Monitoring w IPR – cukinia

3.2. Choroby CHOROBY WIRUSOWE Mozaika cukinii i kabaczka Chorobę wywołują: wirus mozaiki cukinii (ang. Zucchini yellow mosaic virus, ZYMV), wirus mozaiki arbuza (ang. Watermelon mosaic virus, WMV) oraz wirus pierścieniowej plamistości papai (ang. Papaya ringspot virus, PRSV). Jedna roślina może być zainfekowana przez więcej niż jeden gatunek wymienionych wirusów. Biologia i przenoszenie. ZYMV ma stosunkowo wąski zakres naturalnych żywicieli, z których większość należy do rodziny dyniowatych. WMV ma szeroki zakres żywicieli, w tym gatunki roślin uprawnych i chwastów. Należą do nich marchew, szpinak, fasola, koniczyna i gatunki chwastów z kilku rodzin, w tym Apiaceae, Asteraceae i Fabaceae. Rola tych żywicieli jako źródeł wirusa dla roślin dyniowatych nie jest jasna, chociaż najprawdopodobniej wspomagają one przetrwanie wirusa pomiędzy sezonami, szczególnie w obszarach o umiarkowanym klimacie, gdzie dyniowate są uprawiane tylko w sezonie wiosenno-letnim. PRSV ma bardzo niewielu żywicieli spoza rodziny dyniowatych. Głównymi rezerwuarami dla wszystkich trzech wirusów są stare, zakażone wirusem uprawy dyniowatych, dyniowate w ogrodach przydomowych oraz chwasty. ZYMV, WMV i PRSV są rozprzestrzeniane przez wiele gatunków mszyc m. in. mszycę ogórkową Aphis (Aphis) gossypii, mszycę brzoskwiniową Myzus (Nectarosiphon) persicae i mszycę grochodrzewowo- lucernową Aphis (Aphis) craccivora. Te trzy wirusy mogą być również rozprzestrzeniane mechanicznie podczas prac rolniczych. Przenoszenie przez nasiona może być ważną drogą rozprzestrzeniania się ZYMV, WMV i PRSV między krajami i regionami. Objawy. Objawy wywoływane przez każdy z tych trzech wirusów są podobne i często trudne do rozróżnienia. Dodatkową trudność w identyfikacji czynnika chorobotwórczego stanowią powszechne infekcje mieszane.  ZYMV wywołuje ostrą, żółtą mozaikę, zwykle z towarzyszącymi jej zniekształceniami liści i pęcherzami. Rośliny często wykazują zahamowanie wzrostu, a blaszki liściowe mogą być znacznie zmniejszone. Rośliny cukinii przeważnie nie zawiązują owoców, a jeśli zawiążą będą one małe i zniekształcone. Owoce kabaczka porażonego wirusem są mniejsze niż owoce rośliny zdrowej i mogą mieć wyraźne żółte plamy i pierścienie. Produkcja nasion jest drastycznie ograniczona, a nasiona są często zdeformowane. Rośliny zainfekowane na początku sezonu charakteryzuje mocno zahamowany wzrost, zniekształcenie liści oraz bruzdowatość (chropowatość) na powierzchni owoców co powoduje, że tracą one wartość handlową.  WMV powoduje objawy zielonej mozaiki na liściach, ale rzadko zniekształcenia owoców. Na owocach pochodzących z porażonych roślin mogą pojawić się jasno- lub ciemnozielone plamy i nieznaczne szorstkości skórki.  Dla PRSV opisano dwa szczepy, oznaczone PRSV-P i PRSV-W. Pierwszy z nich infekuje papaję i sporadycznie dyniowate, natomiast PRSV-W wywołuje poważne objawy u wielu gatunków dyniowatych. Oba szczepy są blisko spokrewnione pod względem właściwości biologicznych i molekularnych. PRSV-W powoduje wyraźny jasno- i ciemnozielony wzór mozaiki na liściach, które stają się zniekształcone i pokryte pęcherzami. Owoce cukinii są często grudkowate i zniekształcone. Plon z silnie porażonych roślin cukinii drastycznie się zmniejsza, a produkowane owoce są małe i mocno zniekształcone. Liście stają się szponiaste z silną mozaiką pęcherzy. Szkodliwość. WMV i ZYMV są obecnie najczęściej obserwowane w uprawach cukinii i kabaczka w Polsce. Obecność potywirusów w roślinach dyniowatych jest przyczyną obniżenia plonu o około 30%. Szkodliwość tych wirusów wyraźnie zwiększa się, gdy roślina jest porażona równocześnie przez kilka wirusów. ZYMV powoduje znaczące straty zarówno ilościowe, jak i jakościowe plonu. Rośliny porażone przez ZYMV często wydają plon, który ze względu na niską jakość (zniekształcenia i przebarwienia) jest nieprzydatny do handlu. WMV jest szeroko rozpowszechniony w uprawie cukinii w Polsce i z roku na rok odnotowywana jest rosnąca ilość porażeń. W przypadku infekcji WMV, wprowadzonej do uprawy z nasionami, owoce całkowicie tracą wartość handlową. Konieczne jest prowadzenie obserwacji zdrowotności roślin w danym sezonie wegetacyjnym, przynajmniej 1 raz w tygodniu. Po stwierdzeniu objawów chorobowych, rośliny należy usunąć. Mozaika ogórka na cukinii i kabaczku Chorobę przenosi wirus mozaiki ogórka (ang. Cucumber mosaic virus, CMV). Biologia i przenoszenie. CMV ma jeden z największych, naturalnych zakresów żywicielskich wśród wszystkich wirusów roślinnych, zakażając wiele gatunków roślin uprawnych, ozdobnych i chwastów z różnych rodzin. Wirus jest przenoszony przez wiele gatunków mszyc, przy czym do rozprzestrzeniania się potrzebny jest bardzo krótki czas żerowania. Nie stwierdzono, aby wirus rozprzestrzeniał się w polu przez kontakt roślina-roślina. Chociaż CMV jest przenoszony przez nasiona wielu gatunków roślin uprawnych i chwastów, nie ma wystarczających dowodów na przenoszenie go przez nasiona dyniowatych. Objawy. Objawy pojawiają się najpierw na młodych liściach, które ulegają cętkowaniu i zwijają się ku dołowi. Liście są mniejsze i zniekształcone. W miarę postępu choroby rośliny stają się coraz bardziej zahamowane, a ich międzywęźla ulegają skróceniu. Owoce są cętkowane i mogą być zniekształcone. Infekcja CMV we wczesnym etapie rozwoju powoduje silną epinastię, wygięcie w dół ogonków i blaszek liściowych oraz znaczną redukcję powierzchni liści. Szkodliwość. CMV występuje powszechnie na całym świecie, zwłaszcza w regionach o umiarkowanym klimacie. Chociaż wirus ten występuje na roślinach dyniowatych w Polsce, rzadko stanowi problem w uprawie cukinii i kabaczka. Konieczne jest prowadzenie obserwacji zdrowotności roślin w danym sezonie wegetacyjnym, przynajmniej 1 raz w tygodniu. Po stwierdzeniu objawów chorobowych, rośliny należy usunąć. CHOROBY BAKTERYJNE Kanciasta plamistość Chorobę wywołuje bakteria Pseudomonas syringae pv. lachrymans. Choroba występuje na większości gatunków roślin dyniowatych, w tym cukinii, kabaczku i patisonie. Biologia i przenoszenie. Pseudomonas syringae pv. lachrymans jest gramujemną, tlenową, urzęsioną bakterią o kształcie wygiętych pałeczek. Do roślin przedostaje się przez aparaty szparkowe, hydatody i zranienia. Rozwojowi choroby sprzyja wilgoć. Optymalna temperatura rozwoju choroby wynosi 24–27C. Patogen jest przenoszony przez nasiona. Bakteria może być przenoszona z rośliny na roślinę przez rozpryskującą się wodę (również deszcz), owady, sprzęt polowy i ludzi. Wilgoć na liściach jest szczególnie istotnym czynnikiem umożliwiającym rozprzestrzenianie się patogenu za pośrednictwem sprzętu i pracowników rolnych dotykających roślin. Bakteria może przetrwać zimę na zainfekowanych resztkami roślinnych. Objawy. Pierwsze objawy to uwodnione, nieregularne plam otoczone żółtobiałym lub brązowym halo. Następnie plamy powiększają się i stają się kanciaste ze względu na ograniczanie ich przez nerwy. W warunkach wysokiej wilgotności na dolnej stronie liści w miejscu powstałych plam można zaobserwować mętny śluzowaty wyciek bakterii. Porażona tkanka brązowieje i łatwo się wykrusza, w wyniku czego na liściach tworzą się dziury. Szkodliwość. Kanciasta plamistość występuje powszechnie w prawie każdym rejonie uprawy roślin dyniowatych na świecie, powodując duże straty. Patogen może wyrządzić największe szkody, kiedy do infekcji dojdzie