Materiał siewny i odmiany w IPR – pomidor pod osłonami

2. Produkcja rozsady w wełnie mineralnej Do uprawy w niektórych substratach organicznych (kokos, węgiel brunatny) oraz mineralnych rozsadę przygotowuje się najczęściej w kostkach wełny mineralnej. W produkcji rozsad w wełnie mineralnej lub kokosie, konieczne jest systematyczne dokarmianie roślin roztworem odżywczym. W końcowej fazie przygotowania rozsady do najwcześniejszych upraw szklarniowych celowe jest uzupełnienie w powietrzu CO2 do poziomu 500-700 ppm. Do uprawy w niektórych substratach organicznych (kokos, węgiel brunatny) oraz mineralnych rozsadę przygotowuje się najczęściej w kostkach wełny mineralnej. W produkcji rozsad w wełnie mineralnej lub kokosie konieczne jest systematyczne dokarmianie roślin roztworem odżywczym. W końcowej fazie przygotowania rozsady do najwcześniejszych upraw szklarniowych celowe jest uzupełnienie w powietrzu CO2 do poziomu 500-700 ppm. Przygotowanie rozsady w podłożu z wełny mineralnej składa się z dwóch etapów: Etap 1. (w mnożarce) - od siewu do wyniesienia rozsady do szklarni (około 30-32 dni). Pierwszy etap trzeba zakończyć, gdy rośliny mają zawiązek pierwszego grona. Etap 2. (w szklarni) - od ustawienia roślin na płytach uprawowych, obok otworów wyciętych w foliowej osłonie, do ustawianie roślin na otwory (około 10-14 dni), nie wcześniej niż po rozwinięciu kwiatów pierwszego grona. Jest to tzw. hartowanie rozsady - okres hamowania wzrostu wegetatywnego i pobudzenia rozwoju generatywnego.  Sadzenie rozsady 42-dniowej z pierwszym kwitnącym gronem, zapewnia późniejszą równowagę między wzrostem a rozwojem.  Zbyt wczesne sadzenie powoduje opóźnienie kwitnienia i silny wzrost wegetatywny (nadmierny wzrost liści i grubienie łodygi).  Przy sadzeniu zbyt młodej rozsady występują problemy z jakością trzeciego grona (osadzanie, wykształcanie prawidłowej liczby kwiatów).  Przy sadzeniu rozsady „starszej” problemy występują przy czwartym gronie.  Zbyt długie przetrzymywanie rozsady obok otworów opóźnia przekorzenianie się roślin i ogranicza rozwój korzeni. Rośliny większości odmian sadzi się przed pełnym rozwinięciem kwiatów w pierwszym gronie - wcześniej odmiany o przewadze cech generatywnych, a później o silnym wzroście wegetatywnym, zawsze przed wystąpieniem zmian w wyglądzie korzeni (brunatnienie, zamieranie, przerastanie poza kostkę). W jesiennej i późnojesiennej uprawie etap 2. należy skrócić do minimum. 2.1. Warunki klimatyczne w produkcji rozsady na wełnie mineralnej Temperatura powietrza zalecana w poszczególnych okresach produkcji rozsady w wełnie mineralnej (tabela 1) zależy przede wszystkim od warunków świetlnych. Przy intensywnym świetle dziennym temperatura powinna być wyższa niż w dni pochmurne. Już przy 24°C trzeba rozpocząć wietrzenie. W produkcji rozsady bez doświetlania temperatura w nocy powinna być o 2°C niższa niż w dzień. Odmiany silnie rosnące wymagają większej precyzji w sterowaniu temperaturą. Tabela 1. Wymagane temperatury powietrza w okresie produkcji rozsady pomidorów w wełnie mineralnej Temperatura (o C) Wyszczególnienie dzień noc Mnożarka wysiew w koreczki, paluszki do 25 kiełkowanie (3 dni) do 27 wschody (6-7 dzień) do 24 podlewanie (7-8 dzień) do 23 pikowanie do kostek (13-16 dzień) 19-20 19 okres wzrostu (17-27 dzień) rozstawienie (28-30 dzień) 19 18 Szklarnia, tunel ustawienie na matach obok otworów (2-4 dni) 20 do wykształcenia zawiązków 1. grona 19-20 18-19 przed