Monitoring w IPR – chmiel

6. OGRANICZANIE STRAT POWODOWANYCH PRZEZ SZKODNIKI W INTEGROWANEJ PRODUKCJI CHMIELU 6.1. Najważniejsze gatunki szkodników w uprawie chmielu 6.1.1. Mszyca śliwowo-chmielowa Mszyca śliwowo-chmielowa (Phorodon humuli Schrank) jest najczęściej występującym szkodnikiem na plantacjach chmielu. Dorosłe formy bezskrzydłe osiągają wielkość od 1,2 mm do 1,8 mm, formy uskrzydlone są nieco większe (1,8-2,1 mm). Mszyce uskrzydlone, tzw. migrantki mają głowę, tułów i czułki barwy ciemnobrunatnej z zielono-brązowymi plamkami na tułowiu od strony grzbietowej. Formy bezskrzydłe są zielone. Mszyca śliwowo-chmielowa jest gatunkiem dwudomowym, co oznacza, że do pełnego cyklu rozwojowego wymaga obecności dwóch roślin żywicielskich. Żywicielami zimowymi są różne gatunki śliw, w tym również dziko rosnąca tarnina. Na tych gatunkach uskrzydlone samice składają jaja odporne na działanie niekorzystnych czynników atmosferycznych podczas zimy. Wiosną, od końca lutego do kwietnia z jaj wylęgają się bezskrzydłe samice, które żerują na śliwach. Objawem ich żerowania jest charakterystyczne skręcanie się liści. W maju rodzą się samice uskrzydlone, które przelatują na żywiciela letniego, czyli chmiel. Migracje rozpoczynają się zwykle w końcu maja i trwają do połowy lipca. Ich przebieg zależy od warunków atmosferycznych: temperatury powietrza, wilgotności oraz prędkości wiatru. Inicjacja lotów następuje przy temperaturze 13oC, ale ich intensywność jest największa, gdy średnia dobowa temperatura powietrza waha się w granicach od 14,5oC do 20oC, a wilgotność względna kształtuje się na poziomie 70%. Wyraźne ograniczenie nalotów występuje w przypadku obniżenia średniej dobowej temperatury powietrza do 8,5 -13oC oraz zwiększenia wilgotności względnej do 85-90%. Mszyce są zdolne do aktywnego lotu tylko na niewielkie odległości, ale mogą być w sposób bierny przenoszone przez wiatr. W takim przypadku migracje mogą obejmować dystans nawet kilku kilometrów. Zwykle jednak odległość ta nie przekracza 1 km, dlatego największym zagrożeniem dla upraw chmielu są stanowiska śliw znajdujące się w sąsiedztwie chmielników. Wraz ze wzrostem odległości pomiędzy gatunkami żywicielskimi zmniejsza się prawdopodobieństwo pojawienia się mszycy na chmielu. Samice zasiedlają w pierwszej kolejności najmłodsze części roślin chmielu: wierzchołki pędów oraz młode, górne liście. Po zasiedleniu żywiciela letniego migrantki tracą zdolność do lotu. Po 2-3 dniach rodzą larwy, z których rozwijają się bezskrzydłe samice rozmnażające się dzieworodnie. W ciągu sezonu wegetacyjnego może rozwinąć się na chmielu 8-9 pokoleń samic bezskrzydłych. Rozwój jednego pokolenia trwa, w zależności od temperatury powietrza od 8 do 16 dni. Najkorzystniejsze warunki do rozwoju bezskrzydłych samic na chmielu występują przy umiarkowanej temperaturze i wysokiej wilgotności powietrza. W sprzyjających warunkach liczba osobników na jednym liściu może przekroczyć 2000 sztuk. Ograniczająco na liczebność populacji mszyc na chmielu wpływa wysoka temperatura powietrza (średnia dobowa powyżej 21oC) oraz susza. Przy masowym wystąpieniu mszyca śliwowo-chmielowa może powodować poważne szkody na plantacjach chmielu. Owady początkowo żerują na spodniej stronie blaszki liściowej nakłuwając ją i wysysając soki. W późniejszym okresie atakują również kwiatostany i szyszki. Opanowane przez szkodnika kwiatostany przestają się rozwijać, natomiast szyszki stają się bladozielone, a następnie brązowieją. Mszyce żerujące wewnątrz szyszek wydzielają bogatą w cukry spadź, która stanowi podłoże do rozwoju grzybów z grupy sadzaków. Tworzą one czarny nalot ograniczający asymilację, co powoduje dodatkowe obniżenie wielkości oraz jakości plonu. Mszyce biorą również udział w rozprzestrzenianiu wirusa mozaiki chmielu (HpMV). 6.1.2. Przędziorek chmielowiec Przędziorek chmielowiec (Tetranychus urticae Koch) należy do roztoczy o szerokim zakresie roślin żywicielskich obejmującym wiele gatunków roślin użytkowych oraz chwastów. Dorosłe samice osiągają wielkość od 0,4 do 0,6 mm, a osobniki męskie są jeszcze mniejsze. Młode samice początkowo są prawie bezbarwne, później w zależności od przyjmowanego pokarmu przybierają barwę jasno żółtą lub zielono-żółtą. Po bokach ciała mają dwie, charakterystyczne ciemne plamy, których barwa oraz wielkość zmienia się zależnie od pory roku, wieku roztoczy oraz rośliny żywicielskiej. Na ogół samce są jaśniejsze i nie mają tak wyraźnie zaznaczonych plam. Z powodu małych rozmiarów pojawienie się pierwszych roztoczy często bywa niezauważone, co może doprowadzić do niekontrolowanego rozwoju populacji. Samice przędziorka chmielowca zimują na resztkach roślin, pomiędzy grudkami gleby, czy w szczelinach słupów. Wiosną, gdy temperatura wzrasta powyżej 10oC, przędziorki rozpoczynają żerowanie na młodych liściach chwastów, szczególnie pokrzywy. Z chwastów przechodzą na rośliny chmielu. Samica przędziorka w ciągu swojego życia składa od 50 do 150 jaj. Czas potrzebny do rozwoju jednego pokolenia przędziorków zależy od temperatury powietrza. W temperaturze 13oC cykl ten trwa 36 dni, podczas gdy w 28oC tylko 6 dni. W ciągu sezonu wegetacyjnego w warunkach klimatycznych naszego kraju rozwija się najczęściej cztery pokolenia roztoczy. Występowaniu przędziorka sprzyjają lata ciepłe i suche, wówczas liczebność populacji wzrasta bardzo szybko. Pierwszym sygnałem występowania przędziorka na chmielu jest pojawienie się na spodniej stronie liści delikatnej pajęczynki, pod którą występują wszystkie stadia rozwojowe, tj. jaja, larwy i osobniki dorosłe. Przy masowym wystąpieniu szkodnika oprzęd może pokrywać cały liść. Żerowanie przędziorka polega na wysysaniu soków, co destabilizuje przemianę materii oraz przemieszczanie substancji pokarmowych w roślinie, prowadzi również do zaburzeń w funkcjonowaniu aparatów szparkowych oraz zmniejszenia ilości chlorofilu. Zaatakowane liście i szyszki chmielu przybierają rudo-brązowe zabarwienie, a następnie zasychają. Szkodnik często występuje gniazdowo atakując pojedyncze rośliny lub ich grupy. Zasiedla najpierw dolne partie roślin chmielu i stopniowo przemieszcza się wyżej, aż do szyszek. Jako pierwsze porażane są zwykle rośliny rosnące na brzegach plantacji, gdyż tam występują najbardziej sprzyjające warunki dla rozwoju szkodnika. Z czasem przędziorki przemieszczają się również w głąb chmielnika. Przy masowym pojawie, szkodnik może spowodować całkowitą utratę plonu. 6.1.3. Opuchlak lucernowiec Opuchlak lucernowiec (Otiorrhynchus ligustici L.) - chrząszcz z rodziny ryjkowców jest szkodnikiem o szerokim zakresie roślin żywicielskich. Pełny rozwój opuchlaka lucernowca trwa trzy lata. Większość życia szkodnik spędza pod powierzchnią gleby. Na chmielu żerują zarówno larwy, jak i osobniki dorosłe. Kremowo-białe larwy osiągają długość około 1,5 cm, bytują w glebie w pobliżu karpy chmielowej i żerują na korzeniach chmielu powodując zakłócenia pobierania składników odżywczych i wody. Młode korzonki zostają niejednokrotnie zupełnie obgryzione, w starszych, grubszych korzeniach larwy drążą charakterystyczne rynienki i jamki. Poprzez te uszkodzenia do roślin mogą wnikać patogeniczne grzyby bytujące w glebie, co stanowi dodatkowe zagrożenie. Uszkodzone w ten sposób karpy rosną słabiej, a w kolejnych sezonach wegetacji próchnieją i zamierają. Dorosłe chrząszcze mają szaro-ziemiste zabarwienie i osiągają długość 1,3-1,5 cm. Nie są zdolne do latania. Wiosną, gdy temperatura gleby osiąga 13-15oC, wychodzą na powierzchnię i rozpoczynają żerowanie na młodych pędach chmielu niszcząc ich wierzchołki. Uszkodzenie wierzchołka pędu głównego prowadzi do przedwczesnego wytwarzania pędów bocznych. Takie pędy nie owijają się prawidłowo wokół przewodników. Przy masowym występowaniu szkodnika może brakować odpowiednich pędów do naprowadzenia. Chrząszcze mogą uszkadzać również pędy już naprowadzone do czasu osiągnięcia przez rośliny wysokości około 2 m. W takim przypadku występuje konieczność naprowadzenia pędów zapasowych lub bocznych. Szczególnie dogodne warunki dla rozwoju opuchlaka występują na glebach piaszczysto- gliniastych, szybko ogrzewających się wiosną. Występowanie szkodnika na plantacji chmielu ma najczęściej charakter gniazdowy. Przy masowym wystąpieniu na jednej karpie może znajdować się ponad 100 larw i około 40 chrząszczy. 