami na stronie grzbietowej i ciemnymi sklerytami przy podstawie syfonów. Uskrzydlone dzieworódki są długości 1,9-3,2 mm z wzorem utworzonym z czarnych plam na odwłoku. Na porzeczce rozwija się 3-5 pokoleń tej mszycy. Latem uskrzydlone mszyce przelatują na sałatę. Jedna samica rodzi do 170 larw. W połowie września mszyce powracają na porzeczkę. Rodzaj uszkodzeń. Mszyce podczas żerowania wysysają sok roślinny ogładzając rośliny. Liście sałaty opanowane przez mszyce są zniekształcone i pokryte lepką substancją tzw. rosą miodową, która stanowi doskonałe podłoże do rozwoju grzybów sadzakowych pokrywających liście czarnym nalotem. Profilaktyka i zwalczanie. Przez cały czas trwania uprawy sałaty należy przeglądać rośliny co najmniej raz w tygodniu ze zwróceniem uwagi, czy na liściach nie ma kolonii mszyc. Progiem zagrożenia jest stwierdzenie mszyc na 10% roślin, wtedy też należy podjąć decyzję o zwalczaniu mszyc. Należy wówczas zastosować środki chemiczne zalecane do integrowanej produkcji, najlepiej selektywne, o krótkiej karencji i prewencji. PLUSKWIAKI (Hemiptera) – rodzina bawełnicowate (Eriosomatidae) Bawełnica topolowo-sałatowa - Pemphigus (Pemphigus) bursarius (L., 1758) Larwy i osobniki dorosłe od czerwca do października żerują na korzeniach sałaty, cykorii oraz roślin dziko rosnących z rodziny astrowatych (mlecz polny, mniszek pospolity). Mszyce są długości ok. 1,8 mm, obficie pokryte białym woskowym nalotem przypominającym strzępki waty. Zimują jaja pod korą topoli czarnej lub włoskiej. Wiosną na topoli zachodzi pełny cykl rozwojowy bawełnicy. Na skutek żerowania larw na ogonkach liściowych topoli powstają spiralnie skręcone wyrośla. W okresie od połowy czerwca do polowy lipca uskrzydlone mszyce przelatują na sałatę. Na sałacie konsumpcyjnej rozwijają się 2-3 pokolenia, a na uprawianej na nasiona do 8 pokoleń. Rodzaj uszkodzeń. Kolonie bawełnicy rozwijają się na korzeniach. Żerowanie 60 mszyc na 1 roślinie przez 2 tygodnie powoduje obniżenie plonu. Zasiedlona roślina ma zahamowany wzrost, główka karłowacieje, przy dużym nasłonecznieniu może więdnąć. Profilaktyka i zwalczanie. Bawełnica jest szkodnikiem trudnym do zwalczania. Należy zachować izolację przestrzenną około 1 km od skupisk topól. MOTYLE (Lepidoptera) – rodzina sówkowate (Noctuidae) Błyszczka jarzynówka - Autographa gamma (L., 1758) Występuje powszechnie na obszarze Polski na wielu roślinach uprawnych i dziko rosnących należących do kilkunastu rodzin botanicznych. Motyle mają przednie skrzydła o rozpiętości 40-45 mm, barwy brązowożółtej z centralnie umiejscowioną srebrną plamką w kształcie greckiej litery gamma (γ). Skrzydła tylne są jasnobrązowe z przyciemnionym brzegiem. Gąsienice są długości 35-40 mm, barwy zielonej, z 6. jasnymi liniami biegnącymi wzdłuż grzbietu; włoski wyrastające z brodawek są długie i czarne. Głowa jest mała, jasnożółta, a za nią znajdują się trzy wąskie segmenty ciała, natomiast kolejne są znacznie szersze. Gąsienice mają trzy pary nóg z przodu ciała, dwie pary nóg odwłokowych i jedną parę nóg analnych (posuwek). Poczwarka jest długości ok. 20 mm czarna lub czarnobrązowa, błyszcząca. Jaja są barwy srebrzystobiałej, kształtu półkolistego o średnicy ok. 0,6 mm. W ciągu roku rozwijają się 2 pokolenia. Motyl zimuje w stadium gąsienicy lub poczwarki. Rozwój jednego pokolenia trwa od 25 do 45 dni. Samica