sadzeniem (ok. 7 dni) 18 17-18 ustawianie na otworach 18-20 19 Wysokość osadzenia 1. i 2. grona oraz liczba zawiązków kwiatów na pierwszych gronach zależy od temperatury powietrza po wzejściu i rozłożeniu liścieni. Zawiązki na pierwszym gronie tworzą się około 10 dni po wzejściu, na drugim - 8 dni później. Niskie osadzenie pierwszego grona (poniżej 9 liścia) uzyskuje się dzięki niskiej temperaturze utrzymywanej przez 2 tygodnie po wschodach. Osadzenie wysokie (powyżej 11. liścia) przy temperaturze powyżej 22°C. Wysokość wykształcenia pierwszego grona, zależy również od ilości światła. Im jest go więcej tym grona są osadzone niżej. Liczba liści pod pierwszym gronem jest szczególnie ważna w bardzo wczesnej uprawie i powinna wynosić minimum 9. Temperatura w okresie dwóch tygodni po skiełkowaniu nasion wpływa również na liczbę liści między pierwszym a drugim gronem kwiatowym; jeżeli jest zbyt wysoka, to powstaje więcej niż 3 liście. Po wniesieniu roślin do szklarni wskazane jest krótkotrwałe (2-4 dni) utrzymanie temperatury 20°C w dzień i w nocy. Przy pojawieniu się zawiązków grona konieczne jest zróżnicowanie temperatury w dzień i w nocy o 1-2°C. Temperatura podłoża jest równie ważna jak temperatura powietrza. Przez pierwsze 5 dni po wysiewie optymalna temperatura podłoża powinna wynosić 23-25°C. Po wzejściu i rozłożeniu liścieni bardzo duże znaczenie ma obniżenie temperatury podłoża do 16°C. Zbyt wysoka temperatura w tym okresie powoduje nadmierne wyciąganie się części podliścieniowej. Temperatura wewnątrz podłoża powinna wynosić 18°C w ciągu dnia i 16°C w ciągu nocy. Jeśli nie jest możliwe utrzymanie optymalnej temperatury, to wskazane jest obniżenie temperatury powietrza. Przy niedoborze światła i w wysokiej temperaturze powstają grona małe, wysoko osadzone, z małą liczbą źle wykształconych kwiatów. W celu uzyskania rozsady dobrej jakości, przygotowanej do najwcześniejszego sadzenia, niezbędne jest uzupełnienie światła dziennego światłem sztucznym. Rozsada pomidorów wymaga światła o natężeniu min. 4 tys. luksów i natężenia promieniowania fotosyntetycznie czynnego (PAR, Photosynthetic Active Radiation) na poziomie roślin – 16 W/m2. Równomierność oświetlenia powinna być bardzo wysoka (>70%). Standardowe doświetlanie rozpoczyna się po rozłożeniu liścieni przy natężeniu światła poniżej 4 tys. luksów; początkowo przez 8 godzin na dobę, a 3-5 dni przed przez 6 godz. Przez pierwsze 10-12 dni można również prowadzić całodobowe naświetlanie, później kontynuując doświetlanie standardowe. Nowoczesne systemy LED umożliwiają efektywne doświetlanie roślin zarówno w systemie fotoperiodycznym (wydłużanie dnia) jak i kompensacyjnym (wzmacnianie światła dziennego sztucznym). W produkcji rozsad sprawdzają się lampy LED o mocy emitowania 130-180 μmol/s i wydajności (skuteczności) jak najbardziej zbliżonej do wartości światła idealnego tj. 683 lm/W. 2.2. Żywienie rozsady w wełnie mineralnej Najodpowiedniejszy jest wysiew nasion do koreczków zespolonych w format płyty (AO blok) lub paluszków wełny umieszczonych w styropianowych tacach. Przed wysiewem nasion koreczki/paluszki nasącza się roztworem pożywki o EC=1,5 mS/cm i pH 5,5. Nasiona przykrywa się warstwą wermikulitu (3-5 mm) i utrzymuje wysoką wilgotność powietrza, np. osłaniając je folią. W czasie kiełkowania wskazane jest podniesienie temperatury do 27°C, ale tylko jedną noc. Dzięki temu nasiona szybko i równomiernie kiełkują. W okresie wschodów, 