na początku wzrostu roślin. Konieczne jest prowadzenie obserwacji zdrowotności roślin w danym sezonie wegetacyjnym, przynajmniej 1 raz w tygodniu. Po stwierdzeniu objawów chorobowych, rośliny należy usunąć. CHOROBY GRZYBOWE Czarna zgnilizna zawiązków i pędów roślin dyniowatych (Didymella bryoniae) Biologia i przenoszenie. Grzyb zimuje w podłożu w formie pseudosklerocjów lub grzybni saprofitycznej, gdzie może przetrwać przez kilka lat. W rozprzestrzenianiu się patogenu biorą udział zarówno zarodniki konidialne jak i workowe. Optymalna temperatura dla rozwoju patogenu to 20-28°C, do infekcji może dochodzić już w temperaturze powyżej 10°C. Najistotniejszym czynnikiem decydującym o tempie rozwoju patogenu jest wilgotność powietrza. Grzyb najszybciej rozwija się przy wilgotności względnej powietrza zbliżonej do 90% i długotrwałym zwilżeniu roślin. Rozwojowi infekcji sprzyja również spadek temperatury w ciągu nocy. Szkodliwość choroby jest wysoka, zwłaszcza w tunelach foliowych. Największe zagrożenie wystąpienia choroby istnieje w okresach chłodnej, pochmurnej i wilgotnej pogody. Objawy. Grzyb powoduje gnicie, zasychanie zawiązków oraz deformację owoców. Porażane są również liście, łodygi i pędy boczne. Na brzegach liści powstają duże, jasne nekrotyczne plamy z ciemniejszym środkiem. Zainfekowane tkanki roślin przybierają ciemne zabarwienie, ze względu na licznie tworzące się, czarne owocniki grzyba (pseudotecja i piknidia). Jeśli choroba wystąpi na siewkach, prowadzi do bardzo szybkiego ich zamierania. Profilaktyka i zwalczanie. Należy nie dopuszczać do długotrwałego zwilżenia roślin i utrzymywania wysokiej wilgotności powietrza (powyżej 90%). Rośliny rosnące pod osłonami należy umiarkowane, lecz często wietrzyć. Istotne znaczenie ma również wczesne prześwietlanie bujnie rosnących roślin. Ponieważ grzyb zimuje w resztkach roślinnych i na konstrukcjach, niezbędna jest dezynfekcja pomieszczenia uprawowego przed następną uprawą. Konieczne jest prowadzenie obserwacji zdrowotności roślin w danym sezonie wegetacyjnym, przynajmniej 1 raz w tygodniu. Mączniak rzekomy dyniowatych (Pseudoperenospora cubensis) Jest to pospolita i bardzo groźna choroba cukinii, kabaczka i patisona uprawianych w polu i pod osłonami. Biologia i przenoszenie. Zarodniki kiełkują w temperaturze 8-30°C. Optymalne warunki do zarodnikowania patogenu to: wysoka wilgotności powietrza, i temperatura 15-20°C. W uprawach pod osłonami choroba rozprzestrzenia się niezwykle szybko. Jeżeli nie podejmie się działań ochronnych, w ciągu dwóch tygodni może dojść do całkowitego zniszczenia roślin. Rozwojowi choroby (najczęściej lipiec/sierpień) sprzyja długo utrzymujące się zwilżenie liści oraz temperatura 25-30°C w dzień i 10-15°C w nocy. W zależności od podatności odmian oraz warunków atmosferycznych po kilku dniach od wystąpienia pierwszych objawów może dochodzić do całkowitego zamierania roślin. Objawy. W wyniku infekcji na górnej stronie blaszek liściowych pojawiają się chlorotyczne, jasnozielone, a następnie żółte plamy, ograniczone nerwami. W warunkach sprzyjających rozwojowi choroby, na dolnej stronie liści w miejscach obserwowanych plam, pojawia się początkowo szary, a następnie brunatno-fioletowy nalot trzonków i zarodników sporangialnych. Wraz z rozwojem choroby plamy rozszerzają się i zlewają obejmując całą powierzchnię liści. W miarę powiększania się plam liście cukinii zaczynają zasychać. Silnie porażone rośliny zamierają. Profilaktyka i zwalczanie. Należy bezwzględnie unikać okresu zwilżenia liści trwającego dłużej niż 5 godzin. Z chwilą pojawienia się pierwszym symptomów choroby należy niezwłocznie rozpocząć intensywne zwalczanie chemiczne. Konieczne jest prowadzenie obserwacji zdrowotności roślin w danym sezonie wegetacyjnym, przynajmniej 1 raz w tygodniu. Po stwierdzeniu objawów chorobowych, rośliny należy usunąć. Mączniak prawdziwy dyniowatych (Podosphaera fusca) Choroba występuje na wszystkich gatunkach roślin dyniowatych, w tym na cukinii, kabaczku i patisonie, głównie tych uprawianych pod osłonami. Biologia i przenoszenie. Grzyb najlepiej rozwija się przy wilgotności 50% i temperaturze powietrza pomiędzy 20-27°C. Częste zwilżanie liści, przenawożenie azotem przyczyniają się do nasilenia objawów chorobowych. Zarodniki patogenu rozprzestrzeniają się wraz z prądami powietrza i wodą. Objawy. Na górnej stronie liści powstają charakterystyczne, białe, mączyste plamy, które rozszerzając się często obejmują całą powierzchnię blaszki liściowej. Silnie porażone liście przedwcześnie zamierają. Profilaktyka i zwalczanie. Do uprawy należy wybierać odmiany odporne. Po wystąpieniu pierwszych objawów choroby należy niezwłocznie rozpocząć opryskiwanie roślin zalecanymi fungicydami. Konieczne jest prowadzenie obserwacji zdrowotności roślin w danym sezonie wegetacyjnym, przynajmniej 1 raz w tygodniu. Po stwierdzeniu objawów chorobowych, rośliny należy usunąć. Szara pleśń (Botrytis cinerea) Sprawca choroby jest typowym polifagiem, porażającym wiele gatunków roślin. Patogen infekuje wszystkie organy roślinne: liście, pędy, kwiaty i owoce we wszystkich fazach rozwojowych. Biologia i przenoszenie. Czynnikiem sprzyjającym rozwojowi patogenu jest bardzo wysoka wilgotność powietrza (optimum 95%) oraz obecność na roślinie wody. Długość okresu utrzymywania się wysokiej wilgotności powietrza jest czynnikiem bezpośrednio decydującym o rozwoju choroby. Temperatura w tym przypadku ma niewielkie znaczenie. Optymalna temperatura do rozwoju infekcji wynosi 17-23°C. Rośliny, które uprzednio przeszły jakikolwiek stres, np. wodny, termiczny lub świetlny, są bardziej wrażliwe na porażenie przez B. cinerea. Do infekcji dochodzi przez zranienia lub poprzez wnikanie strzępek patogenu przez nieuszkodzoną tkankę okrywającą. Objawy. Objawy chorobowe to brunatne, nekrotyczne plamy, pokryte szarym, pylącym nalotem grzybni i zarodników konidialnych. Zainfekowana tkanka zasycha. Owoce często są silnie porażone już w początkowej fazie wzrostu. Porażenie zwykle zaczyna się od wierzchołka owocu, gdzie gromadzą się krople wody ułatwiające infekcję. Profilaktyka i zwalczanie. Bardzo duże znaczenie w ograniczaniu szkodliwości szarej pleśni ma kształtowanie mikroklimatu w obiekcie. Przede wszystkim należy dążyć do obniżenia wilgotności w pomieszczeniu uprawowym, w razie potrzeby poprzez jednoczesne wietrzenie i ogrzewanie. W warunkach dużego zagrożenia stosować przemiennie zalecane fungicydy. Konieczne jest prowadzenie obserwacji zdrowotności roślin w danym sezonie wegetacyjnym, przynajmniej 1 raz w tygodniu. Po stwierdzeniu objawów chorobowych, rośliny należy usunąć. Fuzaryjna zgorzel dyniowatych (Fusarium solani f. sp. cucurbitae) Biologia i przenoszenie. Sprawca choroby rozwija się w podłożu, z którego infekuje rośliny. W podłożu patogen może przetrwać przez kilka lat w postaci chlamydospor zarodników przetrwalnikowych. Do infekcji może dojść w fazie produkcji rozsady lub w dalszym okresie wegetacji. Objawy. Objawy chorobowe powodowane przez F. solani to zgnilizna korzeni, szyjki korzeniowej i podstawy pędu roślin. Nekroza może rozszerzać się nawet do kilkudziesięciu centymetrów nad powierzchnią podłoża. Porażone rośliny więdną, stają się chlorotyczne i dość szybko zamierają. Sprawca choroby rozwija się w podłożu, z którego infekuje rośliny. W podłożu patogen może przetrwać przez kilka lat w postaci chlamydospor