składa do 1500 jaj, umieszczając je na spodniej stronie liści w złożach liczących od 2 do 6 sztuk. Rozwój jaj trwa do 7 dni, natomiast larwa rozwija się w ciągu 16-25 dni. Przepoczwarczenie odbywa się w kokonie lub częściowo zwiniętych brzegach liści na roślinach uprawnych lub dziko rosnących. Rodzaj uszkodzeń. Gąsienice żerują na liściach wygryzając duże, nieregularne dziury i zanieczyszczają je odchodami. Profilaktyka i zwalczanie. W celu wczesnego wykrycia jaj lub gąsienic przynajmniej raz w tygodniu należy przeglądać losowo wybrane rośliny. Próg zagrożenia to 1 gąsienica lub złoże jaj w przeliczeniu na jedną roślinę. Do obserwacji pierwszych motyli i śledzenia dynamiki lotu należy umieścić w polu pułapki tunelowe lub typu Delta wyposażone w dyspenser feromonu płciowego samicy. Zarówno w uprawach sałaty, jak i w otoczeniu, należy zwalczać chwasty, szczególnie kwitnące, które są źródłem nektaru dla motyli. W programie ochrony należy w pierwszej kolejności uwzględnić zarejestrowane preparaty niechemiczne. W przypadku gąsienic są to preparaty biologiczne, zawierające w swoim składzie bakterie Bacillus thuringiensis (przynajmniej jeden zabieg powinien być wykonany takim preparatem). MOTYLE (Lepidoptera) – rodzina sówkowate (Noctuidae), podrodzina piętnówki (Hadeninae) Piętnówka kapustnica - Mamestra brassicae (L., 1758) Gąsienice żerują na wielu roślinach dziko żyjących i uprawnych w tym także na sałacie. Motyle mają skrzydła przednie o rozpiętości około 42 mm, szarobrunatne z nerkowatymi plamkami. Gąsienice są zmienne w ubarwieniu od zielonych, do brązowych lub czarnych z żółtymi pasami na bokach ciała. Dorastają do 50 mm. Poczwarka jest błyszcząca długości do 25 mm. W ciągu roku rozwijają się dwa pokolenia tego szkodnika. Zimują poczwarki w glebie. Motyle wiosennego pokolenia wylatują w końcu maja i w czerwcu. Samice składają jaja na dolnej stronie liści w złożach, od kilkunastu do kilkudziesięciu sztuk. Lot pokolenia letniego trwa od końca lipca do początku września. Gąsienice pierwszego pokolenia żerują do połowy lipca, a pokolenia drugiego od września do października. Rodzaj uszkodzeń. Szkody wyrządzają gąsienice. Szczególnie groźne są dla młodych roślin, które mogą zniszczyć całkowicie. W starszych roślinach wygryzają dziury w liściach oraz mogą wgryzać się do główek sałaty. Rośliny są zanieczyszczone odchodami, a uszkodzona tkanka gnije. Profilaktyka i zwalczanie. W celu wykrycia gąsienic należy co najmniej raz w tygodniu przeglądać losowo wybrane rośliny. Do obserwacji pierwszych motyli i śledzenia dynamiki ich lotu należy umieścić w polu pułapki tunelowe lub typu Delta wyposażone w dyspenser feromonu płciowego samicy. Zarówno w uprawach sałaty, jak i w otoczeniu, należy zwalczać chwasty, szczególnie kwitnące, które są źródłem nektaru dla motyli. W programie ochrony należy w pierwszej kolejności uwzględnić zarejestrowane preparaty niechemiczne. W przypadku gąsienic są to preparaty biologiczne, zawierające w swoim składzie bakterie Bacillus thuringiensis (przynajmniej jeden zabieg powinien być wykonany takim preparatem). MOTYLE (Lepidoptera) – rodzina sówkowate (Noctuidae), podrodzina rolnice (Agrotinae) Rolnice (larwy) W Polsce występuje kilkadziesiąt gatunków rolnic. Do najbardziej pospolitych i szkodliwych należą: rolnica zbożówka Agrotis segetum (Denis & Schiffermüller, 