6-7 dni od siewu, utrzymuje się temperaturę 24°C. Po wschodach (7-8 dni od siewu), siewki podlewa się i obniża temperaturę do 23°C. Tylko prawidłowo wykształcone siewki przeznacza się do dalszej uprawy. Do pikowania w kostki wełny mineralnej przeznacza się siewki bardziej zaawansowane we wzroście niż w podłoże organiczne. Używa się specjalnych kostek wełny mineralnej, najczęściej o wymiarach 10 x 10 x 6,5 cm, 7,5 x 7,5 x 6,5 cm z otworem o średnicy 2,0–2,5 cm i głębokości 1,5-2,5 cm. Kilka dni przed planowanym terminem pikowania kostki wełny mineralnej nasącza się roztworem nawozów (tabela 2). Ilość roztworu do nasączania zależy od wielkości kostek i rodzaju wełny; przeciętnie wynosi 300-500 ml na kostkę. Kostki rozkłada się na parapetach lub zagonach wyłożonych folią, jedna obok drugiej. Koreczki/paluszki wełny, przenosi się z siewką do kostki. Jeśli siewki mają nadmiernie wydłużoną część podliścieniową to owija się ją ostrożnie wokół koreczka i wciska do kostki. Sprzyja to lepszemu rozbudowaniu korzeni w kostce. Od momentu pikowania siewek do kostek aż do przyjęcia rozsady ogranicza się podlewanie młodych roślin. W początkowym okresie wzrostu, przy krótkim dniu i małej intensywności światła wystarcza jedno podlewanie raz na 2-3 dni. Nadmierne nawilgocenie powoduje zbyt szybkie przerastanie korzeni do spodniej części kostki przy bardzo małym przerastaniu całej objętości kostki. Nadmiar wilgoci w kostce intensyfikuje wzrost wegetatywny i sprzyja występowaniu chloroz. Optymalnym sposobem nawadniania kostek jest system podsiąkowy. W górnej warstwie kostek pozostaje wówczas odpowiednia ilość powietrza, zmniejsza się również porastanie powierzchni przez glony, wątrobowce i mchy, które są atrakcyjnym miejscem żerowania ziemiórek i brzegówek. W okresie przygotowania rozsady stężenie składników w pożywce należy dostosować przede wszystkim do warunków świetlnych (EC wyższe od optymalnego o 0,2 do 0,3 mS/cm przy natężeniu poniżej 8 tys. luksów) i do EC w kostkach. Zalecane stężenia pożywki (EC) w okresie przygotowania rozsady podano w tabeli 2, a zawartości makro- i mikroskładników, w roztworze do nawożenia rozsady pożywką o podstawowym składzie, w tabeli 3. Tabela 2. Zalecane stężenia składników i odczyn pożywki w okresie przygotowywania rozsady do bezglebowej uprawy pomidorów w wełnie mineralnej Okres wzrostu rozsady EC (mS/cm) Odczyn (pH) Wysiew (koreczki, paluszki) 1,5-2,0 5,5 Po wschodach - podlewanie (7-8 dzień) 1,8-2,0 5,5 Pikowanie w kostki wełny (13-16 dzień) 2,3 5,5* Okres wzrostu po pikowaniu 2,5-2,8 5,5 Okres wzrostu po rozstawieniu (mnożarka) 2,8-3,0 5,5 Rozstawienie w szklarni na matach 3,0- 3,2 5,8 Dalszy wzrost przed sadzeniem 3,5-4,0 5,5-5,8 * jeśli odczyn po pierwszym nasączeniu kostek wzrasta powyżej pH 6,2, to należy go obniżyć do pH 5,0-5,3 W czasie wzrostu rozsady należy kontrolować odczyn i stężenie składników (EC) w kostkach. Optymalny odczyn wyciągu z kostek powinien być lekko kwaśny i mieć pH 5,5-6,2. Przy zbyt zasadowym odczynie w kostce należy obniżyć pH podawanej pożywki do 5,4. Zakres stężenia składników w podłożu z wełny mineralnej w okresie przygotowania rozsady podano w tabeli 2.  Wzrost EC w kostkach wskazuje na przesychanie, należy wówczas zwiększyć ich wilgotność.  Wysokie stężenie soli występujące przez dłuższy okres powoduje uszkodzenie korzeni (brązowienie i zamieranie).  