6.1.4. Omacnica prosowianka Omacnica prosowianka (Ostrinia nubilalis Hubner) jest motylem nocnym o brązowo- beżowym zabarwieniu z charakterystycznymi zygzakowatymi poprzecznymi wzorami na skrzydłach. Długość ciała samic dochodzi do 15 mm, a rozpiętość skrzydeł waha się w granicach 25-34 mm. Samce są nieco mniejsze od samic i ciemniej ubarwione. Szkody wyrządzają gąsienice motyla, które mogą żerować na różnych gatunkach roślin, ale najchętniej zasiedlają uprawy kukurydzy. Do roślin żywicielskich omacnicy prosowianki należy również chmiel. Gąsienice mają długość około 2,5 cm, zabarwienie ciała beżowe lub beżowo-brązowe z charakterystycznymi, brązowo obwiedzionymi plamkami na każdym segmencie oraz ciemniejszą pręgą na grzbiecie. Głowa ciemno-brązowa lub czarna. Gąsienice żerują wewnątrz pędów chmielu, uszkadzając rdzeń łodygi. W konsekwencji dochodzi do zakłócenia obiegu wody w roślinie. Zaatakowane rośliny słabiej rosną, ich liście drobnieją, żółkną i opadają, szyszki są również zdrobniałe i przedwcześnie zasychają, niekiedy brązowieją. Prowadzi to do obniżenia zarówno wielkości, jak i jakości plonu. Przy masowym pojawie szkodnika, w jednym pędzie do wysokości 4 m może występować nawet 15 larw. Obecność omacnicy zdradzają otwory w łodydze, przez które wysypują się trociny zmieszane z odchodami larw. Stadium zimującym omacnicy prosowianki są dorosłe gąsienice, które spędzają zimę wewnątrz pędów chmielu pozostających na plantacji po zbiorze roślin lub w łodygach chwastów o grubych pędach. Wiosną, gdy średnia temperatura osiąga 15-16 oC, gąsienice zaczynają się przepoczwarczać. Poczwarki omacnicy prosowianki mają barwę brązową i długość 13-17 mm. Przepoczwarczanie trwa od 10 do 25 dni, w zależności od temperatury. Wylot motyli rozpoczyna się zazwyczaj w czerwcu. Początkowo w populacji dominują samce, z czasem wzrasta liczebność samic i to one zaczynają przeważać. Zapłodnione samice składają jaja na liściach chmielu, w skupiskach liczących od kilku do kilkudziesięciu sztuk. Jaja są płaskie, owalne, wielkości około 1 mm, początkowo białe, z czasem przybierają barwę kremową lub kremowo-żółtą. Jaja w złożu są ułożone dachówkowato. Jedna samica może złożyć od 250 do 350 jaj. Z jaj wylęgają się gąsienice, które wgryzają się do wnętrza pędów, gdzie żerują powodując szkody. Rozwojowi motyla sprzyjają ciepłe i suche warunki pogodowe. Zasięg występowania omacnicy prosowianki obejmuje wszystkie rejony uprawy chmielu w Polsce. W ostatnich latach zagrożenie dla chmielu ze strony tego szkodnika wzrosło z powodu znacznego zwiększenia areału kukurydzy, która jest rośliną żywicielską omacnicy prosowianki. 6.1.5. Pchełka chmielowa Pchełka chmielowa (Psylliodes attenuata Koch) jest małym, skaczącym chrząszczem wielkości około 1,5 – 2,5 mm, barwy ciemnozielonej, niemal czarnej z metalicznym połyskiem. Chrząszcze żerują na roślinach z rodziny pokrzywowatych, tj. pokrzywach, chmielu, czy konopiach. Wczesną wiosną żerują na pokrzywach, z których przenoszą się na chmiel. W liściach chmielu wygryzają liczne otwory pozostawiając niekiedy jedynie nerwy. Przy silnej gradacji pchełki może dochodzić do całkowitego zniszczenia liści w dolnej części rośliny. Prowadzi to do zaburzeń fotosyntezy, co w konsekwencji powoduje osłabienie wzrostu młodych roślin chmielu. Jest to szczególnie niebezpieczne wiosną, na początku wegetacji roślin, bowiem może prowadzić do zahamowania ich wzrostu. Szkody, które wyrządza pchełka chmielowa wczesną wiosną są rekompensowane przez szybko rosnące rośliny. W późniejszym okresie wegetacji, gdy część nadziemna chmielu jest mocno rozbudowana, znaczenie pchełki chmielowej maleje. Pchełka chmielowa jest zatem szkodnikiem o mniejszym znaczeniu dla starszych roślin chmielu. Poważne szkody może natomiast wyrządzać na nowych plantacjach. Młode sadzonki chmielu w okresie adaptacji do warunków polowych rosną wolniej, co może skutkować większym nasileniem uszkodzeń Pchełka chmielowa jest owadem ciepłolubnym. Już pierwsze ocieplenie wiosenne pobudza zimujące chrząszcze do opuszczenia kryjówek zimowych i rozpoczęcia żerowania. Aktywność szkodnika rośnie wraz ze wzrostem temperatury. Jednak długotrwały brak opadów nie sprzyja rozwojowi pchełki chmielowej, bowiem jaja i larwy tego szkodnika są wrażliwe na suszę i giną, gdy wilgotność gleby spada poniżej 20%. Zamarzanie i odmarzanie gleby w okresie zimowym wpływa niekorzystnie na przeżywalność zimujących chrząszczy pchełki chmielowej. 6.2. Niechemiczne metody ochrony chmielu przed szkodnikami Integrowany system ochrony roślin skierowany jest nie tyle na zwalczanie poszczególnych agrofagów, ale przede wszystkim na oddziaływanie na całą agrocenozę w taki sposób, aby zapobiegać nadmiernym stratom spowodowanym przez szkodniki. Założenie to jest realizowane przez kontrolę wielkość populacji szkodników oraz stworzenie korzystnych warunków dla rozwoju ich naturalnych wrogów, a także stosowanie technik zwiększających odporność roślin na szkodniki. Decyzję o przeprowadzeniu zabiegu chemicznego należy podjąć dopiero wówczas, gdy metody profilaktyczne są niewystarczające do utrzymania liczebności szkodnika poniżej progu ekonomicznej szkodliwości i nie występują warunki, które w sposób naturalny mogłyby ograniczyć jego rozwój. W integrowanym systemie produkcji chmielu lustracja plantacji pod kątem występowania organizmów szkodliwych powinna być prowadzona systematycznie. Ocenę zagrożenia przeprowadza się zgodnie z metodami opracowanymi dla poszczególnych gatunków szkodników. Kontrola liczebności szkodników powiązana z obserwacją warunków meteorologicznych może stanowić podstawę do przewidywania z pewnym wyprzedzeniem zagrożenia masowym pojawem, co pozwala na trafniejsze podejmowanie decyzji związanych z ochroną roślin, a tym samym zwiększa jej efektywność. Orientacyjne terminy pojawiania się i żerowania szkodników na plantacjach chmielu przedstawiono w tabeli 19. Tabela 19. Kalendarz pojawiania się szkodników podczas wegetacji chmielu Miesiąc Szkodnik IV V VI VII VIII IX Mszyca śliwowo-chmielowa Przędziorek chmielowiec Opuchlak lucernowiec - chrząszcze Opuchlak lucernowiec - larwy Omacnica prosowianka Pchełka chmielowa Jedną z podstawowych metod ograniczania liczebności szkodników jest likwidacja gatunków roślin będących ich żywicielami w obrębie lub w sąsiedztwie plantacji chmielu. Niektóre szkodniki atakujące chmiel charakteryzują się szerokim zakresem roślin żywicielskich. Często obejmuje on również popularne chwasty towarzyszące uprawie chmielu lub występujące w okolicach plantacji. Do takich szkodników należy przędziorek chmielowiec, czy też pchełka chmielowa. Szkodniki rozpoczynają wiosenne żerowanie na chwastach, z których w późniejszym okresie przenoszą się na chmiel. Niszczenie chwastów, a szczególnie pokrzywy, utrudnia rozwój przędziorka i pchełki, może więc ograniczyć ich gradację na roślinach chmielu. Podobny efekt w odniesieniu do mszycy śliwowo-chmielowej przynosi usuwanie w promieniu przynajmniej 1 km od chmielnika, żywicieli zimowych tego gatunku jakimi są śliwy. Skutecznym sposobem ograniczania liczebności omacnicy prosowianki jest usuwanie z plantacji i palenie zaschniętych pędów chmielu pozostałych po zbiorze, w których zimuje około 95% larw tego szkodnika. Nawożenie, szczególnie azotowe jest jednym z istotnych czynników oddziałujących na podatność roślin chmielu na niektóre szkodniki. Nadmierne nawożenie azotowe stymuluje wzrost wegetatywnych części roślin. Pojawiają się młode, delikatne przyrosty chętnie zasiedlane np. przez mszyce. Również przędziorki atakują przeważnie rośliny nadmiernie nawożone lub osłabione z powodu stresu spowodowanego niedostatkiem wody. Zrównoważone nawożenie chmielu oraz nawadnianie mogą ograniczać straty spowodowane przez żerowanie tych szkodników. Hodowlana metoda ochrony roślin chmielu przed szkodnikami polega na uprawie odmian odpornych lub mniej podatnych. Niestety wśród odmian chmielu uprawianych w Polsce brak jest takich, które są odporne na szkodniki. 6.3. Chemiczne metody ochrony chmielu przed szkodnikami 6.3.1. Progi ekonomicznej szkodliwości Podstawową zasadą integrowanej ochrony roślin jest przewidywanie oraz ocena ryzyka masowego pojawu szkodnika. Stosowanie tej zasady w ochronie chmielu wymaga stałego kontrolowania występowania agrofagów na plantacji oraz znajomości ich biologii. Lustracja plantacji przynajmniej raz w tygodniu w okresie wegetacji roślin, powinna stać się rutynową czynnością w integrowanej produkcji chmielu. Trzeba sobie zdawać sprawę, że w celu skutecznej ochrony chmielu nie jest konieczne całkowite wyeliminowanie szkodników ze środowiska, ale utrzymanie ich liczebności poniżej progu ekonomicznej szkodliwości. Próg ekonomicznej szkodliwości oznacza takie nasilenie populacji szkodnika, przy którym straty z powodu jego żerowania są równe nakładom, które miałyby być poniesione w celu jego zwalczenia. Wykonywanie chemicznych zabiegów ochrony roślin przy nasileniu agrofaga poniżej progu ekonomicznej szkodliwości jest nie tylko nieuzasadnione ekonomicznie, ale również szkodliwe. Zbędne zabiegi przy użyciu zoocydów mogą przyczynić się do szybszego rozwoju odporności na substancje czynne preparatów chemicznych w populacji szkodników. Mogą być również powodem zmniejszenia liczebności organizmów pożytecznych, będących naturalnymi wrogami szkodników. Dlatego też, decyzję o zastosowaniu chemicznej ochrony roślin należy podejmować rozważnie, na podstawie oceny rzeczywistego zagrożenia przez agrofagi oraz z uwzględnieniem progów ekonomicznej szkodliwości (tab.20). Nad metody chemiczne należy przedkładać zrównoważone metody biologiczne, fizyczne i inne metody niechemiczne, jeżeli zapewniają one zadowalającą ochronę przed organizmami szkodliwymi. Tabela 20. Terminy i sposoby lustracji oraz progi ekonomicznej szkodliwości najważniejszych szkodników chmielu Próg ekonomicznej Szkodnik Termin obserwacji szkodliwości maj - lipiec 50-100 osobników (do fazy kwitnienia chmielu). Obserwacje prowadzić bezskrzydłych na jednym Mszyca co 10dni na młodych liściach i wierzchołkach pędów. liściu śliwowo- lipiec – sierpień występowanie chmielowa (faza kwitnienia i wiązania szyszek). Obserwacje pojedynczych mszyc na prowadzić co 7 dni na kwiatostanach i szyszkach kwiatostanach lub chmielu. szyszkach czerwiec – wrzesień (liczebność populacji należy kontrolować przynajmniej raz w tygodniu. Obserwację prowadzić na spodniej Przędziorek 5 osobników dorosłych na strony blaszki liściowej przy użyciu lupy. Ocenie chmielowiec jednym liściu poddać 200 liści pobranych z 40-50 roślin, z których połowę powinny stanowić rośliny rosnące na obrzeżach plantacji) marzec – kwiecień 5 chrząszczy na 100 (od pojawienia się pierwszych pędów chmielu na Opuchlak roślinach wybranych powierzchni gleby do osiągnięcia przez rośliny lucernowiec losowo w 3-5 miejscach na wysokości około 2 m). Obserwacje wykonywać co plantacji. najmniej raz w tygodniu na młodych pędach chmielu. Progi ekonomicznej szkodliwości są wartościami orientacyjnymi, służącymi jedynie jako pomoc, a nie jedyne kryterium podejmowania decyzji o wykonaniu zabiegu chemicznego. Ocena zagrożenia powinna uwzględniać również analizę warunków pogodowych oraz agrotechnicznych w aspekcie ich oddziaływania na rozwój populacji szkodnika, informacje o jego występowaniu w danym rejonie w poprzednich latach, a także wiedzę na temat wrogów naturalnych szkodnika. Prowadzenie produkcji w systemie integrowanym wymaga zatem od rolnika dużej wiedzy i doświadczenia. 