1755), rolnica czopówka Agrotis exclamationis (L., 1758), rolnica gwoździówka Agrotis ipsilon (Hufnagel, 1766) i rolnica panewka Xestia c-nigrum (L.,1758). Wszystkie są polifagami żerującymi na wielu gatunkach roślin uprawnych i dziko rosnących z różnych rodzin botanicznych. Motyle mają skrzydła przednie o rozpiętości 2,5-4,5 cm, jasnobeżowe do szaro- brunatnych z plamkami. Gąsienice są długości od 3,0-6,0 cm, walcowate, szare, brunatne lub oliwkowe, z połyskiem, zwijają się w kłębuszek w czasie spoczynku lub w razie zaniepokojenia. Poczwarka jest zamknięta, o czerwonobrunatnym zabarwieniu. W zależności od warunków klimatycznych, rolnice mogą rozwinąć od 1–2 pokoleń w ciągu roku. Zimują gąsienice lub poczwarki w ziemi (do ok. 20 cm). Gąsienice opuszczają kryjówki zimowe i zaczynają żerować w kwietniu, gdy temp. gleby przekracza 10°C. Następnie schodzą do gleby w celu przepoczwarczenia. Motyle wylatują na przełomie maja i czerwca. Są one aktywne o zmierzchu i w nocy. Jedna samica składa do 2000 jaj głównie u podstawy roślin lub na dolnej stronie liści. Młode gąsienice wylęgają się po 5-15 dniach i żerują w ciągu dnia na roślinie. Starsze są aktywne głównie nocą, natomiast w ciągu dnia chowają się pod ziemią. Rodzaj uszkodzeń. Młode gąsienice żerują na nadziemnych częściach roślin, uszkadzając liście lub wschodzące rośliny. Starsze uszkadzają również części podziemne, a nocą wychodzą na powierzchnię ziemi podgryzając rośliny u nasady. Jedna gąsienica może zniszczyć nawet kilka roślin. W przypadku dużej gradacji szkodnika, mogą wystąpić place pozbawione roślin (tzw. łysiny). Najwięcej szkód powodowanych przez te szkodniki można zaobserwować wiosną i pod koniec lata. Profilaktyka i zwalczanie. Podstawową metodą ograniczania liczebności rolnic jest prawidłowo prowadzona agrotechnika. Jeżeli na polu w poprzednim sezonie wystąpiły rolnice, wówczas od początku maja do końca września należy prowadzić monitoring lotu motyli za pomocą pułapek feromonowych (2 pułapki na 1 ha). Dotyczy to zwłaszcza rolnicy zbożówki, gdyż występuje ona najliczniej na plantacjach warzyw. Pułapki umieszcza się zawsze nad wierzchołkami roślin i sprawdza co najmniej 2 razy w tygodniu na obecność motyli. Wskazane jest notowanie liczby odłowionych motyli, w celu określenia optymalnego terminu zabiegu. Ponadto systematycznie, co najmniej raz w tygodniu, należy lustrować rośliny na obecność gąsienic. Progiem zagrożenia jest stwierdzenie pierwszych młodych gąsienic na liściach. W programie ochrony należy w pierwszej kolejności uwzględnić zarejestrowane preparaty niechemiczne. W przypadku gąsienic są to preparaty biologiczne, zawierające w swoim składzie bakterie Bacillus thuringiensis (przynajmniej jeden zabieg powinien być wykonany takim preparatem). Walka chemiczna polega na opryskiwaniu insektycydami zarejestrowanymi do zwalczania rolnic. Ze względu na placowy charakter ich występowania, pierwszy zabieg można ograniczyć do miejsc, w których stwierdzono uszkodzenia roślin. Zabiegi należy wykonywać w godzinach wieczornych, kiedy gąsienice wychodzą na żerowanie. Bezpośrednio po zbiorze roślin przedplonowych zaleca się wykonać podorywkę, a jesienią głęboką orkę, ponieważ podczas tych zabiegów ginie znaczna część gąsienic i poczwarek. W rejonach, gdzie stwierdzono rolnice, należy zaorywać nieużytki stwarzające doskonałe warunki do ich