Obniżanie się wartości EC wskazuje na nadmierną wilgotność wewnątrz kostek. Skutkiem tego jest przede wszystkim nadmierny wzrost wegetatywny, zahamowanie pobierania składników i słabszy wzrost.  Utrzymywanie wyższej od optymalnej temperatury w kostkach powoduje opóźnienie rozwoju generatywnego.  Zbyt niska temperatura podłoża, poniżej 16°C, osłabia rozwój systemu korzeniowego przy jednoczesnym osłabieniu wzrostu roślin (utrudnione pobieranie fosforu i magnezu).  Utrzymanie optymalnej temperatury wewnątrz kostek zależy (oprócz systemu grzewczego) od temperatury podawanej pożywki.  Utrzymanie wysokiej temperatury powietrza, a niskiej wewnątrz kostek prowadzi do nieprawidłowego wzrostu rozsady i tworzenia wiotkiego pędu. Ilość poszczególnych składników należy dostosować do wymaganych stężeń w poszczególnych okresach wzrostu rozsady. Ponadto trzeba uwzględnić obecność jonu NH4+, która nie powinna przekroczyć 5% ogólnej zawartości azotu, tj. 7-14 mg/l. W okresie przygotowania rozsady stężenie poszczególnych składników dostosowuje się do też do rodzaju światła (przy przewadze światła sztucznego stężenie pożywki powinno być wyższe od optymalnego o ok. 0,2 mS/cm przy równocześnie zmienionej proporcji składników N:K= 1:1,2). Tabela 3. Zawartość składników w pożywce podstawowej w okresie przygotowania rozsady pomidora w podłożach mineralnych. Stosunek Składnik Zawartość (mg/l) pierwiastków Makroelementy azot (N-N03) 190 (N-NH4) 10 N:K = 1:1,1 fosfor (P) 40 potas (K) 220 K:Ca = 1:0,8 magnez (Mg) 50 wapń (Ca) 180 NH4: N03 ~ 1:20 siarka (S-S04) 50 Mikroelementy żelazo_(Fe) 2,0 mangan (Mn) 0,9 bor (B) 0,35 cynk (Zn) 0,30 miedź (Cu) 0,10 molibden (Mo) 0,05 Prace pielęgnacyjne polegają na systematycznym rozstawianiu roślin tak, aby wzajemnie się nie stykały i nie cieniowały. Zagęszczenie siewek podczas wschodów powinno wynosić około 400 szt./m2, a po pikowaniu, zależnie od wielkości kostek 100-140 szt./m2. W końcowym okresie zagęszczenie powinno wynosić około 25 szt./m2. W drugim etapie (rozsada obok otworów) roślin nawadnia się poprzez kapilary systemu kroplowego rozłożonego w szklarni. Przy niskiej wilgotności w kostkach następuje nadmierny wzrost EC prowadzący do uszkodzenia systemu korzeniowego. Niekorzystny jest również nadmiar wilgoci, gdyż sprzyja nieprawidłowemu rozwojowi systemu korzeniowego (system korzeniowy jest w dolnej części kostki i pod kostką, a nie w jej wnętrzu). Z chwilą rozpoczęcia rozwijania się kwiatów należy zwiększyć ilość podawanej pożywki. W czasie sadzenia roślin (ustawianie kostek z rozsadą na otworach w folii) stężenie składników w kostce powinno być wyższe od stężenia składników w substracie uprawowym - ułatwia to i przyspiesza przerastanie korzeni z kostki do podłoża. W okresie przygotowywania rozsady celowe jest stosowanie preparatów stymulujących rozwój systemu korzeniowego.

2.4 Dobór odmian pomidora do upraw bezglebowych……………………. 33 IV. Dodatkowe elementy agrotechniczne niezależne od stosowanego podłoża ...... 34 1. Naturalne zapylanie kwiatów …………………………………………………...… 34 2. Wykorzystanie odporności na patogeny oraz wigoru podkładek…….……...... 35 3. Stosowanie środków poprawiających warunki uprawy……………………….... 35 4. Dodatkowe zabiegi pielęgnacyjne …………………………………………...…... 35