6.3.2. Wybór środka chemicznego Odpowiedni wybór środka chemicznego decyduje o skuteczności zabiegu. Podstawową zasadą jest dostosowanie środka ochrony roślin do zwalczanego agrofaga. W ochronie chemicznej chmielu przed szkodnikami najczęściej mamy do czynienia z insektycydami, czyli środkami owadobójczymi oraz akarycydami stosowanymi w zwalczaniu roztoczy. Prawidłowa identyfikacja szkodnika jest zatem pierwszym etapem podejmowania decyzji o zastosowaniu preparatu chemicznego do ochrony. Wybór zoocydu powinien uwzględniać również takie czynniki jak temperatura, w której preparat wykazuje największą skuteczność oraz okres prewencji i karencji. Preparaty należy dobierać pod kątem ukierunkowanego działania, tak aby w jak najmniejszym stopniu oddziaływały na organizmy niebędące celem zwalczania. Wśród organizmów występujących na plantacjach chmielu jest wiele gatunków drapieżnych czy pasożytniczych, które są naturalnymi wrogami szkodników. Mogą one w sprzyjających warunkach regulować liczebność populacji niepożądanych agrofagów. W systemie integrowanej produkcji należy stosować środki ochrony niskiego ryzyka, których oddziaływanie na zdrowie ludzi oraz środowisko powoduje najmniejsze skutki uboczne. Należy bezwzględnie przestrzegać zalecanych dawek preparatu i maksymalnej liczby zabiegów w sezonie wegetacyjnym, a także zasad odpowiedniego przygotowania cieczy użytkowej i wykonywania oprysku. Informacje te zawarte są w etykiecie dołączonej do każdego środka ochrony roślin. Wykaz dopuszczonych w Polsce środków ochrony roślin jest publikowany w rejestrze środków ochrony roślin. Informacje o zakresie stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach zamieszczane są w etykietach. Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem https://www.gov.pl/web/rolnictwo/ochrona-roslin. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest wyszukiwarka środków ochrony roślin. (https://www.gov.pl/web/rolnictwo/wyszukiwarka-srodkow-ochrony-roslin). Kwalifikacji oraz doboru środków ochrony roślin do systemu IP dokonują pracownicy jednostek naukowych mając na uwadze ich potencjalną szkodliwości dla ludzi, zwierząt i środowiska. W systemie IP ograniczone jest stosowanie środków najbardziej niebezpiecznych i nieselektywnych. Wykazy środków dopuszczonych w integrowanej produkcji chmielu do zwalczania szkodników znajdują się w corocznie aktualizowanym Programie Ochrony Chmielu opracowywanym przez Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa – Państwowy Instytut Badawczy i zamieszczanym na Platformie Sygnalizacji Agrofagów (https://www.agrofagi.com.pl/568,wykaz-srodkow-ochrony-roslin-do-integrowanej- produkcji-w-uprawach-przemyslowych). Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z podanymi w etykiecie zaleceniami oraz w taki sposób, aby nie dopuścić do zagrożenia zdrowia ludzi, zwierząt lub środowiska Tabela 21. Metody ochrony chmielu przed szkodnikami Szkodnik Metoda agrotechniczna Metoda chemiczna  opryskiwanie insektycydem z  usuwanie żywicieli zimowych (śliw) w Mszyca uwzględnieniem progu promieniu około 1 km od plantacji śliwowo- ekonomicznej szkodliwości chmielu, chmielowa właściwego dla fazy  zrównoważone nawożenie azotem. rozwojowej chmielu.  niszczenie chwastów, szczególnie  opryskiwanie akarycydem z Przędziorek pokrzywy w pobliżu plantacji chmielu, uwzględnieniem progu chmielowiec  zrównoważone nawożenie i nawadnianie ekonomicznej szkodliwości. roślin chmielu. Omacnica  usuwanie z plantacji i palenie pędów prosowianka chmielu pozostałych po zbiorze.  opryskiwanie odpowiednim insektycydem w początkowej Pchełka  niszczenie chwastów, szczególnie fazie rozwoju chmielu do chmielowa pokrzywy w pobliżu plantacji chmielu. osiągnięcia przez rośliny wysokości około 50 cm. Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z podanymi w etykiecie zaleceniami oraz w taki sposób, aby nie dopuścić do zagrożenia zdrowia ludzi, zwierząt lub środowiska

5.1. Najważniejsze choroby chmielu 5.1.1. Mączniak rzekomy chmielu Mączniak rzekomy chmielu jest jedną z najbardziej rozpowszechnionych chorób. Występuje we wszystkich rejonach uprawy chmielu w Europie i Ameryce Północnej. W warunkach sprzyjających rozwojowi sprawcy choroby nasilenie objawów może wzrastać w krótkim czasie i prowadzić do całkowitej utraty plonu. Choroba jest powodowana przez grzyb Pseudoperonospora humuli (Miyabe & Takah) G.W. Wilson, który może porażać zarówno nadziemne, jak i podziemne części rośliny chmielu. Pierwsze symptomy mączniaka rzekomego pojawiają się wiosną na młodych pędach wyrastających z karpy i są następstwem systemicznego porażenia rośliny (infekcja pierwotna). Porażone pędy mają charakterystyczny pokrój - skrócone międzywęźla, żółtozielone i kruche liście oraz blaszki liściowe wywinięte ku dołowi. Z powodu tego specyficznego wyglądu pędy takie są nazywane kłosowatymi lub „choinkami”. Spodnia strona liści na pędach kłosowatych pokryta jest ciemno szarym nalotem grzybni i zarodników konidialnych, za pośrednictwem których sprawca choroby może porażać kolejne rośliny. W dalszej części sezonu wegetacyjnego objawy choroby mogą występować na liściach, pędach, kwiatach i szyszkach chmielu. Na porażonych liściach tworzą się charakterystyczne plamy, których kształt wyznaczają przestrzenie pomiędzy nerwami. Plamy te są początkowo chlorotyczne, ale szybko ulegają nekrozie. Na spodniej stronie blaszki liściowej w obrębie plam widoczny jest charakterystyczny ciemno szary nalot. Porażone pędy boczne mogą przypominać pędy kłosowate, ale często mają jedynie skrócone międzywęźla, natomiast barwa i kształt blaszki liściowej pozostają bez zmian. Niekiedy dochodzi do wtórnego porażenia pędu głównego, co prowadzi do zahamowania wzrostu oraz utraty zdolności owijania się wokół przewodnika. W przypadku bardzo silnego porażenia dochodzi do całkowitego zniszczenia pędu. Porażone kwiatostany zasychają i opadają. Objawy mączniaka rzekomego na szyszkach są zróżnicowane w zależności od fazy rozwojowej, w której doszło do porażenia. Porażenie w początkowej fazie wykształcania szyszek prowadzi do zahamowania ich dalszego rozwoju i zasychania. Na szyszkach w pełni wykształconych pojawiają się charakterystyczne, brunatne smugi przebiegające wzdłuż listków okrywowych szyszki. W warunkach sprzyjających rozwojowi choroby brązowieją całe listki okrywowe, a nawet całe szyszki. P. humuli poraża również karpy chmielu oraz rozłogi i korzenie. Na podziemnych częściach rośliny choroba objawia się występowaniem czerwono-brązowych plam lub smug bezpośrednio pod korą. Występowaniu mączniaka rzekomego sprzyja wysoka wilgotność oraz umiarkowana temperatura powietrza. P. humuli może wytwarzać zarodniki w szerokim zakresie temperatury, przy czym optymalne wartości kształtują się w granicach od 16oC do 20oC. Kiełkowanie zarodników odbywa się jedynie w obecności wody. Do porażenia pędów dochodzi, gdy wilgoć na ich powierzchni utrzymuje się nieprzerwanie przez okres od 3 do 6 godzin, przy temperaturze od 8oC do 23oC. W przypadku porażenia liści wymagany okres zwilżenia jest krótszy (1,5 – 2 h), a zakres temperatury większy (15oC – 29oC). Tak szeroki zakres temperatury, w której może dochodzić do porażenia roślin chmielu przez P. humuli sprawia, że warunki sprzyjające rozwojowi choroby pojawiają się wielokrotnie w ciągu sezonu wegetacyjnego, co pociąga za sobą konieczność stałej kontroli zdrowotności roślin. 