zarodników przetrwalnikowych. Do infekcji może dojść w fazie produkcji rozsady lub w dalszym okresie wegetacji. Profilaktyka i zwalczanie. Należy utrzymywać optymalną wilgotność podłoża i nie dopuszczać do długotrwałego zwilżenia dolnych części łodyg. Rozsadę produkować w podłożu wolnym od patogenów (świeży i odkażony substrat). Po stwierdzeniu wystąpienia patogenu w uprawie cukinii, kabaczków i patisona, należy zachować 3-4 letnią przerwę w uprawie roślin dyniowatych i dokonać dezynfekcji podłoża. Z plantacji należy usuwać chore rośliny a następnie spalić. Źródłem patogenu może być również woda służąca do podlewania lub zraszania roślin. Najczęściej jest to woda pochodząca z okolicznych cieków wodnych lub stawów zakażona zarodnikami patogenu. Niechemiczne metody ograniczania chorób cukinii, kabaczka i patisona Metoda agrotechniczna Lokalizacja plantacji. Najwięcej chorób występuje w rejonach skoncentrowanej uprawy cukinii/kabaczka/patisona i w gospodarstwach nie przestrzegających zasad zmianowania. Niewskazana jest lokalizacja plantacji wymienionych roślin w bliskim sąsiedztwie upraw innych gatunków roślin dyniowatych, zwłaszcza plantacji ogórka i dyni. Zmianowanie. Wybór stanowiska, przedplonu i prawidłowe zmianowanie stanowi podstawę integrowanej produkcji cukinii, kabaczka i patisona przed chorobami, szkodnikami i chwastami. Ze względów fitosanitarnych wymienione rośliny nie powinny być uprawiany po sobie ani po innych warzywach dyniowatych takich jak: ogórek i dynia, na tym samym polu nie częściej niż co 4 lata. Uprawa zaś cukinii, kabaczka i patisona w monokulturze prowadzi do niebezpieczeństwa nagromadzenia się w glebie groźnych chorób i szkodników. Metoda hodowlana W szczególny sposób powinna być traktowana hodowla, selekcja odpornościowa cukinii, kabaczka i patisona na choroby pochodzenia wirusowego. W uprawach tych roślin mamy często do czynienia z kompleksem różnych rodzajów wirusów jednocześnie na danej plantacji, a nawet tej samej roślinie. Metoda biologiczna W ochronie integrowanej ważnym jest unikanie niszczenia organizmów pożytecznych będących na lub w otoczeniu naszego pola. Należą do nich grzyby: Pythium oligandrum, Trichoderma spp., Coniothyrium minitans i bakteria - Bacillus subtilis i inne. Podejmowanie decyzji o wykonaniu zabiegów ochrony Jedną z metod w ochronie przed chorobami warzyw przy podejmowaniu decyzji o rozpoczęciu ochrony przed patogenami jest sygnalizacja pojawu zarodników rejestrowanych za pomocą specjalistycznej aparatury. W uprawie cukinii, kabaczka i patisona podstawową metodą wykrywania wielu chorób roślin jest częsta i dokładna lustracja roślin na plantacji i poprawne określenie na podstawie pierwszych symptomów choroby w oparciu o dostępne metodyki, w których zawarte są opisy i barwne fotografie. Obowiązkowe są przynajmniej cotygodniowe lustracje plantacji, potwierdzone w Notatniku Integrowanej Produkcji, na obecność chorób: wirusowych, mączniak rzekomy, szara pleśń, czarna zgnilizna zawiązków, kanciasta plamistość bakteryjna oraz mączniak prawdziwy. Trafna diagnoza oraz właściwie i terminowo wykonane zabiegi ochronne z zachowaniem okresów karencji decydują o uzyskaniu wysokiego i dobrej jakości plonu handlowego, bezpiecznego dla konsumenta. Zaprawianie nasion Należy stosować nasiona cukinii, kabaczka i patisona zaprawione chemicznie. Aktualnie brak jest zapraw nasiennych zarejestrowanych w uprawie wymienionych roślin. Stosowane nasiona powinny mieć prawidłowe parametry siewne i być wolne od patogenów roślin. W tabeli 5 przedstawiono zalecenia dotyczące profilaktyki i sposobów zwalczania najważniejszych chorób występujących u cukinii, kabaczka i patisona. Tabela. 5. Program ochrony cukinii, kabaczka i patisona przed najważniejszymi chorobami Choroba Profilaktyka i sposób zwalczania Należy używać materiału siewnego kategorii kwalifikowany lub standard. Usuwać Mozaika cukinii z pola rośliny chore, a następnie niszczyć je np. palić. i kabaczka Zwalczać mszyce będące wektorem wirusa oraz chwasty rosnące w otoczeniu. Należy używać materiału siewnego kategorii kwalifikowany lub standard. Zaleca się wysiew zaprawionych nasion wolnych od patogenu. Kanciasta plamistość Zwalczać chwasty, na których bakterie mogą bytować. bakteryjna Stosować przynajmniej pięciomiesięczną przerwę w uprawie cukinii, kabaczka i patisona na stanowisku, na którym potwierdzono wystąpienie bakteryjnej plamistości. Wprowadzać do uprawy odmiany odporne lub tolerancyjne na sprawcę choroby. Zaniechać uprawy cukinii, kabaczka i patisona na tym samym stanowisku przez minimum 4 lata. Unikać zbyt gęstego sadzenia roślin, Mączniak rzekomy Wietrzyć pomieszczenia. W ochronie chemicznej stosować profilaktycznie i interwencyjnie fungicydy dopuszczone do ochrony cukinii, kabaczka i patisona przed mączniakiem rzekomym zgodnie z obowiązującym programem ochrony. Wprowadzać do uprawy odmiany cukinii, kabaczka i patisona odporne lub tolerancyjne na szarą pleśń. Rośliny wysadzać w optymalnej rozstawie, unikać zbytniego zagęszczenia w rzędach i między rzędami w celu zapewnienia odpowiedniego przewietrzania (utrzymanie właściwej wilgotności). Stosować racjonalne nawożenie azotowe oraz systematycznie odchwaszczać i nawadniać plantacje. Wprowadzać systemy nawadniania kroplowego. Szara pleśń Odkażać substrat torfowy przeznaczony do produkcji rozsady. Unikać długotrwałego zwilżenia liści podczas podlewania. Wietrzyć tunele. Utrzymywać odpowiednią temperatury powietrza nie dopuszczającą do skraplania się pary wodnej. Ochronę chemiczną rozpocząć profilaktycznie zarejestrowanymi fungicydami, opryskując rośliny już po wysadzeniu na miejsce stałe. Uwzględnić w ochronie dopuszczone środki biologiczne. Wprowadzać do uprawy odmiany odporne lub tolerancyjne na sprawcę choroby. Dokładnie niszczyć resztki pozbiorcze. Mączniak prawdziwy W ochronie chemicznej stosować profilaktycznie i interwencyjnie fungicydy dopuszczone do ochrony cukinii, kabaczka i patisona przed mączniakiem prawdziwym zgodnie z obowiązującym programem ochrony.

3.3. Szkodniki PLUSKWIAKI (Hemiptera) - rodzina mszycowate (Aphididae) Mszyca ogórkowa Aphis (Aphis) gossypii (Glover, 1877) Mszyca ogórkowa występuje pospolicie na ternie całego kraju. Jest anholocykliczna (o niepełnym cyklu życiowym - wytwarza wyłącznie formy bezpłciowe), dwudomna i polifagiczna - żywicielem pierwotnym są krzewy (np. kruszyna i szakłak) oraz byliny (np. szałwia), a wtórnym warzywa dyniowate (ogórek, dynia, cukinia, melon, kawon), szparagi, groch, fasola, oberżyna i pomidory. Rodzaj uszkodzeń. Najbardziej narażone na uszkodzenia są młode siewki. Mszyce przy wczesnym nalocie opanowują liścienie, hamując dalszy wzrost rośliny. Zarówno osobniki dorosłe, jak i larwy wysysają sok komórkowy, powodując odbarwianie (chlorozy), marszczenie i zasychanie liści. Przy dużym zagęszczeniu mszyc liście szarzeją, a kwiaty i zawiązki owoców opadają. Ponadto wydalana przez owady spadź stanowi pożywkę dla grzybów sadzakowych, pokrywających roślinę w formie czarnego nalotu. Grzyby wraz z chlorozami znacznie ograniczają powierzchnię asymilacyjną, co wpływa na obniżenie plonu. Mszyca ogórkowa jest wektorem ok. 50 wirusów (np. mozaiki ogórka). Niezwalczana może doprowadzić do zupełnego obumarcia rośliny już po trzech tygodniach od jej zasiedlenia. Opis szkodnika. Osobniki uskrzydlone są długości ok. 2 mm. Głowę i tułów mają czarne, a odwłok zielony