II. Produkcja rozsady W integrowanej uprawie pomidora pod osłonami w gruncie i w substratach, produkcja rozsady powinna być prowadzona z materiału siewnego warzyw kategorii kwalifikowany lub standard. Należy przechowywać etykiety, paszporty roślin oraz dowody zakupu materiału siewnego, a w przypadku zakupu rozsady – dokumenty dostawcy i paszport roślin. Przygotowanie rozsady o właściwych parametrach wymaga utrzymania optymalnych warunków. Optymalna temperatura powietrza i podłoża jest różna w poszczególnych okresach wzrostu. Minimalne natężenie światła powinno wynosić 4 tys. luksów, a optymalne, umożliwiające szybki wzrost roślin, powyżej 8 tys. luksów. Program doświetlania roślin zależny jest od okresu produkcji rozsady, bez większego znaczenia jest natomiast rodzaj podłoża. W integrowanej produkcji konieczny jest wysiew zdrowych, oryginalnie zapakowanych nasion do gotowych substratów, wolnych od patogenów chorobotwórczych i szkodników. 1. Produkcja rozsady w substracie torfowym Do upraw gruntowych i w substratach organicznych takich jak torf, słoma, trociny, rozsady produkuje się w substratach torfowych, wolnych od patogenów i szkodników, potwierdzone dowodem ich zakupu. Wysadzenie rozsady pomidora pod osłony powinno być przeprowadzone z uwzględnieniem nie przekroczenia progów szkodliwości agrofagów w glebie i w substraty wolne od agrofagów. Gotowe, handlowe substraty torfowe dobrej jakości zawierają składniki pokarmowe wystarczające na 6-8 tygodni wzrostu (nawóz wieloskładnikowy 1,5 kg/m3 i mikroelementy, pH 5,5-6,5). Rozsadę do upraw pod osłonami produkuje się dwuetapowo. Najpierw wysiewa się nasiona do skrzynek wysiewnych, a następnie pikuje do większych pojemników w fazie liścieni z widocznym pakiem liścia właściwego. Najlepsze warunki dla rozwoju korzeni zapewniają pierścienie PE o średnicy (10-12 cm (pojemność 0,6-0,7 dm3) i doniczki PE o średnicy 10 cm (pojemność ok. 0,5 dm3). Po siewie konieczne jest całodobowej utrzymanie temperatury na poziomie 24-25oC i wysokiej wilgotności podłoża. Po wschodach stopniowo obniża się temperaturę, aż do 18- 19oC po pikowaniu. Należy przyjąć za zasadę, że o 2-4oC powinna być niższa temperatura w nocy niż w dzień, w dzień pochmurny niż w słoneczny i podłoża niż powietrza. Zapobiega to wyciąganiu się roślin i poprawia rozwój systemu korzeniowego. 2. Produkcja rozsady w wełnie mineralnej Do uprawy w niektórych substratach organicznych (kokos, węgiel brunatny) oraz mineralnych rozsadę przygotowuje się najczęściej w kostkach wełny mineralnej. W produkcji rozsad w wełnie mineralnej lub kokosie, konieczne jest systematyczne dokarmianie roślin roztworem odżywczym. W końcowej fazie przygotowania rozsady do najwcześniejszych upraw szklarniowych celowe jest uzupełnienie w powietrzu CO2 do poziomu 500-700 ppm. Do uprawy w niektórych substratach organicznych (kokos, węgiel brunatny) oraz mineralnych rozsadę przygotowuje się najczęściej w kostkach wełny mineralnej. W produkcji rozsad w wełnie mineralnej lub kokosie konieczne jest systematyczne dokarmianie roślin roztworem odżywczym. W końcowej fazie przygotowania rozsady do najwcześniejszych upraw szklarniowych celowe jest uzupełnienie w powietrzu CO2 do poziomu 500-700 ppm. Przygotowanie rozsady w podłożu z wełny mineralnej składa się z dwóch etapów: Etap 1. (w mnożarce) - od siewu do wyniesienia rozsady do szklarni (około 30-32 dni). Pierwszy etap trzeba zakończyć, gdy rośliny mają zawiązek pierwszego grona. Etap 2. (w szklarni) - od ustawienia roślin na płytach uprawowych, obok otworów wyciętych w foliowej osłonie, do ustawianie roślin na otwory (około 10-14 dni), nie wcześniej niż po rozwinięciu kwiatów pierwszego grona. Jest to tzw. hartowanie rozsady - okres hamowania wzrostu wegetatywnego i pobudzenia rozwoju generatywnego.  