5.1.2. Mączniak prawdziwy chmielu Mączniak prawdziwy chmielu występuje we wszystkich rejonach uprawy tej rośliny na świecie, poza Australią i Nową Zelandią. Sprawcą choroby jest grzyb Podosphaera macularis (Wallr.) U. Braun & S. Takam, który może porażać wszystkie nadziemne części rośliny. Najbardziej podatne są młode liście oraz kwiaty i szyszki. Przy niekontrolowanym przebiegu choroba może prowadzić do całkowitej utraty plonu. Pierwsze objawy mączniaka prawdziwego w postaci białych, mączystych plam utworzonych przez skupienia grzybni i zarodników konidialnych, pojawiają się na górnej powierzchni blaszki liściowej młodych liści chmielu. Zarodniki konidialne są łatwo przenoszone przez wiatr, a do kiełkowania nie wymagają obecności wody. W okresie wegetacji dochodzi do licznych infekcji wtórnych, które doprowadzają do rozwoju choroby na kwiatostanach oraz szyszkach. Porażone kwiatostany zamierają. Objawy na szyszkach różnią się w zależności od fazy rozwojowej, w której doszło do porażenia. Szyszki porażone w początkowej fazie rozwoju przestają rosnąć i zamierają, natomiast porażenie w okresie dojrzewania prowadzi do deformacji szyszek o różnym nasileniu. Zdeformowane fragmenty szyszek są pokryte białym nalotem grzybni z zarodnikami konidialnymi. Z czasem nalot ten przybiera barwę ciemno brunatną na skutek wytwarzania przez grzyb czarnych, kulistych otoczni, które są formą zimującą patogena. Rozwój mączniaka prawdziwego jest uzależniony od warunków pogodowych w sezonie wegetacyjnym, dlatego nasilenie epidemii w poszczególnych latach jest zróżnicowane. Bardzo duży wpływ na rozwój choroby ma temperatura. Wprawdzie P. macularis może rozwijać się w szerokim zakresie temperatury od 12oC do 27oC, ale zakres optymalny jest dużo węższy i waha się od 18oC do 21oC. Do czynników ograniczających rozwój choroby należą: wysoka temperatura (powyżej 27oC) oraz bezpośrednie promieniowanie słoneczne. Światło rozproszone oraz wysoka wilgotność powietrza stymulują rozwój choroby. 5.1.3. Werticilioza Choroba powodowana jest przez grzyb Verticillium nonalfalfae (Inderb., H.W. Platt, R.M. Bostock, R.M. Davis & K.V. Subbarao). Patogen żyje w glebie i może porażać wiele gatunków roślin zielnych oraz drzew. Werticilioza występuje najczęściej na glebach zwięzłych, nadmiernie uwilgotnionych, o niewłaściwych stosunkach powietrzno-wodnych. Zagraża roślinom chmielu na plantacjach o naruszonej równowadze biologicznej gleby powstałej w wyniku stosowania zbyt wysokiego, niezrównoważonego nawożenia mineralnego. Szczególnie niebezpieczne jest nadmierne nawożenie azotem, które prowadzi do wzrostu podatności roślin na porażenie. V. nonalfalfae opanowuje organy i tkanki biorące udział w pobieraniu i przewodzeniu wody oraz składników odżywczych. Pierwszym objawem choroby jest żółknięcie liści na głównym pędzie, a następnie ich więdnięcie, które postępuje od dolnej części rośliny ku górze. Żółknięcie rozpoczyna się od brzegów blaszki liściowej, które następnie zasychają i wywijają się do góry. Liście takie bardzo łatwo odrywają się od łodygi. Najbardziej charakterystycznym objawem werticiliozy jest zbrunatnienie tkanki naczyniowej widoczne po przecięciu łodygi chmielu. Pierwsze objawy choroby zwykle występują w okresie wiązania szyszek, przy czym z jednej karpy mogą wyrastać zarówno pędy zdrowe, jak i chore. Rozprzestrzenianie się choroby na plantacjach chmielu zachodzi przede wszystkim podczas uprawy gleby. Chwasty występujące w chmielniku mogą być bezobjawowymi nosicielami choroby. Stanowią one źródło porażenia dla roślin chmielu. Na inne plantacje chmielu choroba może się przenosić za pośrednictwem zarażonego materiału sadzonkowego. 5.1.4. Fuzarioza Sprawcą fuzariozy są grzyby: Fusarium sambucinum (Fuckel) oraz Fusarium culmorum (Schltdl.). Pierwszy z patogenów występuje głównie na chmielu uprawianym na glebach wilgotnych, natomiast drugi zasiedla stanowiska bardziej suche. Układ czynników środowiska korzystny dla F. culmorum to bezdeszczowa i ciepła pogoda oraz intensywne nawożenie mineralne. Pierwszym objawem choroby jest gwałtowne więdnięcie roślin bez wcześniejszego etapu żółknięcia liści. Najczęściej ma to miejsce w okresie poprzedzającym kwitnienie lub w warunkach wysokiej temperatury. Łodygi chmielu z objawami więdnięcia dają się łatwo wyjmować z gleby, co spowodowane jest zgnilizną podstawy pędu. W przeciwieństwie do werticiliozy, u roślin porażonych przez grzyby z rodzaju Fusarium nie obserwuje się zbrunatnienia wiązek przewodzących. Grzyby powodujące fuzariozę chmielu zasiedlają glebę, występują również na resztkach roślin. Porażają chmiel przede wszystkim przez zranienia łodygi powstałe tuż przy powierzchni lub pod powierzchnią gleby w wyniku działania wiatru, maszyn rolniczych lub żerowania owadów. Przy dużej wilgotności, na powierzchni porażonych pędów widoczny jest obfity, biały lub różowy nalot grzybni. 5.1.5. Choroby powodowane przez wirusy i wiroidy Chmiel jest najczęściej porażany przez: wirusa mozaiki jabłoni Apple mosaic virus (ApMV) oraz wirusa mozaiki chmielu Hop mosaic virus (HpMV), a także przez wiroida utajonego chmielu Hop latent viroid (HpLVd). Patogeny te występują powszechnie na plantacjach w Polsce. Objawy porażenia chmielu przez wirusy i wiroida utajonego obserwowane są bardzo rzadko i najczęściej pojawiają się tylko na odmianach wrażliwych. Porażenie przez wirus mozaiki chmielu (HpMV) może powodować chlorotyczne plamki na liściach odmian typu Golding lub spokrewnionych z nimi. Wiroid utajony chmielu (HLVd) wywołuje objawy chorobowe w postaci chlorozy i zahamowania wzrostu tylko na jednej wrażliwej odmianie chmielu o nazwie Omega. Symptomy porażenia chmielu przez wirus mozaiki jabłoni ApMV pojawiają się tylko okresowo przy dużych wahaniach temperatury, gdy po silnych upałach następuje gwałtowne ochłodzenie. W takich warunkach na liściach chmielu można obserwować chlorotyczne przebarwienia w kształcie nieregularnych pierścieni, które niekiedy tworzą charakterystyczny wzór przypominający liść dębu. Najczęściej jednak, porażenie chmielu przez wirusy i wiroida utajonego przebiega bezobjawowo, mimo to wpływa negatywnie na plonowanie roślin. U roślin chmielu porażonych przez wirusy często obserwuje się obniżenie plonu szyszek oraz zawartości alfa i beta kwasów. W przypadku porażenia przez wiroida utajonego chmielu dodatkowo występują niekorzystne zmiany w składzie olejków eterycznych. Brak widocznych objawów chorobowych utrudnia identyfikację roślin porażonych i uniemożliwia ich eliminację z plantacji. Taka sytuacja powoduje niekontrolowane rozprzestrzenianie tych czynników chorobotwórczych i w konsekwencji systematyczny wzrost liczby porażonych roślin wraz z wiekiem plantacji. Wirusy mogą być przenoszone z sokiem chorych roślin w sposób mechaniczny w czasie prac pielęgnacyjnych, podczas których dochodzi do zranienia rośliny, a nawet podczas ocierania się roślin pod wpływem działania wiatru. Ten sposób rozprzestrzeniania jest charakterystyczny dla wirusa ApMV i wiroida HLVd. Natomiast w przenoszeniu wirusa mozaiki chmielu dominującą rolę odgrywają mszyce. Jednak najważniejszym sposobem przenoszenia zarówno wirusów, jak i wiroida utajonego chmielu jest rozmnażanie wegetatywne roślin. Jedyną skuteczną metodą ograniczania wirusów i wiroida utajonego jest stosowanie zdrowego materiału szkółkarskiego do zakładania nowych plantacji chmielu. Terminy pojawiania się najważniejszych chorób chmielu oraz ich cechy diagnostyczne zamieszczono w tabelach 15 i 16. Tabela 15. Kalendarz pojawiania się chorób podczas wegetacji chmielu Miesiąc Choroba IV V VI VII VIII IX Mączniak rzekomy Mączniak prawdziwy Werticilioza Fuzarioza Tabela 16. Najważniejsze cechy diagnostyczne chorób chmielu oraz fazy rozwojowe roślin, w których mogą występować objawy Miejsce pojawiania się objawów choroby; cechy Choroba Faza rozwojowa chmielu diagnostyczne  młode pędy wyrastające z karpy – skrócone  od początku wegetacji do międzywęźla, liście żółto-zielone, blaszka naprowadzenia pędów na liściowa wywinięta do spodu, na spodniej przewodniki stronie blaszki liściowej szary nalot (tzw. pędy kłosowate) Mączniak  faza tworzenia pędów  pędy boczne – skrócone międzywęźla, niekiedy rzekomy bocznych objawy przypominające pędy kłosowate  faza kwitnienia  kwiatostany – brunatnienie i zasychanie  szyszki – brunatne smugi wzdłuż listków  faza wiązania szyszek i okrywowych szyszki, brunatnienie całych dojrzałości technologicznej listków lub szyszek  faza tworzenia pędów  liście – białe, mączyste, wypukłe plamy na bocznych do zbiorów górnej powierzchni blaszki liściowej  faza kwitnienia  kwiatostany – biały mączysty nalot, zasychanie Mączniak prawdziwy  szyszki – zahamowanie wzrostu, deformacja  faza wiązania szyszek i porażonych listków szyszki, biały mączysty dojrzałości technologicznej nalot, który z czasem zmienia barwę na ciemno brązową Miejsce pojawiania się objawów choroby; cechy Choroba Faza rozwojowa chmielu diagnostyczne  pęd główny –widoczne na przekroju zbrunatnienie tkanki naczyniowej,  faza kwitnienia i Werticilioza  liście – żółknięcie, a następnie więdnięcie wykształcania szyszek postępujące od dołu rośliny, liście łatwo odpadają.  pęd główny – zgnilizna podstawy, pęd daje się  okres poprzedzający Fuzarioza łatwo wyciągnąć z gleby kwitnienie  liście – więdnięcie i zasychanie

