Materiał siewny i odmiany w IPR – ziemniak

4. DOBÓR ODMIAN ZIEMNIAKA W INTEGROWANEJ PRODUKCJI Jednym z ważniejszych elementów integrowanej produkcji roślin stanowiącej system gospodarowania uwzględniający wykorzystanie w sposób zrównoważony postępu technologicznego i biologicznego w uprawie, ochronie i nawożeniu roślin przy jednoczesnym zapewnieniu bezpieczeństwa środowiska przyrodniczego jest właściwy dobór odmiany. Odmiana jest uznawana za jeden z głównych czynników warunkujących wzrost produkcji roślinnej we współczesnym rolnictwie. Postęp odmianowy osiągany jest drogą zamierzonych zmian genetycznych, mających na celu poprawę określonych właściwości rolniczych i użytkowych odmian, najczęściej kojarzony jest ze wzrostem plonowania, ale obejmuje również wiele innych cech stanowiących o wartości gospodarczej odmian (WGO). W szczególności dotyczy to jakości plonu oraz odporności lub tolerancji na różne czynniki biotyczne (choroby, szkodniki) i abiotyczne (niskie i wysokie temperatury, jakość lub zakwaszenie gleby, niedobór i nadmiar opadów itp.) ograniczające plonowanie, a także inne specyficzne cechy, decydujące o właściwościach rolniczych czy użytkowych odmian. Pojawienie się odmiany na rynku nasiennym i w handlu jest powiązane z koniecznością jej wpisu do Krajowego Rejestru Odmian (KR) w Polsce lub Wspólnotowego Katalogu Odmian Roślin Rolniczych (CCA). Głównym kryterium rejestracji odmian zarówno w Polsce, jak i za granicą jest ich wysoka wartość gospodarcza określana w ścisłych doświadczeniach polowych i badaniach laboratoryjnych. Na ich podstawie do praktyki rolniczej mogą trafić najbardziej wartościowe odmiany krajowe i zagraniczne. Aspekty związane z rejestracją odmian roślin (w tym ziemniaka), wytwarzania, oceny oraz obrotu i kontroli jakości materiału siewnego (w tym sadzeniaków ziemniaka) regulują zapisy ustawy z dnia 9 listopada 2012 r. o nasiennictwie wraz z towarzyszącymi im rozporządzeniami i odpowiednimi aktami prawnymi UE. Jednym z najważniejszych warunków wpisania odmiany roślin rolniczych do KR w Polsce jest zadowalająca wartość gospodarcza, zachowanie odmiany, nadanie jej odpowiedniej nazwy oraz spełnienie wymogów odrębności, wyrównania i trwałości (OWT). Odmiany ziemniaka wpisywane są do KR na 10 lat (z możliwością przedłużenia wpisu) i wchodzą do obowiązującego na terenie państw członkowskich UE Wspólnotowego Katalogu Odmian Roślin Rolniczych. Wyłączne prawo jest przyznawane tej odmianie, która spełnia kryterium nowości, jest odrębna, wyrównana i trwała oraz ma odpowiednią nazwę. Podstawową zaletą wpisu odmian do KR jest dostępność informacji o cechach gospodarczych i użytkowych, takich jak: wczesność odmian, plon, struktura plonu, zawartość skrobi, odporność na patogeny (wirusy, grzyby, nicienie), morfologia bulw, ocena konsumpcyjna, przydatność do przetwórstwa itd. Duża liczba odmian ułatwia również trafniejszy dobór do produkcji w zależności od wybranego kierunku użytkowania, dostosowany do lokalnych warunków ekonomicznych i rolniczo-środowiskowych. Szeroka paleta odmian o określonych parametrach ilościowych i cechach jakościowych ułatwia wybór odmian dla zaspokojenia określonych preferencji konsumenckich (odmiany jadalne), przemysłu skrobiowego (odmiany skrobiowe) i przetwórstwa (odmiany do produkcji frytek, chipsów, suszy i galanterii ziemniaczanej (sałatek, konserw, mrożonek). Badania WGO prowadzone są według specyficznej dla tego gatunku metodyki i kryteriów