Sadzenie rozsady 42-dniowej z pierwszym kwitnącym gronem, zapewnia późniejszą równowagę między wzrostem a rozwojem.  Zbyt wczesne sadzenie powoduje opóźnienie kwitnienia i silny wzrost wegetatywny (nadmierny wzrost liści i grubienie łodygi).  Przy sadzeniu zbyt młodej rozsady występują problemy z jakością trzeciego grona (osadzanie, wykształcanie prawidłowej liczby kwiatów).  Przy sadzeniu rozsady „starszej” problemy występują przy czwartym gronie.  Zbyt długie przetrzymywanie rozsady obok otworów opóźnia przekorzenianie się roślin i ogranicza rozwój korzeni. Rośliny większości odmian sadzi się przed pełnym rozwinięciem kwiatów w pierwszym gronie - wcześniej odmiany o przewadze cech generatywnych, a później o silnym wzroście wegetatywnym, zawsze przed wystąpieniem zmian w wyglądzie korzeni (brunatnienie, zamieranie, przerastanie poza kostkę). W jesiennej i późnojesiennej uprawie etap 2. należy skrócić do minimum. 2.1. Warunki klimatyczne w produkcji rozsady na wełnie mineralnej Temperatura powietrza zalecana w poszczególnych okresach produkcji rozsady w wełnie mineralnej (tabela 1) zależy przede wszystkim od warunków świetlnych. Przy intensywnym świetle dziennym temperatura powinna być wyższa niż w dni pochmurne. Już przy 24°C trzeba rozpocząć wietrzenie. W produkcji rozsady bez doświetlania temperatura w nocy powinna być o 2°C niższa niż w dzień. Odmiany silnie rosnące wymagają większej precyzji w sterowaniu temperaturą. Tabela 1. Wymagane temperatury powietrza w okresie produkcji rozsady pomidorów w wełnie mineralnej Temperatura (o C) Wyszczególnienie dzień noc Mnożarka wysiew w koreczki, paluszki do 25 kiełkowanie (3 dni) do 27 wschody (6-7 dzień) do 24 podlewanie (7-8 dzień) do 23 pikowanie do kostek (13-16 dzień) 19-20 19 okres wzrostu (17-27 dzień) rozstawienie (28-30 dzień) 19 18 Szklarnia, tunel ustawienie na matach obok otworów (2-4 dni) 20 do wykształcenia zawiązków 1. grona 19-20 18-19 przed sadzeniem (ok. 7 dni) 18 17-18 ustawianie na otworach 18-20 19 Wysokość osadzenia 1. i 2. grona oraz liczba zawiązków kwiatów na pierwszych gronach zależy od temperatury powietrza po wzejściu i rozłożeniu liścieni. Zawiązki na pierwszym gronie tworzą się około 10 dni po wzejściu, na drugim - 8 dni później. Niskie osadzenie pierwszego grona (poniżej 9 liścia) uzyskuje się dzięki niskiej temperaturze utrzymywanej przez 2 tygodnie po wschodach. Osadzenie wysokie (powyżej 11. liścia) przy temperaturze powyżej 22°C. Wysokość wykształcenia pierwszego grona, zależy również od ilości światła. Im jest go więcej tym grona są osadzone niżej. Liczba liści pod pierwszym gronem jest szczególnie ważna w bardzo wczesnej uprawie i powinna wynosić minimum 9. Temperatura w okresie dwóch tygodni po skiełkowaniu nasion wpływa również na liczbę liści między pierwszym a drugim gronem kwiatowym; jeżeli jest zbyt wysoka, to powstaje więcej niż 3 liście. Po wniesieniu roślin do szklarni wskazane jest krótkotrwałe (2-4 dni) utrzymanie temperatury 20°C w dzień i w nocy. Przy pojawieniu się zawiązków grona konieczne jest zróżnicowanie temperatury w dzień i w nocy o 1-2°C. Temperatura podłoża jest równie ważna jak temperatura powietrza. Przez pierwsze 5 dni po wysiewie optymalna temperatura podłoża powinna wynosić 23-25°C. Po wzejściu i rozłożeniu liścieni bardzo duże znaczenie ma obniżenie temperatury podłoża do 16°C. Zbyt wysoka temperatura w tym