rozmnażania. W sezonie wegetacyjnym na plantacjach i w ich pobliżu należy też niszczyć kwitnące chwasty będące źródłem pokarmu dla motyli. CHRZĄSZCZE (Coleloptera) - rodzina sprężykowate (Elateridae) Drutowce (larwy) Chrząszcze sprężyków mają wydłużone ciało. Osiągają długość do 8-15 mm. Mają dwie pary skrzydeł, z czego pierwsza para jest przekształcona w schitynizowane pokrywy. Pokrywy skrzydeł są bruzdkowane i lekko owłosione. Larwy sprężyków, powszechnie zwane drutowcami, mają ciało silnie wydłużone, cylindryczne lub nieco spłaszczone o żółtym lub rudawożółtym zabarwieniu i schitynizowanej powierzchni z wyraźnie zaznaczoną segmentacją. Dorastają do 25 mm długości. Rozwój larw, zależnie od gatunku trwa 2-4 lata. Rodzaj uszkodzeń. Młode larwy żywią się resztkami roślinnymi, starsze uszkadzają młode rośliny lub wgryzają się do korzeni. Mogą również żerować w szyjce korzeniowej. Największe szkody wyrządzają w młodych roślinach, które uszkodzone zawsze zamierają. Profilaktyka i zwalczanie. Ocenę zagrożenia przez larwy należy przeprowadzić przed wysianiem roślin, najlepiej jesienią w roku poprzedzającym uprawę, kiedy istnieje jeszcze możliwość zastosowania agrotechnicznych metod zwalczania. W tym celu należy pobrać 32 próby o wymiarach 25 × 25 cm i ok. 30 cm głębokości, co daje powierzchnię 2 m2, z 32 losowo wybranych miejsc na powierzchni 1 ha. Następnie pobrane próby należy przesiać przez sito i policzyć drutowce. Progiem zagrożenia jest wykrycie 4 drutowców w 32 próbach na powierzchni 2 m2. Zabiegami znacznie ograniczającymi liczebność drutowców są uprawki mechaniczne, takie jak podorywka, głęboka orka jesienna i kultywatorowanie. Zaleca się również uwzględnienie w płodozmianie gatunków roślin mało atrakcyjnych pod względem pokarmowym dla drutowców, takich jak gorczycę lub grykę, rzepak, len, groch i fasolę. Na małych powierzchniach skuteczną metodą jest wykładanie przynęt w postaci kawałków ziemniaka lub marchwi. Przynęty należy wkopać co 1,5-2 m między roślinami, oznaczyć to miejsce, codziennie sprawdzać i usuwać zgromadzone w przynętach drutowce i wymieniać kawałki ziemniaków i marchwi, ponieważ stare nie działają przywabiająco. ŚLIMAKI (Gastropoda) – rodzina ślimakowate (Helicidae), rodzina pomrowiowate (Limacidae), rodzina ślinikowate (Arionidae) W uprawie roślin ogrodniczych występuje kilkanaście gatunków ślimaków skorupkowych i nagich. Spośród ślimaków skorupkowych najczęściej występuje: wstężyk ogrodowy Cepaea Cepaea hortensis (O.F.Müller, 1774). Spośród ślimaków nagich: ślinik luzytański Arion (Arion) lusitanicus (Mabille, 1868), pomrowik plamisty Deroceras (Deroceras) reticulatum (O.F.Müller, 1774), pomrów wielki Limax maximus (L., 1758) i pomrowik mały Deroceras (Deroceras) laeve (O.F. Müller, 1774). Ślimaki w uprawach niechronionych mogą wyrządzać dotkliwe szkody. Uszkadzają zarówno wschody jak i starsze rośliny. Wygryzają w liściach dziury, powodując niekiedy całkowity gołożer albo zeskrobują tkankę pozostawiając górną skórkę. Najchętniej zjadają stożki wzrostu i liścienie. Mogą zanieczyszczać główki odchodami. Są trudne do zauważenia, ponieważ żerują w nocy, a w ciągu dnia kryją się pomiędzy liśćmi sałaty lub w innych różnych kryjówkach. Ślady śluzu na liściach i podłożu świadczą o tym, że szkody wyrządziły ślimaki. W pochmurne, deszczowe dni prowadzą również dzienny tryb