oceny. Dwu-trzyletnie doświadczenia urzędowe COBORU obejmują badania OWT oraz polowe doświadczenia rejestrowe WGO prowadzone w zróżnicowanych warunkach środowiskowych kraju, badania laboratoryjne i testy odpornościowe. W zakresie wymagań dotyczących doboru odmian ziemniaka do uprawy w systemie IP należy stosować zalecenia podane na stronie COBORU w zakładce „Dobór odmian do integrowanej produkcji roślin” (https://www.coboru.gov.pl/pdo/ipr). Tabela 5. Udział poszczególnych grup odmian ziemniaka w Krajowym Rejestrze Odmian w 2022 roku (stan na 30 kwietnia 2022 roku) Grupy wczesności odmian Razem Odmiany Bardzo Średnio Średnio Wczesne Późne Krajowe Zagraniczne wczesne wczesne późne Jadalne 19 (4) 17 (1) 24 (4) 2 (2) - 50 13 Przetwórstwo - 5 5 1 - 1 10 Skrobiowe - 3 14 5 (1) 9 (1) 28 3 liczba 19 25 43 8 10 79 26 Razem % 18 23 41 8 10 75 25 () – w tym odmiana regionalna O popularności uprawy ziemniaka decyduje jego wszechstronne zastosowanie. Jest on bowiem produktem o wysokiej wartości żywieniowej, nietuczącym, zawierającym pełnowartościowe białko, znaczne ilości witaminy C i witamin z grupy B oraz niezbędne składniki mineralne, głównie potas, a także jod. Ze względu na swoją ogromną wartość technologiczną ziemniak znajduje duże zastosowanie w przetwórstwie spożywczym. Liczba produktów uzyskanych z ziemniaka jest bardzo duża (ok. 100). Ogólnie można je podzielić na pięć podstawowych grup: produkty suszone, mrożone, mokre (konserwy) oraz potrawowe. Ziemniak, z którego produkuje się bardzo dużo różnorodnych wyrobów spożywczych jest również wyjątkowo ważnym surowcem dla przemysłu skrobiowego i gorzelnictwa. W przemyśle skrobiowym zastosowanie skrobi ziemniaczanej można podzielić na dwie grupy: techniczne i spożywcze. Znajomość cech jakościowych i ilościowych odmian ziemniaka dostosowanych do potrzeb rynkowych jest dla rolnika bardzo istotna. Dlatego też w integrowanej produkcji ziemniaka ważne są następujące cechy:  dostosowanie cech użytkowych do wymagań odbiorcy lub rynku zbytu. W przypadku odmian jadalnych sprzedawanych na wolnym rynku największe znaczenie ma wartość kulinarna (typ konsumpcyjny, barwa miąższu) oraz wygląd handlowy bulw. Natomiast wymagania przemysłu skrobiowego odnoszą się do zawartości skrobi w bulwach oraz wielkości ziarna i skrobi;  dobór odmiany do określonego kierunku produkcji. Wymagana jest znajomość potencjału plonotwórczego odmiany. Te, które lepiej plonują, umożliwiają osiągnięcie wyższego poziomu opłacalności produkcji;  odporność na choroby wirusowe i zarazę ziemniaka (liści i bulw). Wyższa odporność na wirusy umożliwia zmniejszenie kosztów wymiany materiału sadzeniakowego. Wybór odmian o wyższej odporności na zarazę ziemniaka pozwala na ograniczenie liczby zabiegów, a jednocześnie kosztów ochrony chemicznej;  odporność odmian na czarną nóżkę, fomozę, suchą i mokrą zgniliznę;  długość okresu wegetacji (od sadzenia do pełni dojrzałości). Wyróżniamy odmiany: – bardzo wczesne: 100–110 dni wegetacji, – wczesne: 111–120 dni wegetacji, – średnio wczesne: 121–135 dni wegetacji, – średnio późne: 136–145 dni wegetacji, – późne: powyżej 145 dni wegetacji;  przydatność do przetwórstwa spożywczego;  trwałość przechowalnicza. Odmiany o wyższej jakości przechowalniczej odznaczają się niższymi stratami ilościowymi (masa bulw) i jakościowymi w procesie przechowywania;  odporność na mątwika ziemniaczanego i raka ziemniaka;  wymagania glebowe i wodne odmiany, co pozwala na jej właściwy dobór do