okresie powoduje nadmierne wyciąganie się części podliścieniowej. Temperatura wewnątrz podłoża powinna wynosić 18°C w ciągu dnia i 16°C w ciągu nocy. Jeśli nie jest możliwe utrzymanie optymalnej temperatury, to wskazane jest obniżenie temperatury powietrza. Przy niedoborze światła i w wysokiej temperaturze powstają grona małe, wysoko osadzone, z małą liczbą źle wykształconych kwiatów. W celu uzyskania rozsady dobrej jakości, przygotowanej do najwcześniejszego sadzenia, niezbędne jest uzupełnienie światła dziennego światłem sztucznym. Rozsada pomidorów wymaga światła o natężeniu min. 4 tys. luksów i natężenia promieniowania fotosyntetycznie czynnego (PAR, Photosynthetic Active Radiation) na poziomie roślin – 16 W/m2. Równomierność oświetlenia powinna być bardzo wysoka (>70%). Standardowe doświetlanie rozpoczyna się po rozłożeniu liścieni przy natężeniu światła poniżej 4 tys. luksów; początkowo przez 8 godzin na dobę, a 3-5 dni przed przez 6 godz. Przez pierwsze 10-12 dni można również prowadzić całodobowe naświetlanie, później kontynuując doświetlanie standardowe. Nowoczesne systemy LED umożliwiają efektywne doświetlanie roślin zarówno w systemie fotoperiodycznym (wydłużanie dnia) jak i kompensacyjnym (wzmacnianie światła dziennego sztucznym). W produkcji rozsad sprawdzają się lampy LED o mocy emitowania 130-180 μmol/s i wydajności (skuteczności) jak najbardziej zbliżonej do wartości światła idealnego tj. 683 lm/W. 2.2. Żywienie rozsady w wełnie mineralnej Najodpowiedniejszy jest wysiew nasion do koreczków zespolonych w format płyty (AO blok) lub paluszków wełny umieszczonych w styropianowych tacach. Przed wysiewem nasion koreczki/paluszki nasącza się roztworem pożywki o EC=1,5 mS/cm i pH 5,5. Nasiona przykrywa się warstwą wermikulitu (3-5 mm) i utrzymuje wysoką wilgotność powietrza, np. osłaniając je folią. W czasie kiełkowania wskazane jest podniesienie temperatury do 27°C, ale tylko jedną noc. Dzięki temu nasiona szybko i równomiernie kiełkują. W okresie wschodów, 6-7 dni od siewu, utrzymuje się temperaturę 24°C. Po wschodach (7-8 dni od siewu), siewki podlewa się i obniża temperaturę do 23°C. Tylko prawidłowo wykształcone siewki przeznacza się do dalszej uprawy. Do pikowania w kostki wełny mineralnej przeznacza się siewki bardziej zaawansowane we wzroście niż w podłoże organiczne. Używa się specjalnych kostek wełny mineralnej, najczęściej o wymiarach 10 x 10 x 6,5 cm, 7,5 x 7,5 x 6,5 cm z otworem o średnicy 2,0–2,5 cm i głębokości 1,5-2,5 cm. Kilka dni przed planowanym terminem pikowania kostki wełny mineralnej nasącza się roztworem nawozów (tabela 2). Ilość roztworu do nasączania zależy od wielkości kostek i rodzaju wełny; przeciętnie wynosi 300-500 ml na kostkę. Kostki rozkłada się na parapetach lub zagonach wyłożonych folią, jedna obok drugiej. Koreczki/paluszki wełny, przenosi się z siewką do kostki. Jeśli siewki mają nadmiernie wydłużoną część podliścieniową to owija się ją ostrożnie wokół koreczka i wciska do kostki. Sprzyja to lepszemu rozbudowaniu korzeni w kostce. Od momentu pikowania siewek do kostek aż do przyjęcia rozsady ogranicza się podlewanie młodych roślin. W początkowym okresie wzrostu, przy krótkim dniu i małej intensywności światła wystarcza jedno podlewanie raz na 2-3 dni. Nadmierne nawilgocenie powoduje zbyt szybkie przerastanie korzeni do spodniej części kostki przy bardzo małym przerastaniu całej objętości kostki. Nadmiar wilgoci w kostce intensyfikuje