Materiał siewny i odmiany w IPR – sałata pod osłonami

2.1. Produkcja rozsady Niezależnie od warunków uprawy, rozsadę sałaty przygotowuje się pod osłonami, w mnożarkach - szklarniach/tunelach, zwykle ogrzewanych i wyposażonych w system doświetlania roślin. W integrowanej produkcji sałaty uprawianej w gruncie tunelu czy też w substratach konieczne jest do produkcji rozsady używanie materiału siewnego kategorii kwalifikowany lub standard. Stosowanie materiału siewnego tej kategorii wskazane jest także przy siewie nasion bezpośrednio do gruntu tunelu. Od producent IP sałaty wymaga się przechowywania etykiet oraz dowodów zakupu materiału siewnego. Przy zakupie rozsady - przechowywanie dokumentu dostawcy i paszportu roślin. Ogrzewanie i doświetlanie rozsady jest niezbędne od listopada do marca, aby zapewnić roślinom 14-20oC i co najmniej 10 tys. luksów światła tj. natężenia promieniowania fotosyntetycznie czynnego (PAR) na poziomie 180 μmol/m2/s. Produkcja rozsady sałaty trwa od 3 do 6 tygodni, w zależności od warunków świetlnych. Im lepsze, tym okres ten jest krótszy. Rozsady można doświetlać w systemie fotoperiodycznym (wydłużanie dnia do max. 14 godzin) lub kompensacyjnym (tzw. asymilacyjnym) zwiększając natężenie światła w ciągu dnia). Do doświetlania służą:  wysokoprężne lampy sodowe (HPS) o mocy 400-1000 W  lampy diodowe (LED) - zespoły diod emitujące światło o różnej długości fali (głównie światło czerwone, niebieskie) Niedobór światła, zwłaszcza po wschodach skutkuje wydłużaniem się części podliścieniowej i wydelikaceniem roślin. W konsekwencji rozety są zbyt wysoko osadzone, mało stabilne i podatne na uszkodzenia w czasie sadzenia, a w uprawie główki ulegają deformacjom. Najbardziej wrażliwa na niedobór światła jest rozsada sałaty kruchej i masłowej, najmniej odmian liściowych i rzymskich. Sałata dobrze kiełkuje w pełnym świetle, ale przykrycie nasion pozwala utrzymać wilgotność niezbędną do kiełkowania (80-85% p.p.w.). Nasiona nieotoczkowane przykrywa się cienką warstwą substratu torfowego lub białą agrowłókniną, nasiona otoczkowane tylko agrowłókniną. Wyższa wilgotność podłoża jest niewskazana ze względu na zwiększone zagrożenie patogeniczne, zwłaszcza naloty ziemiórek i brzegówek. Optymalna temperatura w czasie produkcji rozsady mieści się w zakresie 18-20oC (kiełkowanie i wschody) i 16-18o C (dalszy wzrost). W temperaturze 12-16oC nasiona kiełkują dobrze, ale wschody pojawiają się nierównomiernie i mogą trwać nawet do 2 tygodni. W temperaturze >25oC okrywa nasienna staje się nieprzepuszczalna dla gazów, kiełki zamierają wewnątrz niej i nasiona nie kiełkują. Pomocne jest chłodzenie nasion przed wysiewem w temperaturze ok. 5oC, przez 24 godziny. W okresie wysokich temperatur (późna wiosna, lato) po wysiewie, do wschodów można pojemniki wysiewne szczelnie przykryć czarną agrowłókniną rozłożoną na stelażach (min. 50 cm nad powierzchnią) – pod cieniówką temperatura będzie niższa niż w otaczającym powietrzu, a optymalna wilgotność podłoża utrzyma się dłużej. Rozsadę w wielodoniczkach przygotowywaną do upraw letnich można też przenieść na rozsadnik gruntowy zacieniowany od zachodniej strony, z możliwością osłaniania roślin przed deszczem i nawadniać je zraszaczem polowym. Należy pamiętać, aby wielodoniczki umieścić na niskim rusztowaniu, co umożliwi odpływ nadmiaru wody i cyrkulację powietrza wokół bryły korzeniowej, a przede wszystkim zapobiegnie podsiąkaniu różnych szkodliwych substancji z otoczenia (herbicydy, detergenty