z ciemnymi plamkami po bokach. Osobniki bezskrzydłe mają długość 1,0- 1,5 mm i zmienną barwę - od jasnożółtej, przez pomarańczową do ciemnozielonej, a także ciemne syfony oraz jasne nogi z ciemnymi stopami i wierzchołkami goleni. Czułki mają ok. 2/3 długości ciała. Jaja bezpośrednio po złożeniu są żółte, a przed wylęgiem larw - czarne i błyszczące. Larwy mają różną barwę – od szarej do zielonej. Zarys biologii. Mszyca ogórkowa zimuje w szklarniach lub w formie jaj na pierwotnych roślinach żywicielskich, na których w sezonie rozwija pierwsze pokolenie. Pojawiające się w nim uskrzydlone osobniki przelatują na przełomie czerwca i lipca na rośliny uprawne, gdzie rozwija kolejne pokolenia. Pod koniec lata uskrzydlone osobniki wracają na żywiciela pierwotnego, aby złożyć zimujące jaja. Profilaktyka i zwalczanie. W miarę możliwości należy zachować izolację przestrzenną od potencjalnych miejsc zimowania mszyc - zakrzewień z kruszyną i szakłakiem. Zaraz po siewie nasion rzędy można przykryć włókniną ograniczającą przedostanie się mszyc na siewki. Przez cały cykl uprawowy, przynajmniej 1 raz w tygodniu, należy lustrować rośliny na obecność mszyc. Po stwierdzeniu pierwszych, pojedynczych kolonii na 10% roślin należy podjąć decyzję o zwalczaniu środkami chemicznymi zalecanymi do integrowanej produkcji, najlepiej selektywnymi, o krótkiej karencji i prewencji. Mszyca brzoskwiniowa Myzus (Nectarosiphon) persicae (Sulzer, 1776) Jest to gatunek mszycy pospolicie występującej na ternie całego kraju. Mszyca brzoskwiniowa jest holocykliczna (o pełnym cyklu życiowym - wytwarza formy płciowe i bezpłciowe), ale często i anholocykliczna (o niepełnym cyklu życiowym - wytwarza wyłącznie formy bezpłciowe). Jest różnodomna i polifagiczna - migruje z brzoskwini i kolcowoju pospolitego na różne rośliny zielne, zwłaszcza kapustowate i psiankowate. Z warzyw występuje m. in. na ziemniaku, pomidorze, szparagach, kapuście, buraku, dyni, cukinii i ogórku. Rodzaj uszkodzeń. W wyniku bezpośredniego żerowania, w miejscu bytowania kolonii, dochodzi do deformacji, zwijania i odbarwienia liści. Żerowanie prowadzi do zahamowania wzrostu i rozwoju rośliny. Liczba zawiązywanych owoców ulega zmniejszeniu. Mszyca ta jest wektorem ok. 100 chorób wirusowych (np. mozaiki ogórka i żółtej mozaiki cukinii). Opis szkodnika. Osobniki uskrzydlone są długości ok. 2 mm, głowa i tułów są u nich czarne, a odwłok oliwkowozielony z dużą, ciemną plamą pośrodku. Osobniki bezskrzydłe mają 1,2- 2,1 mm długości i zmienną barwę – białawozieloną, żółtozieloną, szarozieloną oraz różowawoczerwoną (u niedojrzałych, uskrzydlonych samic). Syfony są u nich jasne i nieco rozdęte. Czułki sięgają nasady syfonów. Larwy są podobne do osobników dorosłych, lecz nieco mniejsze. Zarys biologii. Mszyca zimuje w szklarniach, domach i przechowalniach warzyw, a także w stadium jaja na brzoskwiniach i kolcowoju. Wiosną na żywicielu pierwotnym rozwijają się dwa pokolenia. Osobniki uskrzydlone pojawiają się w maju i przelatują na uprawy warzyw. W krótkim czasie rozmnażające się partenogenetycznie samice wytwarzają liczne kolonie. Jesienią samice uskrzydlone przelatują z powrotem na brzoskwinię i kolcowój, gdzie składają zimujące jaja. Rozwój jednego pokolenia trwa od 1-2 tygodni. Profilaktyka i zwalczanie. W miarę możliwości należy zachować izolację przestrzenną od miejsc z roślinami, na których zimują mszyce – m.in. sadów brzoskwiniowych. W okresie wegetacji dobrze jest zwalczać chwasty, na których mogą rozwijać się mszyce. Lustrację roślin na obecność mszyc należy prowadzić przez cały cykl uprawowy przynajmniej 1 razy w tygodniu. Progiem zagrożenia jest wykrycie pierwszych kolonii mszyc na 10% roślin. Należy wówczas podjąć decyzję o zwalczaniu środkami chemicznymi zalecanymi do integrowanej produkcji, najlepiej selektywnymi, o krótkiej karencji i prewencji. Mszyca smugowa Macrosiphum (Macrosiphum) euphorbiae (Thomas, 1878) Gatunek ten występuje pospolicie na terenie całego kraju. Mszyca smugowa jest holocykliczna (o pełnym cyklu życiowym - wytwarza formy płciowe i bezpłciowe) i jednodomna. Pod osłonami występuje jako rasa anholocykliczna (o niepełnym cyklu życiowym - wytwarza wyłącznie formy bezpłciowe). Jest polifagiem, zasiedlającym rośliny dziko rosnące (np. wilczomlecz sosnkę i lepnicę rozdętą), uprawne (m. in. ziemniaki, pomidory, paprykę, ogórka, sałatę, dynię, cukinię i kapustę) a także ozdobne (np. róże). Rodzaj uszkodzeń. Mszyce żerują na łodygach, ogonkach liściowych i liściach, wysysając z nich sok komórkowy. Uszkodzone liście żółkną, ulegają zniekształceniu i zwijają się. Cała roślina na skutek obniżenia tempa asymilacji ma zahamowany wzrost i rozwój. Mszyce wyrządzają też szkody pośrednio, przenosząc liczne choroby wirusowe (np. afidorodnego wirusa żółtaczki dyniowatych i żółtej mozaiki cukinii). Opis szkodnika. Długość bezskrzydłych samic to 1,7-3,5 mm. Osobniki uskrzydlone mają zmienne ubarwienie - od różnych odcieni zieleni po kolor różowy. Czułki i syfony są u nich ciemniejsze, a grzbietowa smuga jaśniejsza niż u form bezskrzydłych. Osobniki bezskrzydłe są kształtu gruszkowatego, o ciele raczej błyszczącym, barwy zmiennej, jak u osobników uskrzydlonych. Czułki są 6-członowe, dłuższe od ciała, zaciemnione na wierzchołkach lub całkowicie ciemne. Na III. członie znajduje się od 2 do 6 rynarii wtórnych. Ogonek ma 8-10 bocznych włosków. Zarys biologii. Mszyce zimują w szklarniach lub przechowalniach warzyw. W maju lub czerwcu pojawiają się pierwsze formy uskrzydlone, które migrują na uprawy polowe. Ostatnie pokolenie osobników uskrzydlonych rozwija się jesienią. Rozwój jednego pokolenia trwa 8-17 dni, a pojedyncza samica rodzi ok. 35 larw. Profilaktyka i zwalczanie. Przez cały cykl uprawowy, przynajmniej 1 raz w tygodniu należy lustrować rośliny na obecność mszyc. Decyzję o zwalczaniu należy podjąć po stwierdzeniu pierwszych kolonii mszyc na 10% roślin. Zastosować wówczas środki chemiczne zalecane do integrowanej produkcji, najlepiej selektywne, o krótkiej karencji i prewencji. PLUSKWIAKI (Hemiptera) - rodzina mączlikowate (Aleyrodidae) Mączlik szklarniowy Trialeurodes vaporariorum (Westwood, 1856) Mączlik szklarniowy występuje pospolicie na terenie całej Polski. Jest polifagiem i pojawia się głównie w uprawach pod osłonami, ale latem migruje także na uprawy polowe. Szczególnie narażone są m. in. warzywa psiankowate i dyniowate. Mączlik szklarniowy tworzy kilka ras różniących się cechami morfologicznymi i wybiórczością pokarmową. Rodzaj uszkodzeń. Owady nakłuwają roślinę i wysysają z niej sok komórkowy, co przekłada się na pogorszenie jej wzrostu i rozwoju. W miejscach żerowania pojawiają się najpierw niewielkie, żółte cętki, które z czasem zlewają się w plamy i zasychają. Liście są ponadto oblepione spadzią produkowaną przez larwy, która stanowi pożywkę do rozwoju grzybów sadzakowych, pokrywających roślinę warstwą czarnego nalotu. Ogranicza to asymilację i oddychanie, skutkiem czego jest znaczny spadek jakości plonu. Opis szkodnika. Owad dorosły jest długości 1,0-1,5 mm, jasnożółty, pokryty warstwą śnieżnobiałego, woskowego nalotu. Jajo ma długość 0,25 mm, jest owalne, zmiennej barwy – od żółtawej po niemal czarną, z krótkim wyrostkiem służącym do przytwierdzenia do liścia. Larwa I. stadium jest długości 0,3 mm, bladozielona, płaska i ruchoma. Larwy kolejnych stadiów (II-IV) są zielonkawe, beznogie i