5.1.5. Choroby powodowane przez wirusy i wiroidy Chmiel jest najczęściej porażany przez: wirusa mozaiki jabłoni Apple mosaic virus (ApMV) oraz wirusa mozaiki chmielu Hop mosaic virus (HpMV), a także przez wiroida utajonego chmielu Hop latent viroid (HpLVd). Patogeny te występują powszechnie na plantacjach w Polsce. Objawy porażenia chmielu przez wirusy i wiroida utajonego obserwowane są bardzo rzadko i najczęściej pojawiają się tylko na odmianach wrażliwych. Porażenie przez wirus mozaiki chmielu (HpMV) może powodować chlorotyczne plamki na liściach odmian typu Golding lub spokrewnionych z nimi. Wiroid utajony chmielu (HLVd) wywołuje objawy chorobowe w postaci chlorozy i zahamowania wzrostu tylko na jednej wrażliwej odmianie chmielu o nazwie Omega. Symptomy porażenia chmielu przez wirus mozaiki jabłoni ApMV pojawiają się tylko okresowo przy dużych wahaniach temperatury, gdy po silnych upałach następuje gwałtowne ochłodzenie. W takich warunkach na liściach chmielu można obserwować chlorotyczne przebarwienia w kształcie nieregularnych pierścieni, które niekiedy tworzą charakterystyczny wzór przypominający liść dębu. Najczęściej jednak, porażenie chmielu przez wirusy i wiroida utajonego przebiega bezobjawowo, mimo to wpływa negatywnie na plonowanie roślin. U roślin chmielu porażonych przez wirusy często obserwuje się obniżenie plonu szyszek oraz zawartości alfa i beta kwasów. W przypadku porażenia przez wiroida utajonego chmielu dodatkowo występują niekorzystne zmiany w składzie olejków eterycznych. Brak widocznych objawów chorobowych utrudnia identyfikację roślin porażonych i uniemożliwia ich eliminację z plantacji. Taka sytuacja powoduje niekontrolowane rozprzestrzenianie tych czynników chorobotwórczych i w konsekwencji systematyczny wzrost liczby porażonych roślin wraz z wiekiem plantacji. Wirusy mogą być przenoszone z sokiem chorych roślin w sposób mechaniczny w czasie prac pielęgnacyjnych, podczas których dochodzi do zranienia rośliny, a nawet podczas ocierania się roślin pod wpływem działania wiatru. Ten sposób rozprzestrzeniania jest charakterystyczny dla wirusa ApMV i wiroida HLVd. Natomiast w przenoszeniu wirusa mozaiki chmielu dominującą rolę odgrywają mszyce. Jednak najważniejszym sposobem przenoszenia zarówno wirusów, jak i wiroida utajonego chmielu jest rozmnażanie wegetatywne roślin. Jedyną skuteczną metodą ograniczania wirusów i wiroida utajonego jest stosowanie zdrowego materiału szkółkarskiego do zakładania nowych plantacji chmielu. Terminy pojawiania się najważniejszych chorób chmielu oraz ich cechy diagnostyczne zamieszczono w tabelach 15 i 16. Tabela 15. Kalendarz pojawiania się chorób podczas wegetacji chmielu Miesiąc Choroba IV V VI VII VIII IX Mączniak rzekomy Mączniak prawdziwy Werticilioza Fuzarioza Tabela 16. Najważniejsze cechy diagnostyczne chorób chmielu oraz fazy rozwojowe roślin, w których mogą występować objawy Miejsce pojawiania się objawów choroby; cechy Choroba Faza rozwojowa chmielu diagnostyczne  młode pędy wyrastające z karpy – skrócone  od początku wegetacji do międzywęźla, liście żółto-zielone, blaszka naprowadzenia pędów na liściowa wywinięta do spodu, na spodniej przewodniki stronie blaszki liściowej szary nalot (tzw. pędy kłosowate) Mączniak  faza tworzenia pędów  pędy boczne – skrócone międzywęźla, niekiedy rzekomy bocznych objawy przypominające pędy kłosowate  faza kwitnienia  kwiatostany – brunatnienie i zasychanie  szyszki – brunatne smugi wzdłuż listków  faza wiązania szyszek i okrywowych szyszki, brunatnienie całych dojrzałości technologicznej listków lub szyszek  faza tworzenia pędów  liście – białe, mączyste, wypukłe plamy na bocznych do zbiorów górnej powierzchni blaszki liściowej  faza kwitnienia  kwiatostany – biały mączysty nalot, zasychanie Mączniak prawdziwy  szyszki – zahamowanie wzrostu, deformacja  faza wiązania szyszek i porażonych listków szyszki, biały mączysty dojrzałości technologicznej nalot, który z czasem zmienia barwę na ciemno brązową Miejsce pojawiania się objawów choroby; cechy Choroba Faza rozwojowa chmielu diagnostyczne  pęd główny –widoczne na przekroju zbrunatnienie tkanki naczyniowej,  faza kwitnienia i Werticilioza  liście – żółknięcie, a następnie więdnięcie wykształcania szyszek postępujące od dołu rośliny, liście łatwo odpadają.  pęd główny – zgnilizna podstawy, pęd daje się  okres poprzedzający Fuzarioza łatwo wyciągnąć z gleby kwitnienie  liście – więdnięcie i zasychanie

5.2. Niechemiczne metody ochrony chmielu przed chorobami Długotrwała uprawa chmielu w monokulturze może prowadzić do niekorzystnych zjawisk w glebie, takich jak: wzrost zakwaszenia, zachwianie proporcji pomiędzy poszczególnymi składnikami mineralnymi oraz naruszenie równowagi biologicznej. Powyższe zjawiska przyczyniają się do wzrostu zagrożenia ze strony patogenów, gdyż z jednej strony osłabiają kondycję roślin, z drugiej zaś mogą stymulować rozwój organizmów chorobotwórczych. Niechemiczne metody ochrony roślin przed chorobami obejmują różnorodne zabiegi agrotechniczne i hodowlane mające na celu: - regulację mikroklimatu plantacji w taki sposób, aby w jak najmniejszym stopniu sprzyjał rozwojowi sprawców chorób, - ograniczenie liczebności organizmów chorobotwórczych, - zwiększenie odporności rośliny gospodarza na porażenie. W celu ograniczenia w uprawie chmielu strat powodowanych przez choroby konieczne jest łączne stosowanie różnorodnych metod zapobiegających występowaniu organizmów szkodliwych oraz ograniczających ich nadmierny rozwój. 5.2.1. Metoda agrotechniczna Prawidłowo i terminowo wykonane zabiegi agrotechniczne są jednym z ważniejszych elementów ograniczania porażenia roślin chmielu przez patogeny. Staranna uprawa roli, optymalne nawożenie oraz odpowiednie zabiegi pielęgnacyjne stwarzają roślinom chmielu sprzyjające warunki wzrostu, dzięki czemu mogą one łatwiej przezwyciężyć chorobę. Regulacja mikroklimatu plantacji Istotnym czynnikiem sprzyjającym rozwojowi niektórych chorób grzybowych, np. mączniaka rzekomego i prawdziwego chmielu jest utrzymujące się przez dłuższy czas zwilżenie powierzchni liści lub wysoka wilgotność względna powietrza w chmielniku. Duże zagęszczenie roślin sprzyja utrzymywaniu się podwyższonej wilgotności, co skutkuje wydłużeniem okresu zwilżenia blaszki liściowej. Z uwagi na to, już na etapie zakładania plantacji chmielu należy zachować odpowiednią rozstawę roślin. Dla większości odmian chmielu uprawianych w Polsce optymalna odległość pomiędzy roślinami w rzędzie wynosi 1,5 m, natomiast pomiędzy rzędami 3 m. Rozstawa taka powinna być bezwzględnie zachowana w przypadku odmian intensywnie rosnących i dość mocno ulistnionych, takich jak ‘Magnum’, czy ‘Sybilla’. Wolniej rosnące i mniej ulistnione rośliny odmiany ‘Marynka’ mogą być sadzone nieco gęściej, co 1,2 m. W przypadku odmiany ‘Magnat’, charakteryzującej się dużym wigorem i bardzo długimi pędami bocznymi najlepiej zastosować rozstawę 1,7 m. Elementem regulującym mikroklimat w chmielniku może być również liczba pędów naprowadzona na przewodnik. W Polsce najczęściej stosuje się widełkowy system prowadzenia chmielu, tzn. do każdej rośliny doprowadza się dwa przewodniki zamocowane na sąsiednich cięgnach siatki chmielnika. W celu uzyskania optymalnych warunków wzrostu roślin, na każdy przewodnik należy naprowadzić nie więcej niż 2-3 pędy, co oznacza, że z jednej karpy powinno zostać naprowadzone od 4 do 6 pędów. Zwiększanie liczby naprowadzonych pędów prowadzi do nadmiernego zacienienia dolnych partii roślin, co wpływa niekorzystnie na wielkość plonu, bowiem w zacienionej części roślin zawiązuje się zdecydowanie mniej szyszek. Prowadzi również do niekorzystnego wzrostu wilgotności powietrza w chmielniku. Zabiegiem agrotechnicznym stymulującym przepływ powietrza na plantacji chmielu jest usuwanie dolnych pędów i liści do wysokości około 60 cm od powierzchni gleby. Materiał sadzonkowy wolny od patogenów Integrowana ochrona chmielu powinna przede wszystkim skupiać się na działaniach profilaktycznych, zapobiegających występowaniu organizmów szkodliwych. Do tego typu działań należy stosowanie zdrowego materiału sadzonkowego do zakładania nowych plantacji. Ma to szczególne znaczenie dla gatunków roślin rozmnażanych wegetatywnie, do których zalicza się chmiel. Wśród patogenów chmielu, które mogą być przenoszone za pośrednictwem materiału sadzonkowego należy wymienić: Pseudoperonospora humuli powodującego mączniaka rzekomego chmielu, grzyby z rodzaju Verticillium i Fusarium będące przyczyną chorób więdnięcia oraz wirusy i wiroidy. Stosowanie materiału sadzonkowego wolnego od patogenów powinno być połączone z wdrożeniem odpowiednich zasad fitosanitarnych pozwalających jak najdłużej utrzymać jego pełną zdrowotność. Podstawową zasadą jest ograniczenie kontaktu roślin zdrowych z porażonymi. W przypadku, gdy zdrowy materiał sadzonkowy jest stosowany do wymiany nasadzeń najważniejszą czynnością jest bardzo dokładne wyoranie starych karp oraz usunięcie resztek pędów i rozłogów. Wskazane jest zachowanie przynajmniej rocznej przerwy w uprawie chmielu, którą należy wykorzystać na staranne przygotowanie stanowiska pod nową plantację. Zastosowanie odpowiedniego przedplonu połączone z kompleksem zabiegów agrotechnicznych poprawiających żyzność gleby nie tylko zapewni odpowiednie warunki dla wzrostu i rozwoju chmielu, ale również umożliwi gruntowne oczyszczenie plantacji z pozostałości starych, porażonych roślin oraz ograniczy zachwaszczenie pola. Ograniczanie źródeł infekcji Ogniskami infekcji są przede wszystkim porażone rośliny chmielu lub ich resztki pozostające na plantacji po zbiorze. Bardzo ważnym zabiegiem dla utrzymania zdrowotności roślin jest zatem usuwanie z plantacji i niszczenie porażonych organów, a w niektórych przypadkach nawet całych roślin. Istotne jest również stosowanie zabiegów agrotechnicznych mających na celu niszczenie zimujących form patogenów rozwijających się na obumarłych liściach i szyszkach, a także ograniczanie zachwaszczenia, które może być źródłem organizmów chorobotwórczych dla chmielu. Usuwanie chorych roślin chmielu ma szczególne znaczenie w ograniczaniu werticiliozy i fuzariozy, bowiem likwiduje ogniska tych chorób oraz ogranicza kumulację patogenów w glebie. W przypadku mączniaka rzekomego chmielu skutecznym zabiegiem ograniczającym źródła infekcji jest usuwanie wiosennych pędów kłosowatych oraz staranne