warunków przyrodniczych miejsca produkcji. Przy wyborze/zakupie ziemniaków konsumpcyjnych do celów gospodarstwa domowego, najczęściej zwraca się uwagę na:  smak – definiowany jako zespół wrażeń smakowo-zapachowych odczuwalny podczas konsumpcji ziemniaków. Jest to cecha bardzo subiektywna i silnie modyfikowana przez środowisko. W ocenie smaku istotne znaczenie ma skład chemiczny bulw, w tym zawartość glikoalkaloidów (solaniny);  wygląd skórki – jej barwa, grubość, szorstkość, popękania, uszkodzenia mechaniczne, mają tylko wizualne znaczenie, jednak kupujący chętniej wybierają odmiany o skórce gładkiej, niepopękanej i o apetycznym wyglądzie;  barwa miąższu – do wyboru mamy miąższ: żółty i jasnożółty, charakteryzujący większość odmian, oraz biały, kremowy i ciemnożółty. Preferencje wyboru odmian pod względem barwy miąższu zależą od gustów i tradycji regionalnych;  głębokość oczek – u ziemniaka jadalnego pożądane są oczka płytkie ze względu na mniejsze straty i łatwość obierania. Obecnie zdecydowana większość odmian, które zostały wprowadzone do obrotu w ostatnim dziesięcioleciu cechuje się płytkimi lub bardzo płytkimi oczkami;  kształt i jego regularność – możemy spotkać się z bulwami okrągłymi, owalnymi, okrągłoowalnymi, podłużnymi oraz o nerkowatym kształcie;  typ konsumpcyjny – wyróżniamy cztery podstawowe typy konsumpcyjne: (1) Typ A – sałatkowy. Bulwy są dość zwięzłe, nie rozgotowują się, dają się krajać, struktura miąższu delikatna. (2) Typ B – ogólnoużytkowy. Miąższ bulw jest lekko mączysty, lekko wilgotny, struktura delikatna, a konsystencja zwięzła lub dość zwięzła. (3) Typ C – mączysty. Cechuje się lekko mączystym miąższem bulw, który jest sypki, dość suchy, a struktura dość szorstka. (4) Typ D – bardzo mączysty. Charakteryzuje się bardzo suchym miąższem bulw o bardzo szorstkiej strukturze, często włóknistej. Bulwy całkowicie się rozgotowują. Ponieważ w praktyce często spotykamy się z ziemniakami o typie pośrednim są trudności z jednoznacznym jego określeniem, stosuje się oznaczenia podwójne: AB, BC lub CD;  ciemnienie bulw surowych i gotowanych – jest podstawową cechą jakości ziemniaków konsumpcyjnych. Szybkie ciemnienie bulw obniża ich wartość konsumpcyjną. Cecha ta zależy od składu chemicznego bulwy oraz od poziomu nawożenia azotem i potasem. Integrowaną produkcję ziemniaka mogą wspomagać również listy zalecanych odmian (LZO) dla obszaru województwa. LZO tworzy się na podstawie co najmniej 4-letnich wyników z doświadczeń odmianowych, na które składają się przynajmniej 2-letnie badania WGO w procesie rejestracyjnym lub 2-letnie badania WGO w tym samym rejonie agroklimatycznym w przypadku odmian ze Wspólnotowego Katalogu Odmian Roślin Rolniczych (CCA) oraz 2- letnie doświadczenia porejestrowe (PDO). Wyniki te muszą się opierać na co najmniej trzech udanych doświadczeniach w każdym roku w województwie lub pięciu w regionie (w przypadku wspólnego tworzenia list przez sąsiednie województwa). Mając na uwadze postęp technologiczny i biologiczny w odniesieniu do integrowanej produkcji, stwierdza się, że odmiany jadalne krajowych hodowli w porównaniu z zarejestrowanymi w Polsce odmianami zagranicznymi wykazują przewagę pod względem potencjału plonotwórczego oraz poziomu odporności na wirusa Y. Pewną przewagę wykazują również pod względem odporności liści na zarazę ziemniaka i wirusa liściozwoju. Z kolei odmiany zagraniczne wykazują częściowo przewagę pod względem cech decydujących o wyglądzie bulw.