nieruchome, przytwierdzone na stałe do liścia. Czwarte stadium pod koniec swego rozwoju ma ok. 0,7 mm długości i jest pokryte warstwą białego wosku i kształtem przypomina owalną puszkę. Poczwarka jest pokryta woskowatymi wyrostkami dookoła krawędzi i nie żeruje. Zarys biologii. Samica składa jaja na spodniej stronie liści. Larwy I. stadium szukają dogodnych miejsc żerowania, a gdy je znajdą, przechodzą przez kolejne nieruchome już stadia larwalne, aż staną się osobnikami dorosłymi. Czas trwania stadiów niedojrzałych zależy m. in. od temperatury, wilgotności i gatunku rośliny żywicielskiej. W temperaturze 20°C trwa on ok. 18 dni. Całkowity czas rozwoju jednego pokolenia od jaja do postaci dorosłej w tej temperaturze wynosi ok. 30 dni. Tyle też mniej więcej żyją owady dorosłe. W szklarniach rozwój mączlika może przebiegać cały rok. Profilaktyka i zwalczanie. Rozsadę powinno produkować się w szklarniach nie zasiedlonych przez mączlika. Progiem zagrożenia jest obecność pojedynczych owadów lub jaj na spodniej stronie liści na 10 kolejnych roślinach. PLUSKWIAKI (Hemiptera) - rodzina tasznikowate (Miridae) Zmienik lucernowiec Lygus rugulipennis (Poppius, 1911) Gatunek tego pluskwiaka występuje powszechnie w całej Polsce. Zmienik lucernowiec jest polifagiem, który żeruje na licznych roślinach uprawnych, dziko żyjących i ozdobnych. Z warzyw występuje m. in. na ogórku, cukinii, grochu, fasoli, papryce, pietruszce, kapuście i kalafiorze. Rodzaj uszkodzeń. Zarówno owady dorosłe, jak i larwy, nakłuwają liście, pędy, pąki kwiatowe i kwiaty, wysysając z nich soki roślinne. Efektem jest brunatnienie, zasychanie i zamieranie tkanek. Na liściach pojawiają się dziury, a pąki i kwiaty opadają. Silnie zaatakowane rośliny słabo owocują. Opis szkodnika. Osobniki dorosłe są długości 5-6 mm i mają zmienne ubarwienie: oliwkowe, ciemnobrunatne lub czerwonobrązowe, z punktowanym przedpleczem. Tarczka jest trójkątna, z charakterystycznym czarnym wzorem w kształcie litery W. Jajo jest kremowe, o długości do 1 mm. Larwy są bezskrzydłe, zielone, z czarnymi plamkami na grzbiecie. Zarys biologii. Zimują postacie dorosłe, które wiosną przelatują na rośliny żywicielskie. W maju samice składają jaja, z których po 2-3 tygodniach wylęgają się larwy. Stają się one osobnikami dorosłymi ok. połowy lipca. Zmienik lucernowiec wydaje dwa pokolenia w ciągu roku. Drugie pokolenie pojawia się w lipcu-sierpniu. Profilaktyka i zwalczanie. Zalecane jest zachowanie izolacji przestrzennej od wieloletnich upraw bobowatych, a także odchwaszczanie plantacji i miejsc wokół niej. Progiem zagrożenia jest wykrycie 2 osobników na 1 mb rzędu (w 5 miejscach uprawy) w okresie kwitnienia i na początku zawiązywania owoców. Zmieniki występują na plantacji placowo. We wczesnych fazach nalotu pojawiają się na obrzeżach uprawy, dlatego dobrze jest ograniczać opryskiwania tylko do tych miejsc. WCIORNASTKI (Thysanoptera) - rodzina wciornastkowate (Thripidae) Wciornastek tytoniowiec Thrips tabaci (Lindeman, 1889) Wciornastek tytoniowiec występuje pospolicie w całym kraju. Jest polifagiem, zasiedlającym ponad 300 gatunków roślin uprawnych (polowych i pod osłonami) oraz dziko rosnących. Spośród warzyw atakuje m. in. cebulę, por, czosnek, szczypiorek, kapustowate i dyniowate. Rodzaj uszkodzeń. Wciornastki odżywiają się sokiem komórkowym roślin. Miejsca żerowania widoczne są w postaci drobnych, białosrebrzystych plamek. Charakterystyczne jest pozostawianie na nich czarnych, punktowych odchodów. Silnie uszkodzone liście żółkną i mają na powierzchni liczne, białe cętki. Opis szkodnika. Samice są długości ok. 1 mm, o zmiennej barwie - żółtej (wiosną), jasnobrązowej (wiosną i latem) i ciemnobrązowej (jesienią). Szczeciny na ich ciele i skrzydłach są ciemne. Czułki są 7-członowe, człon I. jest zawsze jasny, pozostałe do połowy jasno- a od połowy ciemnobrązowe. Skrzydła mają jasne i otoczone długimi włoskami (strzępiną). Na II. tergicie odwłoka mają widoczne 3 szczeciny brzeżne, a na tylnym brzegu VIII. tergitu grzebień całkowity. Larwy są bezskrzydłe, mniej ruchliwe, I. i II. stadium jest barwy kremowej z zaciemnieniami na czułkach, nogach i końcowych segmentach odwłoka. Zarys biologii. Zimują samice w resztkach roślinnych, w wierzchniej warstwie ziemi, miedzach i nieużytkach. Wiosną przemieszczają się na rośliny żywicielskie, gdzie żerują i rozmnażają się do jesieni. Samica składa jaja do tkanki roślinnej, z których wylęgają się larwy, schodzące do ziemi po zakończeniu żerowania. Po 1-2 tygodniach przeobrażają się w osobniki dorosłe, które dają początek następnemu pokoleniu. W ciągu roku rozwija się 4-6 pokoleń. Rozwój jednego pokolenia trwa od 18-30 dni. Profilaktyka i zwalczanie. Liczebność wciornastków w okresie wegetacji ogranicza znacznie zbieranie i niszczenie resztek pożniwnych, a także chwastów w uprawie jak i jej otoczeniu. W miarę możliwości należy unikać sąsiedztwa upraw z warzywami żywicielskimi. Po zbiorze roślin dobrze jest wykonać głęboką orkę. Występowanie wciornastka należy monitorować za pomocą niebieskich lub żółtych tablic lepowych, które należy umieścić w liczbie 4 szt./ha. Monitorowanie prowadzi się w okresie od maja do lipca. Ponadto przynajmniej 1 raz w tygodniu trzeba wykonywać lustrację na obecność larw i osobników dorosłych na najmłodszych liściach. Zwalczanie należy wykonać po stwierdzeniu pojedynczych osobników. Środki chemiczne zalecane do integrowanej produkcji stosować od fazy wyraźnie rozwiniętego pierwszego liścia do pełni kwitnienia, nie więcej niż 3 razy w sezonie i nie częściej niż co 7-10 dni. MUCHÓWKI (Diptera) – rodzina śmietkowate (Anthomyiidae) Śmietka kiełkówka Delia florilega (Zetterstedt, 1845) Gatunek tej muchówki jest pospolity na terenie całego kraju. Śmietka kiełkówka jest poligafiem. Szkodliwe są larwy, które żerują m. in. na dyniowatych (ogórku, dyni, cukinii), fasoli, grochu, szparagach, kapustowatych, szpinaku, cebuli i czosnku. Rodzaj uszkodzeń. Największe szkody wyrządzają larwy I. pokolenia. Opanowują i niszczą one wiosną (gdy gleba jest chłodna i wilgotna) kiełkujące nasiona, wgryzając się do ich wnętrza. Żerują również na siewkach, drążąc chodniki w części podliścieniowej i w liścieniach, powodując ich zamieranie. Przy dużej koncentracji szkodnika może dojść do całkowitego zniszczenia uprawy. Larwy II. i III. pokolenia żerują w tkankach starszych roślin, często zagniwających. Opis szkodnika. Osobniki dorosłe są długości 2,8-4,8 mm, brązowawoszare, z odwłokiem z ciemną smugą po stronie grzbietowej. Goleń I. pary odnóży zwykle z 2-3 szczecinami, goleń II. pary odnóży ma zwykle mniej niż 5 szczecin. U samców pierwszy człon stopy II. pary odnóży posiada szczotkę z długich szczecin. Jajo jest długości ok. 1 mm, białe, z delikatnym siatkowaniem i płytkimi zagłębieniami podzielonymi wąskimi krawędziami. Larwa jest biaława i ma długość 5,9-6,8 mm. Przednie przetchlinkami są u niej zaopatrzone w 6-8 brodawek. Bobówka jest brązowa i ma długość 4,3-5,0 mm. Zarys biologii. Zimują bobówki w ziemi, na głębokości do 5 cm. W kwietniu-maju pojawiają się muchówki I. pokolenia, które po kopulacji składają jaja pod grudkami świeżo przyoranej ziemi. Larwy żerują początkowo w szczątkach organicznych i przechodzą na kiełkujące rośliny. Muchówki II. pokolenia pojawiają się w lipcu, a III. pokolenia w sierpniu- październiku. Profilaktyka i zwalczanie. Należy unikać zakładania plantacji