Materiał siewny i odmiany w IPR – sałata polowa

2.1. Produkcja rozsady Rozsadę sałaty przygotowuje się pod osłonami, w mnożarkach - szklarniach/tunelach, zwykle ogrzewanych i wyposażonych w system doświetlania roślin. W integrowanej produkcji sałaty uprawianej w gruncie tunelu czy też w substratach konieczne jest do produkcji rozsady używanie materiału siewnego kategorii kwalifikowany lub standard. Stosowanie materiału siewnego tej kategorii wskazane jest także przy siewie nasion bezpośrednio w pole. Od producent IP sałaty wymaga się przechowywania etykiet oraz dowodów zakupu materiału siewnego. Przy zakupie rozsady - przechowywanie dokumentu dostawcy i paszportu roślin. Ogrzewanie i doświetlanie rozsady jest niezbędne przy produkcji wczesno wiosennej (od lutego do marca), aby zapewnić roślinom 14-20°C i co najmniej 10 tys. luksów światła, tj. natężenia promieniowania fotosyntetycznie czynnego (PAR) na poziomie 180 μmol‧m–2‧s–. Produkcja rozsady sałaty trwa od 3 do 6 tygodni, w zależności od warunków świetlnych. Im lepsze - tym okres ten jest krótszy. Rozsady można doświetlać w systemie fotoperiodycznym (wydłużanie dnia do max. 14 godzin) lub kompensacyjnym (tzw. asymilacyjnym) zwiększając natężenie światła w ciągu dnia. Do doświetlania służą:  wysokoprężne lampy sodowe (HPS) o mocy 400-1000 W  lampy diodowe (LED) Niedobór światła, zwłaszcza po wschodach skutkuje wydłużaniem się części podliścieniowej i wydelikaceniem roślin. W konsekwencji rozety są zbyt wysoko osadzone, mało stabilne i podatne na uszkodzenia w czasie sadzenia, a w uprawie główki ulegają deformacjom. Najbardziej wrażliwa na niedobór światła jest sałata krucha i masłowa, najmniej odmiany liściowe i rzymskie. Sałata dobrze kiełkuje w pełnym świetle, ale przykrycie nasion pozwala utrzymać wilgotność niezbędną do kiełkowania (80-85% polowej pojemności wodnej). Nasiona nieotoczkowane przykrywa się cienką warstwą substratu torfowego lub białą agrowłókniną, nasiona otoczkowane tylko agrowłókniną. Wyższa wilgotność jest niewskazana ze względu na zwiększone zagrożenie patogeniczne, zwłaszcza naloty ziemiórek i brzegówek. Optymalne temperatury w czasie produkcji rozsady mieszczą się w zakresie 18-20°C (kiełkowanie i wschody) i 16-18°C (dalszy wzrost). W temperaturze 12-16°C nasiona kiełkują dobrze, ale wschody pojawiają się nierównomiernie i mogą trwać nawet do 2 tygodni. W temperaturze >25°C okrywa nasienna staje się nieprzepuszczalna dla gazów, kiełki zamierają wewnątrz niej i nasiona nie kiełkują. Pomocne jest chłodzenie nasion w temperaturze ok. 5°C przez 24 godziny, przed wysiewem. W okresie wysokich temperatur (późna wiosna, lato) po wysiewie, do wschodów można pojemniki wysiewne szczelnie przykryć czarną agrowłókniną rozłożoną na stelażach (min. 50 cm nad powierzchnią) – pod cieniówką temperatura będzie niższa niż w otaczającym powietrzu, a optymalna wilgotność podłoża utrzyma się dłużej. Rozsadę w wielodoniczkach przygotowywaną do upraw letnich można też przenieść na rozsadnik gruntowy zacieniowany od zachodniej strony, z możliwością osłaniania roślin przed deszczem i nawadniać je zraszaczem polowym. Należy pamiętać, aby wielodoniczki umieścić na niskim rusztowaniu, co umożliwi odpływ nadmiaru wody i cyrkulację powietrza wokół bryły korzeniowej, a przede wszystkim zapobiegnie podsiąkaniu różnych szkodliwych substancji z otoczenia (herbicydy, detergenty itp.). Ostrożnie trzeba podchodzić do cieniowania rozsady. Zwłaszcza sałata krucha bardzo szybko reaguje na niedobór światła etiolacją (wybiegnięciem) liści i później nie nadaje się do sadzenia sadzarką. Najmniej wrażliwe są sałaty liściowe. Nasiona sałaty wysiewa się do wielodoniczek (96-160 komórek w tacy) z substratem torfowym, czasem wzbogaconym włóknem kokosowym lub perlitem. Substrat taki musi mieć odpowiednie pH (6-6,5) i składniki odżywce na poziomie odpowiednim dla całego okresu wzrostu rozsady (zasolenie 1-1,5 g NaCl/dm3). W integrowanej produkcji sałaty należy produkować rozsadę w substratach torfowych, wolnych od patogenów i szkodników. Producent IP zobowiązany jest do przechowywania dowodu zakupu substratu. Najlepszymi substratami są gotowe mieszanki torfu wysokiego, włóknistego i ciemnego. Wielodoniczki z rozsadą ustawia się na ażurowym podłożu (stelaże bambusowe, stały z siatki itp.), aby umożliwić cyrkulację powietrza wokół komórek i zapobiegać kumulowania się wilgoci w ich dolnej części. Dzięki temu korzenie rozsady rozwijają się w całej objętości bryły korzeniowej, a nie zwijają w dolnej części komórki. Najlepszą metodą nawadniania rozsad w wielodoniczkach jest deszczowanie drobnokropliste.