cięcie karp. Zagrożenie ze strony mączniaka prawdziwego można zminimalizować poprzez głębokie przyorywanie resztek porażonych roślin, na których tworzą się zimujące otocznie P. macularis. Usuwanie chwastów spełnia natomiast ważną rolę w ograniczaniu V. nonalfalfae oraz wirusa mozaiki jabłoni. Racjonalne nawożenie Nawożenie wpływa nie tylko na kondycję roślin, ale również na równowagę biologiczną w glebie. Optymalne nawożenie nie tylko wpływa pozytywnie na plonowanie chmielu, ale również przyczynia się do zwiększenia odporności roślin na porażenie przez patogeny. Do składników odżywczych, które w największym stopniu oddziałują na procesy metaboliczne związane z odpornością należą azot, fosfor i potas. Odpowiednie zaopatrzenie w potas i fosfor zwiększa odporność roślin na choroby, natomiast nadmierne nawożenie azotem opóźnia dojrzewanie roślin, powoduje wydelikacenie tkanek, zwiększając tym samym podatność na porażenie, np. przez grzyb P. macularis powodujący mączniaka prawdziwego chmielu. Należy również pamiętać o odpowiednim zbilansowaniu składników odżywczych. Jednostronne nawożenie mineralne może bowiem prowadzić do ograniczenia dostępności poszczególnych makro- i mikroelementów oraz do zmniejszenia aktywności mikrobiologicznej gleby. Ważnym elementem racjonalnego nawożenia jest stosowanie nawozów organicznych i naturalnych, które intensyfikują rozwój mikroflory glebowej, również tej antagonistycznej w stosunku do patogenów. Zrównoważone nawożenie jest jednym z elementów integrowanej ochrony chmielu przed werticiliozą. Na plantacjach, na których stwierdza się występowanie tej choroby wskazane jest zmniejszenie nawożenia azotem oraz wyeliminowanie jego formy saletrzanej, a także uprawa żyta w międzyrzędziach chmielu i jego przyoranie na zielony nawóz. Fitosanitarne oddziaływanie żyta polega na stymulowaniu rozwoju bakterii z rodzaju Pseudomonas antagonistycznych w stosunku do V. nonalfalfae – sprawcy werticiliozy chmielu, a także wynika ze zmniejszenia zawartości azotu mineralnego w glebie. 5.2.2. Metoda hodowlana Uprawa odmian odpornych lub tolerancyjnych jest najlepszą metodą ochrony roślin przed chorobami. Z uwagi na to, metoda hodowlana opierająca się na właściwym doborze odmiany z uwzględnieniem jej wrażliwości na patogeny stanowiące największe zagrożenie na konkretnym polu powinna być ważnym elementem integrowanej produkcji chmielu. Odmiany chmielu różnią się znacznie pod względem wrażliwości na poszczególne choroby (tab.3). Całkowitą odporność, umożliwiającą rezygnację ze stosowania ochrony chemicznej roślin w okresie wegetacji, uzyskano tylko w stosunku do mączniaka prawdziwego. Jednak jest to tzw. odporność pionowa, determinowana przez pojedyncze geny swoiste w stosunku do rasy patogena. Tego typu odporność jest stosunkowo nietrwała z uwagi na dużą zmienność sprawcy mączniaka prawdziwego, który tworzy nowe rasy zdolne do jej przełamywania. Dlatego nieustannie prowadzone są prace hodowlane i poszukiwania nowych źródeł odporności na mączniaka prawdziwego chmielu. Dotychczas na świecie wyhodowano kilkanaście odmian chmielu odpornych na tę chorobę w oparciu o różne genetyczne źródła odporności. Niestety, odporność wielu z tych odmian została już przełamana.

5.3. Chemiczne metody ochrony chmielu przed chorobami 5.3.1. Progi ekonomicznej szkodliwości Chmiel należy do upraw wymagających intensywnej ochrony przed chorobami. Niewłaściwie prowadzona ochrona chemiczna może powodować wiele efektów ubocznych w środowisku, takich jak: skażenie gleby, wód gruntowych i atmosfery oraz żywności, niekorzystne zmiany w biocenozie, a także uodparnianie się organizmów szkodliwych na środki ochrony roślin. W integrowanej ochronie roślin, która jest integralną częścią integrowanej produkcji, metoda chemiczna powinna być jednym z elementów wielokierunkowego systemu działań mających na celu utrzymanie nasilenia choroby poniżej progu ekonomicznej szkodliwości przy jak najmniejszym narażeniu zdrowia ludzi i środowiska. Użycie środków ochrony roślin jest wskazane dopiero wówczas, gdy wyczerpane zostaną inne metody. Nad metody chemiczne należy przedkładać zrównoważone metody biologiczne, fizyczne i inne metody niechemiczne, jeżeli zapewniają one zadowalającą ochronę przed organizmami szkodliwymi. Potrzeba wykonania chemicznego zabiegu ochrony roślin powinna być każdorazowo ustalana w oparciu o wyniki monitorowania organizmów szkodliwych. W integrowanej produkcji chmielu obowiązkowe jest systematyczne prowadzenie lustracji pod kątem występowania mączniaka rzekomego w okresie od wybijania młodych pędów roślin do fazy tworzenia pędów bocznych - co 10 dni, a następnie w fazie kwitnienia i zawiązywania szyszek do dojrzałości technologicznej – minimum 1 raz w tygodniu. Monitorowanie mączniaka prawdziwego chmielu od połowy czerwca do fazy kwitnienia - co 10 dni, natomiast w fazie kwitnienia i zawiązywania szyszek do dojrzałości technologicznej – minimum 1 raz w tygodniu. Celem obserwacji jest właściwe rozpoznanie sprawcy choroby oraz ocena jego nasilenia. Użycie chemicznego środka ochrony roślin jest uzasadnione wówczas, gdy organizm szkodliwy występuje w nasileniu przekraczającym próg ekonomicznej szkodliwości. Orientacyjne progi ekonomicznej szkodliwości najważniejszych chorób chmielu podano w tabeli 17. Ich wartości różnią się w zależności od fazy wzrostu roślin. Wynika to z faktu, że szkodliwość chorób w poszczególnych fazach rozwojowych chmielu jest zróżnicowana. Wartości progów ekonomicznej szkodliwości powinno się traktować orientacyjnie, bowiem na każdej plantacji chmielu warunki rozwoju organizmów szkodliwych mogą być modyfikowane przez wiele specyficznych czynników, takich jak: przebieg pogody, poziom nawożenia, zagęszczenie roślin, czy też usytuowanie plantacji względem kierunków geograficznych. Tabela 17. Orientacyjne progi ekonomicznej szkodliwości mączniaka rzekomego i prawdziwego chmielu Choroba Termin obserwacji Próg ekonomicznej szkodliwości od początku wegetacji do naprowadzania pędów na 10% roślin z pędami kłosowatymi przewodniki (infekcja pierwotna) Mączniak od naprowadzenia pędów na występowanie na 100 liściach więcej niż 100 rzekomy przewodniki do kwitnienia plam mączniakowych, faza kwitnienia pierwsze objawy porażenia na kwiatach faza wiązania szyszek pierwsze objawy porażenia na szyszkach faza tworzenia pędów bocznych do pierwsze objawy porażenia na liściach Mączniak kwitnienia prawdziwy faza kwitnienia pierwsze objawy porażenia na kwiatach faza wiązania szyszek pierwsze objawy porażenia na szyszkach 5.3.2. Wybór środka chemicznego W integrowanej ochronie roślin decyzja o użyciu środków ochrony roślin powinna być podejmowana tylko w sytuacji, gdy inne strategie ochrony nie przynoszą oczekiwanych efektów, a nasilenie choroby zbliża się do progu ekonomicznej szkodliwości. Przy wyborze środka chemicznego należy bezwzględnie zapoznać się z informacjami znajdującymi się na etykiecie. Ważna jest przede wszystkim substancja czynna środka oraz mechanizm jej działania, zakres zwalczanych patogenów, dawka i faza wzrostu roślin, w której można go używać, a także maksymalna liczba zabiegów w sezonie i okres karencji. W ostatnich latach dokonał się znaczny postęp w zakresie mechanizmów działania środków ochrony roślin, co doprowadziło do zwiększenia selektywności preparatów, ograniczenia szkodliwości dla środowiska naturalnego oraz zmniejszenia stosowanych dawek. Mimo to, zabiegi ochronne z użyciem środków ochrony roślin nadal stwarzają zagrożenie dla środowiska, ludzi oraz organizmów pożytecznych. Dlatego środki chemiczne stosowane w integrowanym systemie produkcji powinny charakteryzować się dużą toksycznością w stosunku do docelowych agrofagów oraz małą toksycznością dla organizmów niebędących celem zwalczania, a także krótką trwałością w środowisku, tak aby po spełnieniu swego zadania ulegały szybkiej degradacji. Ze względu na sposób działania fungicydy dzieli się na: kontaktowe, wgłębne i układowe. Preparaty kontaktowe działają tylko na powierzchni roślin w miejscu ich naniesienia. Nie wnikają w głąb rośliny i nie przemieszczają się w niej. Należy pamiętać o tym, że fungicydy kontaktowe nie niszczą sprawcy choroby po jego wniknięciu do rośliny, dlatego też powinny być stosowane zapobiegawczo, czyli przed pojawieniem się patogena na roślinach. Działanie fungicydów kontaktowych jest skuteczne tylko wówczas, gdy pokrywają one dokładnie całą powierzchnię rośliny tworząc warstwę ochronną. Z uwagi na to, po wystąpieniu opadów deszczu powodujących zmycie środka z powierzchni rośliny oprysk należy powtórzyć. Stosowanie preparatów o działaniu kontaktowym nie jest wskazane w okresie intensywnego wzrostu roślin, ponieważ nie zapewniają ochrony nowym przyrostom, które nie są pokryte preparatem. Poleca się je do ochrony plantacji w pełni wegetacji, kiedy rozwój części nadziemnej roślin jest już ukończony. Zaletą preparatów powierzchniowych jest ich mniejsza podatność na zjawisko uodparniania się grzybów. Środki wgłębne wnikają do tkanek rośliny na kilka warstw komórek, a ich przemieszczanie w roślinie ma zakres lokalny. Z uwagi na to preparaty wgłębne wykazują ograniczone działanie ochronne w stosunku do nowych przyrostów, dlatego są polecane do ochrony roślin w pełni rozwiniętych, które nie rosną już tak intensywnie. Jednak w przeciwieństwie do środków o działaniu kontaktowym skutecznie chronią rośliny