w miejscach zacienionych, chłodnych i wilgotnych, sąsiadujących z roślinami kwitnącymi na żółto, biało lub niebiesko, gdyż są one pokarmem i wabikiem dla osobników dorosłych. Ryzykowne są również stanowiska po plantacjach roślin wieloletnich i po których zostaje dużo resztek pożniwnych (np. kapustowate). Należy przestrzegać zasad prawidłowego zmianowania, a także dbać o odchwaszczanie, zarówno na plantacji, jak i jej obrzeżach. Śmietka kiełkówka stanowi problem na glebach z dużą zawartością szczątków nierozłożonej materii organicznej, dlatego obornik lub nawóz zielony powinno stosować się jesienią, po czym staranie go przyorać, aby nie przyciągał zapachem muchówek. Szczególnie atrakcyjne do składania jaj jest dla nich świeżo przyorane pole, dlatego dobrze jest przygotować je odpowiednio wcześniej przed siewem. Rzędy z wysianymi nasionami można przykrywać włókniną lub markizetą. Progiem zagrożenia jest stwierdzenie w okresie kiełkowania i wchodów więcej niż 10% zniszczonych przez larwy siewek w uprzednim roku. Lustrację liścieni i stożków wzrostu należy prowadzić w 3-5 miejscach plantacji. MOTYLE (Lepidoptera) – rodzina sówkowate (Noctuidae) Słonecznica orężówka Helicoverpa armigera (Hübner, 1808) Jest to motyl pospolity na terenie prawie całego kraju (za wyjątkiem terenów północnych). Słonecznica jest polifagiem, żeruje m. in. na słoneczniku, kukurydzy, psiankowatych, dyni, cukinii, fasoli, grochu, papryce, a także różnych roślinach ozdobnych. Rodzaj uszkodzeń. Gąsienice żerują na nadziemnych częściach rośliny. Wygryzają one nieregularne otwory w liściach i kwiatach. Ogryzają pędy i miękkie części roślin. Wgryzają się również do wnętrza pąków kwiatowych, owoców i ich zawiązków. Zaatakowane owoce przedwcześnie dojrzewają i opadają. Przy intensywnym żerowaniu może dojść do całkowitego zeszkieletowania rośliny. Opis szkodnika. Motyl jest długości 1,8 cm, o rozpiętości skrzydeł 3-4 cm. Ubarwienie skrzydeł ma zmienne - od jasnoszarego przez brązowawe, jasnożółte, do czerwonobrązowego. W rysunku skrzydeł I. pary widoczne są plamki (po 2 na skrzydle) i paski. II. para skrzydeł bladosłomkowa z ciemnym pasem na obrzeżu. Jajo jest białe, kuliste, o średnicy ok. 0,5 mm, ze spłaszczoną podstawą, promieniście żebrowane, z czasem ciemnieje. Gąsienica jest długości 4-5 cm, barwy zielonej, żółtej, różowej, czerwonobrązowej lub czasem niemal czarnej. Wzdłuż jej boku ciągnie się dość szeroki jasny pas, a na grzbiecie ciemny. Ciało ma pokryte krótkimi, kolczastymi wyrostkami oskórka. Poczwarka jest długości 1,8-2,5 cm, czerwonawobrązowa, z dwoma kolcami na jednym z końców. Zarys biologii. Owad ten może rozwijać do 6 pokoleń w ciągu roku W optymalnych warunkach pogodowych pełen rozwój jednej generacji trwa 35–40 dni. Formą zimującą jest poczwarka. Profilaktyka i zwalczanie. Należy przestrzegać terminów odpowiednich zabiegów agrotechnicznych - zmianowania, podorywki i nawożenia. Trzeba usuwać i niszczyć resztki pożniwne lub je rozdrobnić i głęboko przeorać jesienią. Rozpoznanie tego motyla może być trudne z uwagi na sporą zmienność jego ubarwienia (zarówno osobników dorosłych, jak i gąsienic). Do sygnalizacji samic można stosować pułapki feromonowe. W momencie odłowienia motyli należy przeprowadzić zabieg opryskiwania środkami zarejestrowanymi do zwalczania słonecznicy orężówki na danej uprawie. Rolnice (larwy) W Polsce występuje kilkadziesiąt gatunków rolnic. Do najbardziej pospolitych i szkodliwych należy rolnica zbożówka Agrotis segetum (Denis & Schiffermüller, 1775). W nieco mniejszym nasileniu mogą wystąpić: rolnica czopówka Agrotis exclamationis (L., 1758), rolnica gwoździówka Agrotis ipsilon (Hufnagel, 1766) i rolnica panewka Xestia (Megasema) c-nigrum (L., 1758). Wszystkie są polifagami, żerującymi na wielu gatunkach roślin uprawnych i dziko rosnących z wielu rodzin botanicznych. Rodzaj uszkodzeń. Młode gąsienice żerują na nadziemnych częściach roślin, uszkadzając liście lub wschodzące rośliny. Starsze uszkadzają również części podziemne, a nocą wychodzą na powierzchnię ziemi podgryzając rośliny u nasady. Jedna gąsienica może zniszczyć nawet kilka roślin. W przypadku dużej gradacji szkodnika, mogą wystąpić place pozbawione roślin (tzw. łysiny). Opis szkodnika. Motyle mają rozpiętość skrzydeł 2,5-4,5 cm. Ich skrzydła są barwy od jasnobeżowej do szaro-brunatnej. Przednie skrzydła są ciemniejsze od tylnych i posiadają różne rysunki – okrągłe, owalne i nerkowate plamki oraz przepaski. Gąsienice są długości od 3,0-6,0 cm, walcowate, szare, brunatne lub oliwkowe, z połyskiem, zwijają się w kłębuszek w czasie spoczynku lub w razie zaniepokojenia. Poczwarka jest zamknięta i czerwonobrunatna. Zarys biologii. Zimują gąsienice lub poczwarki w ziemi (do ok. 20 cm). Gąsienice opuszczają kryjówki zimowe i zaczynają żerować w kwietniu, gdy temp. gleby przekracza 10 °C. Następnie schodzą do gleby w celu przepoczwarczenia. Motyle wylatują na przełomie maja- czerwca. Są aktywne o zmierzchu i w nocy. Samice składają jaja (do 2000 sztuk) do gleby lub na rośliny. Młode gąsienice wylęgają się po 5-15 dniach i żerują na roślinie w dzień. Starsze są aktywne głównie w nocy, w ciągu dnia chowają się pod ziemią. W zależności od warunków klimatycznych mogą rozwinąć 1–2 pokolenia w roku. Profilaktyka i zwalczanie. Podstawową metodą ograniczania liczebności rolnic jest prawidłowo prowadzona agrotechnika. Bezpośrednio po zbiorze roślin przedplonowych zaleca się wykonanie podorywki, a jesienią głębokiej orki, ponieważ podczas tych zabiegów ginie znaczna część gąsienic i poczwarek. W rejonach, gdzie stwierdzono rolnice, należy zaorywać nieużytki stwarzające doskonałe warunki do ich rozmnażania. W sezonie wegetacyjnym na plantacjach i w ich pobliżu należy też niszczyć kwitnące chwasty, będące źródłem pokarmu dla motyli. W celu określenia zagrożenia uprawy przez rolnice należy w okresie od początku maja do końca września prowadzić monitoring lotu motyli (zwłaszcza rolnicy zbożówki) za pomocą pułapek feromonowych. Pułapki (w liczbie 2 szt./ha) umieszcza się zawsze nad wierzchołkami roślin i sprawdza przynajmniej 2 razy w tygodniu na obecność motyli. Dodatkowo systematycznie, co najmniej 1 raz w tygodniu, należy lustrować rośliny na obecność gąsienic, które zazwyczaj pojawiają się po upływie od 15-25 dni od momentu odnotowania szczytu liczebności motyli. Sygnałem do podjęcia decyzji o zwalczaniu jest stwierdzenie pierwszych młodych gąsienic na liściach. Do zwalczania gąsienic rolnic zaleca się stosować w pierwszej kolejności środki bakteryjne. Walka chemiczna polega na opryskiwaniu insektycydami zarejestrowanymi do zwalczania rolnic na danej uprawie. Ze względu na placowy charakter występowania szkodnika, pierwszy zabieg można ograniczyć do miejsc, w których stwierdzono obecność gąsienic. Zabiegi należy wykonywać w godzinach wieczornych. CHRZĄSZCZE (Coleoptera) – rodzina stonkowate (Chrysomelidae) Zachodnia kukurydziana stonka korzeniowa Diabrotica virgifera (LeConte, 1858) Jest to gatunek inwazyjny, który pochodzi z Ameryki Północnej. W Polsce notowany jest głównie w południowej części, ale stwierdzony także w województwie mazowieckim, łódzkim i wielkopolskim. Głównym jego żywicielem jest kukurydza, ale również dynia, cukinia, ogórek, kawon, melon, słonecznik, topinambur i rośliny dziko żyjące. Rodzaj uszkodzeń. Chrząszcze żywią się pyłkiem kwiatowym. W wyniku żerowania niszczą