życia. Progiem zagrożenia jest 10% uszkodzonych roślin. Profilaktyka i zwalczanie. Na małych powierzchniach ślimaki można zbierać ręcznie lub wyłapywać przy pomocy różnych przynęt (np. desek, kartonów), pod które chowają się w ciągu dnia. Wykryte ślimaki trzeba zbierać codziennie i niszczyć. Niektórzy producenci stosują pułapki piwne (płaskie naczynia, do których wlewa się piwo), gdzie schodzą się ślimaki. Na większych powierzchniach stosuje się zwalczanie chemiczne. Zabieg zaleca się wykonać wieczorem, kiedy jest największa aktywność szkodnika. Lustrację sałaty na obecność ślimaków należy prowadzić przynajmniej 1 raz w tygodniu. NIECHEMICZNE METODY OGRANICZENIA SZKODNIKÓW SAŁATY Metoda agrotechniczna Płodozmian i zmianowanie. Jednym z najważniejszych elementów poprawnej uprawy sałaty, uwzględniającej założenia integrowanej ochrony roślin, jest jej odpowiednie umiejscowienie w płodozmianie. Jego poprawne zaplanowanie w znacznym stopniu pozwala na utrzymanie roślin w wysokiej zdrowotności, a także na uniknięcie zjawiska nagromadzenia się szkodników na uprawianym terenie. Dobrym przedplonem dla sałaty są zboża oraz roczne i dwuletnie rośliny bobowate oraz ich mieszanki ze zbożami, koniczyna z trawami, groch, fasola, cebula, ogórek, a także wczesne warzywa kapustne. Lokalizacja plantacji. Uprawa powinna znajdować się w miejscu wolnym od szkodników zimujących w glebie, takich jak drutowce i pędraki. Wysadzanie rozsady lub siew bezpośredni w pole musi być przeprowadzone z uwzględnieniem nie przekroczenia progów szkodliwości agrofagów w glebie. Z tego też powodu rozważyć należy umiejscowienie uprawy na polu znajdującym się pod wiatr w stosunku do obszarów będących potencjalnie miejscem skąd nalatują szkodniki. Ze względu na zagrożenie ze strony mszycy brzoskwiniowej zaleca się lokalizować uprawę z dala od sadów brzoskwiniowych, gdyż brzoskwinia jest żywicielami pierwotnymi tej mszycy. Zachowanie higieny fitosanitarnej pozwala na ograniczenie liczebności szkodników zimujących w polu oraz przenoszenia ich z jednego obszaru na drugi. Polega ona głównie na dokładnym zbiorze rośliny przedplonowej oraz czyszczeniu maszyn roboczych z resztek roślinnych i grudek ziemi. Uprawa gleby. Poprawne wykonywanie uprawek mechanicznych gleby pozwala na redukcję stadiów zimujących szkodników. Ważne jest stosowanie podorywki zaraz po zbiorze roślin. Pozwala to wydobyć na powierzchnię szkodniki zimujące w glebie. Wówczas wiele z nich może zostać zjedzonych przez ptaki lub w przypadku suchej pogody gleba zostanie przesuszona, co istotnie wpłynie na ich śmiertelność. Nawożenie. Powinno być obliczone w oparciu o analizę gleby na zawartość składników pokarmowych. Oszacowane tak, aby rośliny miały zapewnione optymalne warunki pokarmowe. Jednakże szczególnie unikać należy przenawożenia azotem, gdyż zwiększa to atrakcyjność roślin dla szkodników, szczególnie mszyc, w związku z czym są chętniej przez nie zasiedlane. Ograniczanie zachwaszczenia. Ze względu na zwabianie przez kwitnące rośliny wielu gatunków szkodników (w tym motyli błyszczki jarzynówki, piętnówki kapustnicy i rolnic) należy dbać, aby uprawa była wolna od chwastów. Istotne jest także likwidowanie kwitnących chwastów wokół badanej uprawy. Metoda fizyczna  Stosowanie żółtych tablic lepowych pozwala na monitorowanie obecności stadiów ruchomych wielu gatunków szkodników.  