itp.). Rozsadę sałaty produkuje się w różnych podłożach, zależnie od metody uprawy na miejscu stałym. Do uprawy w glebie, podłożach organicznych i w systemie NFT (uprawa w rynnach przepływowych) sałatę wysiewa się do substratu torfowego, czasem wzbogaconego włóknem kokosowym lub perlitem. Substrat taki musi mieć odpowiednie pH (6-6,5) i składniki odżywce na poziomie odpowiednim dla całego okresu wzrostu rozsady (zasolenie 1-1,5 g NaCl/dm3). Najlepsze są gotowe substraty z mieszanki torfu wysokiego włóknistego i ciemnego). W integrowanej produkcji sałaty należy produkować rozsadę w substratach torfowych, wolnych od patogenów i szkodników. Producent IP zobowiązany jest do przechowywania dowodu zakupu substratu. Najlepszą metodą nawadniania rozsad w substratach torfowych jest deszczowanie drobnokropliste. a) Do upraw tradycyjnych można wysiać nasiona do:  skrzynek wysiewnych i przepikować do pierścieni o średnicy 5 cm lub ażurowych doniczek. Dzięki temu w trakcie uprawy między podstawą główki a powierzchnią gruntu pozostaje przestrzeń, w której może cyrkulować powietrze, osuszając ją i zmniejszając zagrożenie infekcjami bakteryjnymi i grzybowymi.  do wielodoniczek (96-160 komórek w tacy) ustawionych na ażurowym podłożu (stelaże bambusowe, stały z siatki itp.), aby umożliwić cyrkulację powietrza wokół komórek i zapobiegać kumulowania się wilgoci w ich dolnej części. Dzięki temu korzenie rozsady rozwijają się w całej objętości bryły korzeniowej, a nie zwijają w dolnej części komórki.  do kostek torfowych o boku 3,5-4 cm umieszczonych w skrzynkach. b) Do uprawy w NFT nasiona wysiewa się bezpośrednio do doniczek ażurowych lub innych indywidualnych pojemników umożliwiających przerastanie korzeni przez ścianki. Pojemniki takie powinny być z kolei ustawione na litym podłożu, aby właśnie przyspieszyć przerastanie korzeni w dół pojemnika, w kierunku zgromadzonej pod nim wilgoci. Im szybciej korzenie wydostaną się z doniczki tym krótszy pobyt rozsad w mnożarce i lepszy wzrost korzeni i główek po ustawieniu na rynnach. Do uprawy w wełnie mineralnej lub kokosie nasiona wysiewa się do nasączonych pożywką (pH-5,5-6, EC 1-1,7 mS/cm), zblokowanych mini-kostek z wełny (AO Block) lub paluszków w styropianowych tacach (kiem plug) i bezpośrednio z nich przenosi do otworów w płytach (matach) uprawowych. Podłoża takie wymagają nawadniania połączonego z nawożeniem, czyli fertygacji, najlepiej w systemie podsiąkowym. W tzw. suchej hydroponice (tace z roślinami pływające po powierzchni zbiornika z natlenioną pożywką) nasiona wysiewa do mini-kostek lub paluszków z wełny, umieszczonych w tacach dedykowanych takiej produkcji, zlokalizowanych w odpowiedniej sekcji całego systemu. W trakcie produkcji rozsada sałaty, rzadziej niż inne gatunki, porażana jest przez Pythium sp. i Phytophtora sp. Należy jednak wystrzegać się wysokiej, powierzchniowej wilgotności podłoża, sprzyjającej porastaniu powierzchni substratu przez glony i nalotom ziemiórek i miniarek oraz pojawianiu się grzybów saprofitycznych (np. gipsówka brunatna). Dlatego rozsada powinna być równomiernie deszczowana za pomocą zraszaczy podwieszanych, a w wełnie mineralnej nawadniana podsiąkowo. Rozsadę produkuje się tylko w świeżych substratach (np. gotowe substraty torfowe), których nie potrzeba odkażać. Pomieszczenia i cały sprzęt jednak powinien być co roku odkażony, zarejestrowanymi do tego celu preparatami, aby zmniejszyć niebezpieczeństwo porażenia chorobami, szkodnikami i organizmami saprofitycznymi.