pylniki i słupki, efektem czego jest niezawiązywanie się owoców. W jednym kwiecie może być wiele chrząszczy. Chrząszcze mogą też sporadycznie żywić się liśćmi. Opis szkodnika. Chrząszcz jest długości ok. 4-7 mm. Samice są nieco większe od samców. Czułki są nitkowate, zwykle 11-członowe, dłuższe u samców. Zabarwienie ciała jest zmienne - od odcieni żółci, przez jasną zieleń aż do jasnopomarańczowego. Pokrywy skrzydeł u samic są z ciemnymi pasami, u samców w znacznej części niemal jednolicie ciemne. U obu płci występują osobniki zarówno jednolicie jasno, jak i ciemno zabarwione, w tym o zmiennym paskowaniu, co utrudnia jednoznaczną identyfikację płci. Zarys biologii. Zimują jaja w glebie. Wylęg larw rozpoczyna się wiosną i może trwać do połowy lata. W optymalnych warunkach (temp. 22°C i umiarkowana wilgotność gleby) rozwój trzech stadiów larwalnych trwa ok. 30 dni. Larwy przepoczwarczają się w ziemi. Osobniki dorosłe pojawiają się w okresie lipiec-sierpień. Profilaktyka i zwalczanie. Zaleca się przestrzeganie odpowiednich metod agrotechnicznych i zastosowanie odpowiedniego płodozmianu. Po zbiorze plonu dokładne rozdrobnić resztki pożniwne i przeprowadzić głęboką orkę. W celu zniszczenia ognisk występowania stonki dokładnie oczyszczać maszyny oraz narzędzia z gleby i resztek roślinnych, aby zapobiec przypadkowemu zawleczeniu jej w inne miejsca. Należy unikać zakładania plantacji w sąsiedztwie pól kukurydzy, a także zwalczać chwasty z pyłkiem wabiącym chrząszcze (np. nawłoć, komosę, włośnicę). W celu zapewnienia wczesnego wykrycia szkodnika w uprawie można wykorzystywać pułapki feromonowe. Zwalczanie chemiczne wykonuje się przy pomocy aktualnie zarejestrowanych insektycydów przeznaczonych do tego celu. CHRZĄSZCZE (Coleoptera) – rodzina poświętnikowate (Scarabaeidae) Pędraki (larwy) Larwy poświętnikowatych występują powszechnie na terenie całego kraju. Są polifagami, żerującymi na licznych roślinach uprawnych i dziko rosnących. Największe szkody wyrządzają: chrabąszcz majowy Melolontha melolontha (L., 1758), guniak czerwczyk Amphimallon solstitiale (L., 1758) i ogrodnica niszczylistka Phyllopertha horticola (L., 1758). Rodzaj uszkodzeń. Szkody wyrządzają zarówno larwy, jak i osobniki dorosłe. Pędraki uszkadzają podziemne pędy i korzenie. Mogą też niszczyć siewki i młode rośliny. Bardziej żarłoczne są starsze stadia larwalne. Dorosłe owady żerują na liściach roślin, wygryzając nieregularne dziury. Opis szkodnika. Larwy tych trzech gatunków chrząszczy są do siebie podobne - białe, łukowato wygięte, z brązową głową, zgrubiałym niebieskosinym końcem ciała i trzema parami odnóży. Chrząszcz:  chrabąszcza majowego jest długości 2,0-3,0 cm, przód ciała ma czarny, pokrywy skrzydeł brunatne, a na bokach odwłoka obecne białe trójkąty;  guniaka czerwczyka jest długości 1,5-2,0 cm, jasnobrązowy i pokryty żółtymi włoskami;  ogrodnicy niszczylistki ma długość ok. 1 cm, jest brunatny i metalicznie błyszczący, z głową i przedpleczem w odcieniu niebieskim lub zielonym, pokrywy skrzydeł są u niego brązowe, z żółtymi włoskami. Zarys biologii. Zimują chrząszcze oraz pędraki po ziemią. Chrząszcze pojawiają się masowo, tworząc tzw. rójki. Rójka chrabąszcza majowego ma miejsce w okresie od końca kwietnia do końca maja, a guniaka i ogrodnicy w czerwcu i lipcu. Po 3-6 tygodniach od złożenia jaj wylęgają się pędraki, które najpierw żerują gromadnie, a potem rozchodzą się w glebie. Larwy po osiągnięciu stadium L4, pod koniec lata lub jesienią, schodzą na głębokość 30-40 cm, gdzie następuje ich przepoczwarczenie. Rozwój stadiów larwalnych u chrabąszcza trwa najczęściej 4 lata, u guniaka - 2, a u ogrodnicy 1 rok. Profilaktyka i zwalczanie. Wysadzanie rozsady lub siew bezpośredni w pole muszą być przeprowadzone z uwzględnieniem nie przekroczenia progu szkodliwości pędraków w glebie. W tym celu na polu o powierzchni 1 ha zaleca się pobranie 32 prób z losowo wybranych miejsc - każda około 2 m2 (25 cm x 25 cm i 30 cm głębokości). Pobraną glebę wysypuje się na płachtę lub folię i liczy obecne w niej pędraki. Progiem zagrożenia jest obecność 2 pędraków na 1 m2 uprawy. Po przekroczeniu progu zagrożenia można zastosować zabieg opryskiwania lub podlewania środkami biologicznymi. Tabela. 6. Sposób lustracji i progi zagrożenia dla najważniejszych szkodników cukinii, kabaczka i patisona Gatunek Termin lustracji Szkodliwe Próg zagrożenia szkodnika i zwalczania stadium stwierdzenie pojedynczych kolonii mszyc na przez cały cykl larwy Mszyce 10% roślin uprawowy i osobniki dorosłe w okresie kwitnienia Zmienik stwierdzenie 2 osobników na 1 mb rzędu w 5 i na początku larwy lucernowiec miejscach uprawy zawiązywania i osobniki dorosłe owoców od fazy wyraźnie stwierdzenie 6 osobników na 1 roślinę z 10 Wciornastek rozwiniętego larwy przeglądanych co tydzień tytoniowiec pierwszego liścia do i osobniki dorosłe pełni kwitnienia stwierdzenie więcej niż 10% zniszczonych Śmietka siewek w uprzednim roku (w przypadku od wschodów roślin larwy kiełkówka uprawy zakładanej z nasion) pojawienie się pierwszych młodych gąsienic na przez cały cykl Rolnice larwy liściach uprawowy jesienią lub wiosną wykrycie 2 pędraków w 32 próbach na Pędraki przed założeniem larwy powierzchni 1 m2 pobranych z powierzchni 1 ha uprawy Pośrednie metody ograniczania szkodników w uprawie cukinii, kabaczka i patisona Metoda agrotechniczna Lokalizacja plantacji. Ze względu na możliwość migracji szkodników, uprawę cukinii, kabaczka i patisona powinno zakładać się w oddaleniu od miejsc z roślinami żywicielskimi dla tych szkodników, innych pól z uprawą warzyw dyniowatych, a także od pól, na których w poprzednim roku były one uprawiane. Należy też zachować izolację od potencjalnych miejsc zimowania szkodników tych warzyw - zakrzewień z kruszyną i szakłakiem, upraw szklarniowych oraz sadów brzoskwiniowych w przypadku mszyc; miejsc zacienionych, chłodnych i wilgotnych, sąsiadujących z roślinami kwitnącymi na żółto, biało lub niebiesko w przypadku śmietki kiełkówki. Unikanie miejsc po plantacjach z roślinami wieloletnimi i po których zostaje dużo resztek pożniwnych pozwala ograniczyć liczebność wciornastka, śmietki i zachodniej kukurydzianej stonki korzeniowej. Ponadto wieloletnie plantacje stanowią doskonałe miejsce zimowania i bazę pokarmową dla szkodników glebowych. Płodozmian. Zmianowanie jest ważnym elementem płodozmianu, którego jedną z zasad jest zachowanie zdrowotności gleby przez unikanie uprawy bezpośrednio po sobie roślin spokrewnionych lub atakowanych przez te same szkodniki. W ochronie przed szkodnikami płodozmian jest podstawowym elementem obniżania liczebności, przede wszystkim nicieni i szkodników glebowych (rolnic, pędraków i drutowców). Ma również wpływ na szkodliwe owady, które przechodzą swój cykl rozwojowy w miejscu żerowania lub w jego bezpośrednim sąsiedztwie (np. śmietkę, wciornastka). W zmianowaniu należy przede wszystkim przestrzegać zasady, która polega na zastosowaniu przerwy (min. 4 lata) w uprawie cukinii, kabaczka i patisona po sobie i po innych warzywach z rodziny dyniowatych. Do płodozmianu z cukinią, kabaczkiem i patisonem powinno włączyć się rośliny bobowate (np. fasolę, groch, bób, ciecierzycę, lucernę, koniczynę, wykę – w czystym siewie lub w mieszankach z trawami). Cukinia, kabaczek i patison nie mają specjalnych wymagań co do przedplonu, należy jednak pamiętać, że na stanowisku po zbożach wymagają