Solaryzacja - odkażanie podłoża w okresie letnim (przykrycie cienką warstwą przeźroczystej folii podłoża lub substratu przez okres kilku tygodni). Metoda ta jest skuteczna przeciwko nicieniom bytującym w glebie. Metoda mechaniczna W przypadku szkodnika, którego łatwo można znaleźć oraz który wystąpi w niewielkim nasileniu (np. gąsienice błyszczki jarzynówki, ślimaki) rozważyć można metodę jego ręcznego zbierania. Na niewielkich obszarach można także stosować różnego typu pułapki chwytne (np. na ślimaki, drutowce). Stosowanie wszelkiego rodzaju barier, takich jak gęste siatki wokół pola, ogranicza zasiedlanie roślin przez szkodniki nalatujące na uprawę z obszarów z nią sąsiadujących. Ściółkowanie utrudnia zasiedlenie roślin przez uskrzydlone formy mszyc, jednakże spełnione muszą być 3 podstawowe warunki: szczelność siatki, materiał musi znajdować się ponad rosnącymi roślinami oraz brak szkodników w obszarze, na którym jest założona osłona. Metoda hodowlana Metoda hodowlana polega na odpowiednim doborze odmiany, przede wszystkim o optymalnych wymaganiach dla warunków, w których będzie uprawiana. W celu ograniczenia zagrożenia szkodników warto jednak wziąć pod uwagę dodatkowe ich cechy. W przypadku odmian posiadających odporność ekologiczną pozwalają one na wystąpienie niezgodności fenologicznej rozwoju rośliny i szkodnika. Odmiana taka może być wysiana lub/oraz zebrana wcześniej z pola unikając okresu, w którym ma miejsce zasiedlanie przez szkodnika. Odporność genetyczna odmiany na określony gatunek lub grupę szkodników może polegać na np. niestymulującym do składania jaj pokroju rośliny, nieodpowiednim składzie lub o nieodpowiedniej budowie tkanek dla żerującego na niej szkodnika. Wówczas skład rośliny może zawierać także związki niekorzystnie wpływające na funkcje życiowe szkodnika. Odporność genetyczna odmiany może powodować określoną reakcję rośliny na zasiedlenie przez szkodnika. Przykładowo w momencie żerowania w tkankach roślinnych zachodzić mogą zmiany, które zniechęcają go do dalszego żerowania. W przypadku nicieni mechanizm ten polegać może na np. korkowaceniu tkanek wokół miejsca, w którym żeruje nicień. Metoda biologiczna Opiera się ona przede wszystkim na stworzeniu korzystnych warunków dla drapieżców i parazytoidów, które są w stanie istotnie ograniczać rozwój populacji szkodników. Nadrzędną zasadą metody biologicznej jest ocena wpływu na organizmy pożyteczne każdego planowanego zabiegu chemicznego. Szczególnie dotyczy to stosowania insektycydów. W sytuacji, kiedy liczebność szkodnika w polu jest niewielka należy oszacować możliwość regulacji jego liczebności przez organizmy pożyteczne. Przykładowo na początku sezonu wystąpienie mszycy na sałacie zbiegać się może z licznym pojawieniem biedronek, które będą w stanie znacząco ograniczyć populację mszyc. Obecność biegaczowatych, kusakowatych, pająków i kosarzy jest szczególnie istotna w kontrolowaniu liczebności szkodników, których rozwój związany jest ze środowiskiem glebowym. Jest to wyjątkowo ważne w obecnej sytuacji braku skutecznych metod ochrony upraw w sezonie przed szkodnikami takimi jak rolnice, pędraki i drutowce. Jako metodę biologiczną rozumie się także introdukowanie organizmów pożytecznych. Za przykład posłużyć może wprowadzanie na uprawę złotooków we wczesnym okresie zasiedlania uprawy przez mszyce. Metoda chemiczna W wyborze środka ochrony roślin, poza jego skutecznością, istotne powinny być: niska toksyczność, okres rozkładu w środowisku i zalegania w uprawie oraz jego selektywność. Decyzję o zastosowaniu środka ochrony roślin opierać należy przede wszystkim o progi szkodliwości. Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z podanymi w etykiecie zaleceniami oraz w taki sposób, aby nie dopuścić do zagrożenia zdrowia człowieka, zwierząt lub środowiska. Wykaz dopuszczonych w Polsce środków ochrony roślin jest publikowany w rejestrze środków ochrony roślin. Informacje o zakresie stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach zamieszczane są w etykietach. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest wyszukiwarka środków ochrony roślin. Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem https://www.gov.pl/web/rolnictwo/ochrona-roslin. Lista środków ochrony roślin do integrowanej produkcji jest opracowywana przez Instytut Ogrodnictwa – PIB w Skierniewicach i publikowana w Programie Ochrony Roślin Warzywnych. Wykaz zalecanych do IP środków ochrony roślin jest również dostępny na stronie internetowej Instytut Ogrodnictwa - PIB pod adresem http://arc.inhort.pl/serwis- ochrony-roslin/ochrona-roslin/ochrona-roslin-rosliny-warzywne/rosliny-warzywne-wykaz- srodkow. Ponadto informacja dotycząca środków ochrony roślin do integrowanej produkcji publikowana jest na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow-ochrony-roslin-dla-integrowanej- produkcji.html. Niedopuszczalne jest stosowanie środków, których okres karencji nie zakończy się przed zbiorem roślin. W celu uniknięcia powstania ras odpornych należy stosować środki zawierające substancje aktywne z różnych grup chemicznych - zwłaszcza w przypadku szkodników występujących licznie, o krótkim okresie rozwojowym i dużej płodności. Tabela 3. Sposób lustracji i progi zagrożenia dla najważniejszych szkodników sałaty. Sposób lustracji Termin lustracji Szkodliwe Gatunek szkodnika i progi zagrożenia i zwalczania stadium Guzak północny Próby glebowe: przed sadzeniem larwy Z pola o powierzchni 1 ha należy pobrać roślin inwazyjne próby z 10-30 punktów. Pobraną glebę należy (J2) dokładnie wymieszać i przekazać do badań laboratoryjnych 0,5-1 kg. Brak ustalonych progów zagrożenia. Rolnice Pułapki feromonowe maj-wrzesień gąsienice Na polu o powierzchni 1 ha należy ustawiać 2 pułapki, które sprawdza się co najmniej 2 razy w tygodniu na obecność motyli. Lustracja roślin przez cały cykl Należy przeglądać całe rośliny. uprawowy Drutowce Próby glebowe larwy Na powierzchni 1 ha należy pobrać 32 próby o wymiarach 25 × 25 cm i ok. 30 cm głębokości, co daje powierzchnię 2 m2, z 32 losowo wybranych miejsc, następnie przesiać próby przez sito i policzyć drutowce. Progiem zagrożenia jest wykrycie 4 drutowców w 32 próbach na powierzchni 2 m2. Mszyce: brzoskwiniowa, Lustracja roślin: okres wzrostu dzieworódki ziemniaczano-smugowa, Przeglądać rośliny co najmniej raz w roślin bezskrzydłe porzeczkowo-sałatowa. tygodniu na obecność mszyc. Progiem i larwy zagrożenia jest stwierdzenie mszyc na 10% roślin. Błyszczka jarzynówka, Lustracja roślin: okres wzrostu gąsienice piętnówka kapustnica Przynajmniej raz w tygodniu należy roślin przeglądać losowo wybrane rośliny. Próg zagrożenia to 1 gąsienica lub złoże jaj w przeliczeniu na jedną roślinę.