2.4. Dobór odmian Na skalę towarową, pod osłonami uprawia się sałatę masłową, liściową (rozetową) - dębolistną i pierzastą oraz rzymską mini o główkach dorastających do 15-20 cm (typ Little Gem, baby cos). Tylko w sezonie wiosennym, w tunelach nieogrzewanych uprawia się sałatę kruchą, jako przedplon dla pomidora, ogórka, papryki, oberżyny czy cukinii. W uprawach amatorskich pojawia się sałata łodygowa (szparagowa, głąbik krakowski), której jadalną częścią jest pęd kwiatostanowy, przed wykształceniem paków kwiatowych. Wśród sałat wyróżnia się odmiany o ulistnieniu zielonym i czerwonym, różnej budowie liścia i architekturze rozety (główki). Intensywność koloru, stopień zabarwienia blaszki liściowej, kształt i pofalowanie w liści, tempo przyrostu masy i zwijania główki, także zdolność do kumulowania azotanów są cechami genetycznymi, które mogą być jednak modyfikowane przez warunki uprawy. Odmiany sałaty mają różną wrażliwość na długość dnia, intensywność światła i temperaturę oraz patogeny. Dlatego też wprowadzono podział, zależnie od przydatności do uprawy w różnych okresach roku i warunkach produkcyjnych, na sałaty do uprawy szklarniowej i polowej oraz do uprawy wiosennej (III-V), letniej (V-VIII), jesiennej (IX-XI), zimowej (XI-II) i całorocznej, a także preferencje odmianowe do upraw hydroponicznych. Podstawowym kryterium doboru odmian sałaty masłowej na poszczególne okresy uprawy jest, wymuszona przez rynek, jasna barwa liści i szybkie tempo tworzenia główki. Pod osłonami, do upraw na późnojesienne i zimowe zbiory (XI-III) oraz całorocznych (uprawy pojemnikowe, NFT, DFT) nadają się odmiany o zwartej (kompaktowej), szybko zawiązującej się główce w tzw. typie szklarniowym. Na zbiory wiosną i latem (do X) uprawia się odmiany w tzw. typie polowym tj. o licznych, dużych szeroko rozłożonych liściach zewnętrznych i stosunkowo późno zamykającej się, miękkiej główce. Takie odmiany są szczególnie wrażliwe na niedobór światła - słabo zwijają główki, liście są delikatne, długoogonkowe i podatne na uszkodzenia (skapująca woda, urazy mechaniczne itp.). Pomimo jaśniejszej barwy, w warunkach niskiego natężenia światła i spowolnionego metabolizmu mogą kumulować większe ilości azotanów niż intensywniej rosnące odmiany szklarniowe, nawet te o ciemnej barwie. Barwa liści jest, bowiem w największym stopniu zależna od genetycznie uwarunkowanej zdolności do wytwarzania chlorofilu zwłaszcza w niekorzystnych warunkach świetlnych. Ciemnozielone sałaty są przy tym bardziej odporne na niskie temperatury. Czerwonolistne sałaty (dębolistne i pierzaste) uzyskują najlepsze wybarwienie w okresach, gdy temperatura nie przekracza 16oC. Na uwagę zasługuje grupa odmian „mini” o małych rozetach i liściach powcinanych już od nasady blaszki (Salanova®, typ „one cut”) nadających się szczególnie do uprawy w hydro-, i aeroponikach, jako tzw. trio (trzy odmiany w jednym pojemniku) lub z przeznaczeniem na mieszanki konsumpcyjne. Ich liście są tak małe, że główka rozpada się już po odcięciu nasady. Komponując zestaw „trio” należy jednak zwrócić uwagę by wszystkie odmiany miały zbliżone tempo wzrostu i docelową wielkość główki. W przeciwnym wypadku nawet jedna odmiana może zdominować pozostałe, które będą przez nią zacieniane. Spowoduje to u nich ograniczenie przyrostu masy, wykształcanie długoogonkowych i wydelikaconych liści, a w konsekwencji małą stabilność główki i uszkodzenia podczas zbioru, magazynowania, pobytu na półce sklepowej i użytkowania. Sałata masłowa jest bardziej niż inne wrażliwe na zamieranie liści wewnątrz główki (tipburn wewnętrzny, ang. veinal tipburn), oraz brzegów liści zwijających główkę (tipburn brzegowy, ang. brand tipburn). Sałaty liściowe (zwłaszcza pierzaste) i rzymskie dotyka tipburn brzegowy, głównie w uprawach hydroponicznych prowadzonych w warunkach nieodpowiedniego klimatu. Odmiany liściowe mini, o płaskich rozetach szybciej niż inne są w takich warunkach uszkadzane przez skapującą wodę. Trzeba również wziąć pod uwagę letnie i jesienne nasilenie infekcji mączniaka rzekomego sałaty (BL, NL) i na ten termin wybierać odmiany o jak najliczniejszych odpornościach na tę chorobę. Wśród sałat liściowych wiele odmian jest odpornych na mszycę porzeczkową Nasonovia ribes-nigri, co znacznie zmniejsza konieczność przewidywania nalotów szkodnika i stosowania środków ochrony.

2. Produkcja rozsady z materiału siewnego warzyw kategorii / kwalifikowany lub standard (lub wysiew w pole takiego materiału), przechowywanie etykiet oraz dowodów zakupu materiału siewnego; w przypadku zakupu rozsady – przechowywanie dokumentu dostawcy i paszportu roślin (patrz rozdz. II. 2.1, rozdz. III. 3.1, tabela 3).

3. Produkcja rozsady w substratach torfowych, wolnych od patogenów i szkodników, potwierdzone dowodem zakupu substratu. Wysadzanie rozsady do gruntu musi być / przeprowadzone z uwzględnieniem nie przekroczenia progów szkodliwości agrofagów w glebie (patrz rozdz. II. 2.1 i rozdz. III. 3.1, tabela 3).