one nawożenia organicznego. Przy stwierdzeniu dużej liczebności pędraków w płodozmianie należy uwzględnić gatunki roślin nieatrakcyjnych pod względem pokarmowym, np. gorczycę czy grykę. Uprawa mechaniczna gleby. Bardzo ważne jest terminowe wykonywanie zabiegów agrotechnicznych (orki, kultywatorowania, bronowania), co w znacznym stopniu ogranicza liczebność szkodników glebowych. Orka głęboka niszczy znaczną liczbę m. in. pędraków, wciornastków, gąsienic i poczwarek motyli, poczwarek śmietek i zachodniej kukurydzianej stonki korzeniowej. Nawożenie. Właściwe nawożenie ma wpływ na zdrowotność roślin i zwiększa ich potencjał obronny oraz zdolności regeneracyjne. Nadmierne nawożenie azotem prowadzi do słabego wykształcenia się tkanki mechanicznej, co powoduje, że soczysta tkanka jest chętniej atakowana przez szkodniki. Nawożenie fosforowe i potasowe wzmacnia tkankę mechaniczną, co utrudnia szkodnikom żerowanie. Ze względu na preferencje śmietki kiełkówki na obecność zalegających szczątków rozkładającej się materii organicznej zaleca się stosowanie nawozów organicznych jesienią, po czym staranie je przyorać, by nie wabiły zapachem muchówek. Zwalczanie chwastów. Zachwaszczenie pól sprzyja występowaniu wielu szkodników. Niektóre gatunki chwastów mogą stanowić zastępcze źródło pokarmu dla szkodników lub być miejscem ich schronienia, rozwoju i zimowania. Kwitnące chwasty dodatkowo są źródłem pokarmu dla osobników dorosłych (muchówek, chrząszczy i motyli), dlatego w okresie wegetacji zaleca się ich zwalczanie. Bezpośrednie metody ograniczania szkodników w uprawie cukinii, kabaczka i patisona Metoda mechaniczna Do najczęstszych czynności należy zbieranie lub odławianie szkodników z roślin uprawnych lub dziko rosnących w otoczeniu pól, a także usuwanie i niszczenie części lub całych roślin zasiedlonych przez szkodniki. Aby ograniczyć bezpośredni dostęp szkodnika (mszyc, śmietki) do wschodzących roślin, można stosować włókninę lub markizetę, którą należy rozłożyć nad rzędami z wysianymi nasionami. Metoda biotechniczna Polega na odstraszaniu, przywabianiu, zniechęcaniu do żerowania i składania jaj przez owady. Do bezpośredniego wyłapywania i niszczenia niektórych szkodników (motyli, muchówek) mogą posłużyć różnego rodzaju pułapki, np. feromonowe i świetlne, a nawet tablice lepowe zawieszone w większej liczbie (na wciornastki, śmietki). Można też stosować przynęty pokarmowe. Do wabienia szkodników glebowych (rolnic, pędraków i drutowców) można stosować kawałki ziemniaka czy marchwi zakopane w ziemi na głębokość ok. 10 cm w odległości 2 m od siebie. Metoda biologiczna Polega na wykorzystaniu organizmów żywych do ograniczania liczebności populacji szkodliwych. Najczęściej są to ich wrogowie naturalni (drapieżcy, pasożyty, parazytoidy, choroby). W warunkach korzystnych dla ich rozwoju zapobiegają masowemu (gradacyjnemu) występowaniu roślinożernych owadów. Ważną rolę w ograniczaniu liczebności szkodników odgrywają pasożytnicze nicienie (Heterorhabditis, Steinernema), grzyby (Beauveria, Paecilomyces, Entomophthora) oraz bakterie (Bacillus thuringiensis). Na polach uprawnych do ograniczania liczebności różnych szkodników przyczyniają się chrząszcze - biegaczowate (Carabidae), kusakowate (Staphylinidae), biedronkowate (Coccinellidae) i omomiłkowate (Cantharidae); złotookowate (Chrysopidae); pluskwiaki - tasznikowate (Miridae) i zażartkowate (Nabidae); muchówki - bzygowate (Syrphidae), rączycowate (Tachinidae), pryszczarkowate (Cecidomyiidae), muchowate (Muscidae) i łowikowate (Asilidae); błonkówki - gąsienicznikowate (Ichneumonidae), męczelkowate (Braconidae) i bleskotkowate (Chalcididae). Z pająków pożyteczne są gatunki z rodzaju Trombidium. Należy również pamiętać o dużej roli ptaków takich jak pustułka, myszołów zwyczajny, błotniaki oraz sowy w ograniczaniu liczebności gryzoni. Ich obecność można wspierać poprzez pozostawianie w bezpośrednim sąsiedztwie uprawy naturalnych punktów obserwacyjnych do wypatrywania gryzoni (np. zadrzewień na miedzach śródpolnych i obrzeżach pól) lub poprzez stawianie zastępczych tyczek spoczynkowych (czatowni) o wysokości 1,5-4,0 m w liczbie 1sztuki na 5 ha, a w przypadku większych plantacji kliku sztuk. Metoda chemiczna Polega na stosowaniu chemicznych środków ochrony roślin. Środki te powinny charakteryzować się wysoką selektywnością w stosunku do zoofagów (drapieżców i pasożytów), niską toksycznością w stosunku do ludzi i zwierząt, szybszą dynamiką rozkładu i nie kumulowaniem się w środowisku oraz bezpieczną formą użytkową. Powinno stosować się środki o jak najkrótszym okres karencji, zwłaszcza w przypadku zabiegów interwencyjnych prowadzonych w okresie osiągania przez warzywa dojrzałości konsumpcyjnej. Wśród zoocydów stosowanych w zwalczaniu szkodników pierwszeństwo mają środki biologiczne i środki selektywne czyli takie, które działają na określoną grupę organizmów szkodliwych. Decyzję o zastosowaniu zoocydów należy podjąć w oparciu o progi zagrożenia i na podstawie lustracji roślin lub monitoringu za pomocą pułapek. Zwalczanie szkodników należy prowadzić przede wszystkim metodami biologicznymi w oparciu o introdukcję organizmów pożytecznych i środków biologicznych. Zasady stosowania zoocydów Wszystkie zabiegi ochrony roślin należy wykonywać w warunkach optymalnych dla ich działania i w taki sposób, aby maksymalnie wykorzystać ich biologiczną aktywność, przy jednoczesnej minimalizacji dawek. Stosując pestycydy należy wybierać sposób wykonania zabiegów jak najbezpieczniejszy dla organizmów pożytecznych, np. ograniczając użycie pestycydów do okresu, gdy rośliny są jeszcze młode, stosując je w formie zapraw nasiennych lub podlewając rozsadę. Innym sposobem ograniczenia ilości zużywanego środka ochrony roślin jest jego precyzyjne stosowanie - w miejscu występowania szkodnika. Ze względu na ochronę środowiska i konieczność zachowania różnorodności biologicznej należy unikać wielokrotnego stosowania tych samych substancji aktywnych w danym obiekcie, gdyż może to powodować wystąpienie „zjawiska kompensacji” lub pojawienia się biotypów uodpornionych. Nie wolno mieszać różnych środków ochrony roślin ze sobą oraz płynnymi nawozami dolistnymi, jeżeli nie jest to wyraźnie zaznaczone w Programie Ochrony Warzyw oraz w etykietach dołączonych do opakowań poszczególnych środków. Podczas wykonywania zabiegu temperatura powietrza w czasie opryskiwania dla większości środków powinna wynosić 10-20°C. W dniach o wyższej temperaturze zabieg należy wykonać wczesnym rankiem lub późnym popołudniem, gdy rośliny są w pełnym turgorze. Wykaz dopuszczonych w Polsce środków ochrony roślin jest publikowany w rejestrze środków ochrony roślin. Informacje o zakresie stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach zamieszczane są w etykietach. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest wyszukiwarka środków ochrony roślin. Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem https://www.gov.pl/web/rolnictwo/ochrona-roslin. Lista środków ochrony roślin do integrowanej produkcji jest opracowywana przez Instytut Ogrodnictwa – PIB w Skierniewicach i publikowana w Programie Ochrony Roślin Warzywnych. Wykaz zalecanych do IP środków ochrony roślin jest również dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod adresem https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz- srodkow-ochrony-roslin-dla-integrowanej-produkcji.html.