w warunkach często powtarzających się intensywnych opadów. Fungicydy wgłębne powinny być stosowane przemiennie z preparatami o innych mechanizmach działania ze względu na ryzyko uodparniania się grzybów na substancje czynne zawarte w tych środkach. Preparaty o działaniu układowym (systemiczne) wnikają w głąb rośliny i przemieszczają się do wiązek przewodzących, zapewniając ochronę także w tych miejscach, na które preparat nie został naniesiony. Zatem działanie ochronne preparatów systemicznych obejmuje także nowe przyrosty, dlatego środki te są szczególnie przydatne w ochronie młodych, szybko rosnących roślin. Fungicydy układowe wykazują toksyczność również w stosunku do patogenów rozwijających się w roślinie, a więc w przypadku gdy doszło już do infekcji, zatem mogą być stosowane interwencyjnie. Z uwagi na duże niebezpieczeństwo uodparniania się grzybów na substancje czynne preparatów systemicznych, częstotliwość ich stosowania powinna być ograniczona do 1-2 zabiegów w sezonie wegetacyjnym. Środki ochrony roślin stosowane są bezpośrednio w środowisku, stanowiąc potencjalne zagrożenie wynikające z dużej aktywności biologicznej oraz szerokiego zakresu szkodliwego oddziaływania. Bardzo ważna jest zatem identyfikacja zagrożeń mogących wystąpić podczas stosowania środków ochrony roślin. Środki ochrony roślin klasyfikuje się pod względem zagrożeń dla zdrowia człowieka oraz dla środowiska i organizmów wodnych. W celu ograniczenia tych zagrożeń, środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z informacjami zamieszczonymi w etykiecie dołączonej do każdego preparatu. Wykaz dopuszczonych w Polsce środków ochrony roślin jest publikowany w rejestrze środków ochrony roślin. Informacje o zakresie stosowania pestycydów w poszczególnych uprawach zamieszczane są w etykietach. Aktualne informacje dotyczące stosowania środków ochrony roślin można znaleźć na stronach MRiRW pod adresem https://www.gov.pl/web/rolnictwo/ochrona-roslin. Narzędziem pomocniczym przy wyborze pestycydów jest wyszukiwarka środków ochrony roślin. (https://www.gov.pl/web/rolnictwo/wyszukiwarka-srodkow-ochrony-roslin). Kwalifikacji oraz doboru środków ochrony roślin do systemu IP dokonują pracownicy jednostek naukowych mając na uwadze ich potencjalną szkodliwości dla ludzi, zwierząt i środowiska. W systemie IP ograniczone jest stosowanie środków najbardziej niebezpiecznych i nieselektywnych. Wykazy środków dopuszczonych w integrowanej produkcji chmielu do zwalczania chorób znajdują się w corocznie aktualizowanym Programie Ochrony Chmielu opracowywanym przez Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa – Państwowy Instytut Badawczy i zamieszczanym na Platformie Sygnalizacji Agrofagów (https://www.agrofagi.com.pl/568,wykaz-srodkow-ochrony-roslin-do-integrowanej- produkcji-w-uprawach-przemyslowych). Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z podanymi w etykiecie zaleceniami oraz w taki sposób, aby nie dopuścić do zagrożenia zdrowia ludzi, zwierząt lub środowiska Tabela 18. Najważniejsze metody ograniczania sprawców chorób chmielu Choroba Metoda agrotechniczna i hodowlana Metoda chemiczna (sprawca choroby) - opryskiwanie fungicydami przeznaczonymi - stosowanie zdrowego materiału sadzonkowego do zakładania plantacji, do ochrony chmielu w okresie od ukazania - zachowanie właściwej rozstawy roślin podczas sadzenia (dla się pierwszych pędów do dojrzałości większości odmian chmielu 1,5×3,0 m), szyszek, z uwzględnieniem progów - naprowadzanie odpowiedniej liczby pędów na przewodniki (nie więcej szkodliwości, niż 4-6 pędów z karpy), - w okresach szczególnego zagrożenia Mączniak rzekomy - staranne cięcie karp połączone z usunięciem części porażonych, chorobą, tj. bezpośrednio po naprowadzeniu (Pseudoperonospora humuli) - usuwanie wiosennych pędów kłosowatych, pędów na przewodniki oraz w przypadku - usuwanie dolnych pędów i liści w celu zmniejszenia wilgotności w uszkodzenia roślin przez grad, silny wiatr chmielniku, lub herbicydy należy zastosować oprysk - zrównoważone nawożenie azotem, odpowiednim fungicydem zapobiegawczo, - uprawa odmian o mniejszej wrażliwości na chorobę (brak odmian bez względu na występowanie objawów całkowicie odpornych). choroby. - zachowanie właściwej rozstawy roślin podczas sadzenia (dla większości odmian chmielu 1,5×3,0 m), - naprowadzanie odpowiedniej liczby pędów na przewodniki (nie więcej - opryskiwanie przy użyciu fungicydów w niż 4-6 pędów z karpy), Mączniak prawdziwy momencie pojawienia się pierwszych - usuwanie dolnych pędów i liści w celu zmniejszenia wilgotności w (Podosphaera macularis) objawów na liściach, kwiatach lub chmielniku, szyszkach. - usuwanie z plantacji lub przyorywanie resztek porażonych roślin, - zrównoważone nawożenie azotem, - uprawa odmian odpornych. c.d. Tabela 18. Choroba Metoda agrotechniczna i hodowlana Metoda chemiczna (sprawca choroby) - stosowanie zdrowego materiału sadzonkowego do zakładania plantacji, - usuwanie z plantacji roślin porażonych oraz bezpośrednio sąsiadujących z nimi, - niszczenie chwastów, które są roślinami żywicielskimi dla sprawcy choroby, Werticilioza - racjonalne i zrównoważone nawożenie mineralne, (Verticillim nonalfalfae) - ograniczenie nawożenia azotowego, - nawożenie obornikiem, - głębokie spulchnianie gleby w międzyrzędziach, - uprawa żyta na zielony nawóz w międzyrzędziach chmielu, - uprawa odmian o mniejszej wrażliwości na chorobę (brak odmian całkowicie odpornych). - regulacja stosunków powietrzno-wodnych w glebie poprzez eliminację zastoisk wody, regularne głęboszowanie, unikanie nadmiernego ugniatania gleby, - stosowanie nawozów naturalnych i organicznych, - utrzymywanie odczynu gleby na poziomie optymalnym dla chmielu, tj. Fuzarioza pH około 6,3, (Fusarium sambucinum, - usuwanie chorych roślin, Fusarium culmorum) - zapobieganie mechanicznym uszkodzeniom okolicy podstawy pędu, - zapobieganie żerowaniu szkodników powodujących uszkodzenia podstawy pędu, - uprawa odmian o mniejszej wrażliwości na chorobę (brak odmian całkowicie odpornych). Wirusy i wiroidy - stosowanie zdrowego materiału szkółkarskiego.

6.1. Najważniejsze gatunki szkodników w uprawie chmielu 6.1.1. Mszyca śliwowo-chmielowa Mszyca śliwowo-chmielowa (Phorodon humuli Schrank) jest najczęściej występującym szkodnikiem na plantacjach chmielu. Dorosłe formy bezskrzydłe osiągają wielkość od 1,2 mm do 1,8 mm, formy uskrzydlone są nieco większe (1,8-2,1 mm). Mszyce uskrzydlone, tzw. migrantki mają głowę, tułów i czułki barwy ciemnobrunatnej z zielono-brązowymi plamkami na tułowiu od strony grzbietowej. Formy bezskrzydłe są zielone. Mszyca śliwowo-chmielowa jest gatunkiem dwudomowym, co oznacza, że do pełnego cyklu rozwojowego wymaga obecności dwóch roślin żywicielskich. Żywicielami zimowymi są różne gatunki śliw, w tym również dziko rosnąca tarnina. Na tych gatunkach uskrzydlone samice składają jaja odporne na działanie niekorzystnych czynników atmosferycznych podczas zimy. Wiosną, od końca lutego do kwietnia z jaj wylęgają się bezskrzydłe samice, które żerują na śliwach. Objawem ich żerowania jest charakterystyczne skręcanie się liści. W maju rodzą się samice uskrzydlone, które przelatują na żywiciela letniego, czyli chmiel. Migracje rozpoczynają się zwykle w końcu maja i trwają do połowy lipca. Ich przebieg zależy od warunków atmosferycznych: temperatury powietrza, wilgotności oraz prędkości wiatru. Inicjacja lotów następuje przy temperaturze 13oC, ale ich intensywność jest największa, gdy średnia dobowa temperatura powietrza waha się w granicach od 14,5oC do 20oC, a wilgotność względna kształtuje się na poziomie 70%. Wyraźne ograniczenie nalotów występuje w przypadku obniżenia średniej dobowej temperatury powietrza do 8,5 -13oC oraz zwiększenia wilgotności względnej do 85-90%. Mszyce są zdolne do aktywnego lotu tylko na niewielkie odległości, ale mogą być w sposób bierny przenoszone przez wiatr. W takim przypadku migracje mogą obejmować dystans nawet kilku kilometrów. Zwykle jednak odległość ta nie przekracza 1 km, dlatego największym zagrożeniem dla upraw chmielu są stanowiska śliw znajdujące się w sąsiedztwie chmielników. Wraz ze wzrostem odległości pomiędzy gatunkami żywicielskimi zmniejsza się prawdopodobieństwo pojawienia się mszycy na chmielu. Samice zasiedlają w pierwszej kolejności najmłodsze części roślin chmielu: wierzchołki pędów oraz młode, górne liście. Po zasiedleniu żywiciela letniego migrantki tracą zdolność do lotu. Po 2-3 dniach rodzą larwy, z których rozwijają się bezskrzydłe samice rozmnażające się dzieworodnie. W ciągu sezonu wegetacyjnego może rozwinąć się na chmielu 8-9 pokoleń samic bezskrzydłych. Rozwój jednego pokolenia trwa, w zależności od temperatury powietrza od 8 do 16 dni. Najkorzystniejsze warunki do rozwoju bezskrzydłych samic na chmielu występują przy umiarkowanej temperaturze i wysokiej wilgotności powietrza. W sprzyjających warunkach liczba osobników na jednym liściu może przekroczyć 2000 sztuk. Ograniczająco na liczebność populacji mszyc na chmielu wpływa wysoka temperatura powietrza (średnia dobowa powyżej 21oC) oraz susza. Przy masowym wystąpieniu mszyca śliwowo-chmielowa może powodować poważne szkody na plantacjach chmielu. Owady początkowo żerują na spodniej stronie blaszki liściowej nakłuwając ją i wysysając soki. W późniejszym okresie atakują również kwiatostany i szyszki. Opanowane przez szkodnika kwiatostany przestają się rozwijać, natomiast szyszki stają się bladozielone, a następnie brązowieją. Mszyce żerujące wewnątrz szyszek wydzielają bogatą w cukry spadź, która stanowi podłoże do rozwoju grzybów z grupy sadzaków. Tworzą one czarny nalot ograniczający asymilację, co powoduje dodatkowe obniżenie wielkości oraz jakości plonu. Mszyce biorą również udział w rozprzestrzenianiu wirusa mozaiki chmielu (HpMV). 