2.6. Dobór odmian Na skalę towarową uprawia się sałatę głowiastą tj. masłową i kruchą (lodowa), liściową (rozetową) - dębolistną i pierzastą oraz rzymską mini o główkach dorastających do 15-20 cm (typ Little Gem, baby cos); rzadko - odmiany rzymskie o dużych główkach, osiągających wielkość kapusty pekińskiej (cos lettuce). W uprawach amatorskich pojawia się sałata łodygowa (szparagowa, głąbik krakowski), której jadalną częścią jest pęd kwiatostanowy, przed wykształceniem paków kwiatowych. Wśród sałat wyróżnia się odmiany o ulistnieniu zielonym i czerwonym, różnej budowie liścia i architekturze rozety (główki). Intensywność koloru, stopień zabarwienia, kształt i pofalowanie w liści, tempo przyrostu masy i zwijania główki, także zdolność do kumulowania azotanów są cechami genetycznymi, które mogą być jednak modyfikowane przez warunki uprawy. Odmiany sałaty mają różną wrażliwość na długość dnia, intensywność światła i temperaturę oraz patogeny. Dlatego też wprowadzono podział, zależnie od przydatności do uprawy w różnych okresach roku i warunkach produkcyjnych, na sałaty do uprawy szklarniowej i polowej oraz do uprawy wiosennej (III-V), letniej (V-VIII), jesiennej (IX-XI), zimowej (XI-II) i całorocznej tzw. uniwersalne. Specyficzną cechą odmian sałat głowiastych (masłowej i kruchej) jest tempo zwijania główki, czyli czas od posadzenia do wyraźnego uformowania się główki. Odmiany szybko inicjujące główki wkrótce po sadzeniu podnoszą liście i nachylają je do wewnątrz rozety. Drugą grupę stanowią odmiany o powolnym tempie zwijania główki – najpierw wytwarzające dużą masę liści, które później gwałtownie zawijają się, przykrywając wnętrze rośliny. Odmiany takie osiągają zwykle bardzo dużą masę, ale mają długi okres wzrostu. Są więc polecane na okresy o dobrych warunkach świetlnych i przy wysokiej kulturze upraw. W produkcji preferowane są odmiany masłowe o jasnej barwie liści i luźnej główce. (praktycznie nie uprawia się sałat masłowych o czerwono zabarwionych liściach). Niewiele jest takich odmian sałaty masłowej, które są i jasne i odporne na wiele ras mączniaka rzekomego. Wysoka odporność na mączniaka jest zazwyczaj skorelowana z wysoką zawartością chlorofilu i żywo zieloną barwą liści – nieatrakcyjną na polskim rynku. Jest to główna przyczyna spadku areału sałaty masłowej. Barwa liści sałaty kruchej i rzymskiej jest mniej istotna dlatego priorytetowo traktowane są odmiany o jak największej odporności na Bremia lactucae (oznaczenia BL i NL). Równie ważna jest wielkość i zwięzłość główki. Na świeży rynek odpowiednie są odmiany o główce 400-600 g, wyraźnie kuliste, ale miękkie. Do gastronomii natomiast większe, o masie 600-1000 g, bardziej zwięzłe. Obecnie jednak największym zainteresowaniem rynku Ho-Re-Ca (oferta dla hoteli, restauracji i cateringu) cieszą się odmiany z grupy batawia. Sałaty liściowe, zwłaszcza pierzaste (typ Lollo Rosa i Lollo Bianca) są najmniej podatne na mączniaka rzekomego, a niektóre mają niespotykaną wśród innych typów genetyczną odporność na mszycę porzeczkową Nasonovia ribisnigri. O ich atrakcyjności rynkowej stanowi barwa liści, najlepiej żywozielone lub całkowicie czerwone blaszki (tzw. potrójna czerwień). Ważną rolę w zapewnieniu odpowiedniego plonu oraz profilaktyce chorób patogenicznych i zaburzeń fizjologicznych odgrywa zagęszczenie roślin. Najlepiej jest kierować się zaleceniami hodowcy podawanymi w opisach odmian. Odmiany masłowe i rzymskie mini sadzi się w liczbie 9-12 szt./m2 (zależnie od okresu uprawy). Odmiany kruche i rzymskie maxi – od 6-9 szt./m2 (zależnie od docelowych rozmiarów główki). Zagęszczenie odmian liściowych wynosi nawet 9-30 szt./m2, ponieważ tu zróżnicowanie wielkości główek (rozet) jest największe, od 10 do 30 centymetrów.