6.1.2. Przędziorek chmielowiec Przędziorek chmielowiec (Tetranychus urticae Koch) należy do roztoczy o szerokim zakresie roślin żywicielskich obejmującym wiele gatunków roślin użytkowych oraz chwastów. Dorosłe samice osiągają wielkość od 0,4 do 0,6 mm, a osobniki męskie są jeszcze mniejsze. Młode samice początkowo są prawie bezbarwne, później w zależności od przyjmowanego pokarmu przybierają barwę jasno żółtą lub zielono-żółtą. Po bokach ciała mają dwie, charakterystyczne ciemne plamy, których barwa oraz wielkość zmienia się zależnie od pory roku, wieku roztoczy oraz rośliny żywicielskiej. Na ogół samce są jaśniejsze i nie mają tak wyraźnie zaznaczonych plam. Z powodu małych rozmiarów pojawienie się pierwszych roztoczy często bywa niezauważone, co może doprowadzić do niekontrolowanego rozwoju populacji. Samice przędziorka chmielowca zimują na resztkach roślin, pomiędzy grudkami gleby, czy w szczelinach słupów. Wiosną, gdy temperatura wzrasta powyżej 10oC, przędziorki rozpoczynają żerowanie na młodych liściach chwastów, szczególnie pokrzywy. Z chwastów przechodzą na rośliny chmielu. Samica przędziorka w ciągu swojego życia składa od 50 do 150 jaj. Czas potrzebny do rozwoju jednego pokolenia przędziorków zależy od temperatury powietrza. W temperaturze 13oC cykl ten trwa 36 dni, podczas gdy w 28oC tylko 6 dni. W ciągu sezonu wegetacyjnego w warunkach klimatycznych naszego kraju rozwija się najczęściej cztery pokolenia roztoczy. Występowaniu przędziorka sprzyjają lata ciepłe i suche, wówczas liczebność populacji wzrasta bardzo szybko. Pierwszym sygnałem występowania przędziorka na chmielu jest pojawienie się na spodniej stronie liści delikatnej pajęczynki, pod którą występują wszystkie stadia rozwojowe, tj. jaja, larwy i osobniki dorosłe. Przy masowym wystąpieniu szkodnika oprzęd może pokrywać cały liść. Żerowanie przędziorka polega na wysysaniu soków, co destabilizuje przemianę materii oraz przemieszczanie substancji pokarmowych w roślinie, prowadzi również do zaburzeń w funkcjonowaniu aparatów szparkowych oraz zmniejszenia ilości chlorofilu. Zaatakowane liście i szyszki chmielu przybierają rudo-brązowe zabarwienie, a następnie zasychają. Szkodnik często występuje gniazdowo atakując pojedyncze rośliny lub ich grupy. Zasiedla najpierw dolne partie roślin chmielu i stopniowo przemieszcza się wyżej, aż do szyszek. Jako pierwsze porażane są zwykle rośliny rosnące na brzegach plantacji, gdyż tam występują najbardziej sprzyjające warunki dla rozwoju szkodnika. Z czasem przędziorki przemieszczają się również w głąb chmielnika. Przy masowym pojawie, szkodnik może spowodować całkowitą utratę plonu. 6.1.3. Opuchlak lucernowiec Opuchlak lucernowiec (Otiorrhynchus ligustici L.) - chrząszcz z rodziny ryjkowców jest szkodnikiem o szerokim zakresie roślin żywicielskich. Pełny rozwój opuchlaka lucernowca trwa trzy lata. Większość życia szkodnik spędza pod powierzchnią gleby. Na chmielu żerują zarówno larwy, jak i osobniki dorosłe. Kremowo-białe larwy osiągają długość około 1,5 cm, bytują w glebie w pobliżu karpy chmielowej i żerują na korzeniach chmielu powodując zakłócenia pobierania składników odżywczych i wody. Młode korzonki zostają niejednokrotnie zupełnie obgryzione, w starszych, grubszych korzeniach larwy drążą charakterystyczne rynienki i jamki. Poprzez te uszkodzenia do roślin mogą wnikać patogeniczne grzyby bytujące w glebie, co stanowi dodatkowe zagrożenie. Uszkodzone w ten sposób karpy rosną słabiej, a w kolejnych sezonach wegetacji próchnieją i zamierają. Dorosłe chrząszcze mają szaro-ziemiste zabarwienie i osiągają długość 1,3-1,5 cm. Nie są zdolne do latania. Wiosną, gdy temperatura gleby osiąga 13-15oC, wychodzą na powierzchnię i rozpoczynają żerowanie na młodych pędach chmielu niszcząc ich wierzchołki. Uszkodzenie wierzchołka pędu głównego prowadzi do przedwczesnego wytwarzania pędów bocznych. Takie pędy nie owijają się prawidłowo wokół przewodników. Przy masowym występowaniu szkodnika może brakować odpowiednich pędów do naprowadzenia. Chrząszcze mogą uszkadzać również pędy już naprowadzone do czasu osiągnięcia przez rośliny wysokości około 2 m. W takim przypadku występuje konieczność naprowadzenia pędów zapasowych lub bocznych. Szczególnie dogodne warunki dla rozwoju opuchlaka występują na glebach piaszczysto- gliniastych, szybko ogrzewających się wiosną. Występowanie szkodnika na plantacji chmielu ma najczęściej charakter gniazdowy. Przy masowym wystąpieniu na jednej karpie może znajdować się ponad 100 larw i około 40 chrząszczy. 6.1.4. Omacnica prosowianka Omacnica prosowianka (Ostrinia nubilalis Hubner) jest motylem nocnym o brązowo- beżowym zabarwieniu z charakterystycznymi zygzakowatymi poprzecznymi wzorami na skrzydłach. Długość ciała samic dochodzi do 15 mm, a rozpiętość skrzydeł waha się w granicach 25-34 mm. Samce są nieco mniejsze od samic i ciemniej ubarwione. Szkody wyrządzają gąsienice motyla, które mogą żerować na różnych gatunkach roślin, ale najchętniej zasiedlają uprawy kukurydzy. Do roślin żywicielskich omacnicy prosowianki należy również chmiel. Gąsienice mają długość około 2,5 cm, zabarwienie ciała beżowe lub beżowo-brązowe z charakterystycznymi, brązowo obwiedzionymi plamkami na każdym segmencie oraz ciemniejszą pręgą na grzbiecie. Głowa ciemno-brązowa lub czarna. Gąsienice żerują wewnątrz pędów chmielu, uszkadzając rdzeń łodygi. W konsekwencji dochodzi do zakłócenia obiegu wody w roślinie. Zaatakowane rośliny słabiej rosną, ich liście drobnieją, żółkną i opadają, szyszki są również zdrobniałe i przedwcześnie zasychają, niekiedy brązowieją. Prowadzi to do obniżenia zarówno wielkości, jak i jakości plonu. Przy masowym pojawie szkodnika, w jednym pędzie do wysokości 4 m może występować nawet 15 larw. Obecność omacnicy zdradzają otwory w łodydze, przez które wysypują się trociny zmieszane z odchodami larw. Stadium zimującym omacnicy prosowianki są dorosłe gąsienice, które spędzają zimę wewnątrz pędów chmielu pozostających na plantacji po zbiorze roślin lub w łodygach chwastów o grubych pędach. Wiosną, gdy średnia temperatura osiąga 15-16 oC, gąsienice zaczynają się przepoczwarczać. Poczwarki omacnicy prosowianki mają barwę brązową i długość 13-17 mm. Przepoczwarczanie trwa od 10 do 25 dni, w zależności od temperatury. Wylot motyli rozpoczyna się zazwyczaj w czerwcu. Początkowo w populacji dominują samce, z czasem wzrasta liczebność samic i to one zaczynają przeważać. Zapłodnione samice składają jaja na liściach chmielu, w skupiskach liczących od kilku do kilkudziesięciu sztuk. Jaja są płaskie, owalne, wielkości około 1 mm, początkowo białe, z czasem przybierają barwę kremową lub kremowo-żółtą. Jaja w złożu są ułożone dachówkowato. Jedna samica może złożyć od 250 do 350 jaj. Z jaj wylęgają się gąsienice, które wgryzają się do wnętrza pędów, gdzie żerują powodując szkody. Rozwojowi motyla sprzyjają ciepłe i suche warunki pogodowe. Zasięg występowania omacnicy prosowianki obejmuje wszystkie rejony uprawy chmielu w Polsce. W ostatnich latach zagrożenie dla chmielu ze strony tego szkodnika wzrosło z powodu znacznego zwiększenia areału kukurydzy, która jest rośliną żywicielską omacnicy prosowianki. 6.1.5. Pchełka chmielowa Pchełka chmielowa (Psylliodes attenuata Koch) jest małym, skaczącym chrząszczem wielkości około 1,5 – 2,5 mm, barwy ciemnozielonej, niemal czarnej z metalicznym połyskiem. Chrząszcze żerują na roślinach z rodziny pokrzywowatych, tj. pokrzywach, chmielu, czy konopiach. Wczesną wiosną żerują na pokrzywach, z których przenoszą się na chmiel. W liściach chmielu wygryzają liczne otwory pozostawiając niekiedy jedynie nerwy. Przy silnej gradacji pchełki może dochodzić do całkowitego zniszczenia liści w dolnej części rośliny. Prowadzi to do zaburzeń fotosyntezy, co w konsekwencji powoduje osłabienie wzrostu młodych roślin chmielu. Jest to szczególnie niebezpieczne wiosną, na początku wegetacji roślin, bowiem może prowadzić do zahamowania ich wzrostu. Szkody, które wyrządza pchełka chmielowa wczesną wiosną są rekompensowane przez szybko rosnące rośliny. W późniejszym okresie wegetacji, gdy część nadziemna chmielu jest mocno rozbudowana, znaczenie pchełki chmielowej maleje. Pchełka chmielowa jest zatem szkodnikiem o mniejszym znaczeniu dla starszych roślin chmielu. Poważne szkody może natomiast wyrządzać na nowych plantacjach. Młode sadzonki chmielu w okresie adaptacji do warunków polowych rosną wolniej, co może skutkować większym nasileniem uszkodzeń Pchełka chmielowa jest owadem ciepłolubnym. Już pierwsze ocieplenie wiosenne pobudza zimujące chrząszcze do opuszczenia kryjówek zimowych i rozpoczęcia żerowania. Aktywność szkodnika rośnie wraz ze wzrostem temperatury. Jednak długotrwały brak opadów nie sprzyja rozwojowi pchełki chmielowej, bowiem jaja i larwy tego szkodnika są wrażliwe na suszę i giną, gdy wilgotność gleby spada poniżej 20%. Zamarzanie i odmarzanie gleby w okresie zimowym wpływa niekorzystnie na przeżywalność zimujących chrząszczy pchełki chmielowej.