wzrost wegetatywny i sprzyja występowaniu chloroz. Optymalnym sposobem nawadniania kostek jest system podsiąkowy. W górnej warstwie kostek pozostaje wówczas odpowiednia ilość powietrza, zmniejsza się również porastanie powierzchni przez glony, wątrobowce i mchy, które są atrakcyjnym miejscem żerowania ziemiórek i brzegówek. W okresie przygotowania rozsady stężenie składników w pożywce należy dostosować przede wszystkim do warunków świetlnych (EC wyższe od optymalnego o 0,2 do 0,3 mS/cm przy natężeniu poniżej 8 tys. luksów) i do EC w kostkach. Zalecane stężenia pożywki (EC) w okresie przygotowania rozsady podano w tabeli 2, a zawartości makro- i mikroskładników, w roztworze do nawożenia rozsady pożywką o podstawowym składzie, w tabeli 3. Tabela 2. Zalecane stężenia składników i odczyn pożywki w okresie przygotowywania rozsady do bezglebowej uprawy pomidorów w wełnie mineralnej Okres wzrostu rozsady EC (mS/cm) Odczyn (pH) Wysiew (koreczki, paluszki) 1,5-2,0 5,5 Po wschodach - podlewanie (7-8 dzień) 1,8-2,0 5,5 Pikowanie w kostki wełny (13-16 dzień) 2,3 5,5* Okres wzrostu po pikowaniu 2,5-2,8 5,5 Okres wzrostu po rozstawieniu (mnożarka) 2,8-3,0 5,5 Rozstawienie w szklarni na matach 3,0- 3,2 5,8 Dalszy wzrost przed sadzeniem 3,5-4,0 5,5-5,8 * jeśli odczyn po pierwszym nasączeniu kostek wzrasta powyżej pH 6,2, to należy go obniżyć do pH 5,0-5,3 W czasie wzrostu rozsady należy kontrolować odczyn i stężenie składników (EC) w kostkach. Optymalny odczyn wyciągu z kostek powinien być lekko kwaśny i mieć pH 5,5-6,2. Przy zbyt zasadowym odczynie w kostce należy obniżyć pH podawanej pożywki do 5,4. Zakres stężenia składników w podłożu z wełny mineralnej w okresie przygotowania rozsady podano w tabeli 2.  Wzrost EC w kostkach wskazuje na przesychanie, należy wówczas zwiększyć ich wilgotność.  Wysokie stężenie soli występujące przez dłuższy okres powoduje uszkodzenie korzeni (brązowienie i zamieranie).  Obniżanie się wartości EC wskazuje na nadmierną wilgotność wewnątrz kostek. Skutkiem tego jest przede wszystkim nadmierny wzrost wegetatywny, zahamowanie pobierania składników i słabszy wzrost.  Utrzymywanie wyższej od optymalnej temperatury w kostkach powoduje opóźnienie rozwoju generatywnego.  Zbyt niska temperatura podłoża, poniżej 16°C, osłabia rozwój systemu korzeniowego przy jednoczesnym osłabieniu wzrostu roślin (utrudnione pobieranie fosforu i magnezu).  Utrzymanie optymalnej temperatury wewnątrz kostek zależy (oprócz systemu grzewczego) od temperatury podawanej pożywki.  Utrzymanie wysokiej temperatury powietrza, a niskiej wewnątrz kostek prowadzi do nieprawidłowego wzrostu rozsady i tworzenia wiotkiego pędu. Ilość poszczególnych składników należy dostosować do wymaganych stężeń w poszczególnych okresach wzrostu rozsady. Ponadto trzeba uwzględnić obecność jonu NH4+, która nie powinna przekroczyć 5% ogólnej zawartości azotu, tj. 7-14 mg/l. W okresie przygotowania rozsady stężenie poszczególnych składników dostosowuje się do też do rodzaju światła (przy przewadze światła sztucznego stężenie pożywki powinno być wyższe od optymalnego o ok. 0,2 mS/cm przy równocześnie zmienionej proporcji składników N:K= 1:1,2). Tabela 3. Zawartość składników w pożywce podstawowej w okresie przygotowania rozsady pomidora w podłożach mineralnych. Stosunek Składnik Zawartość (mg/l) pierwiastków Makroelementy azot (N-N03) 190 (N-NH4) 10 N:K = 1:1,1 fosfor (P) 40 potas (K) 220 K:Ca = 1:0,8 magnez (Mg) 50 wapń (Ca) 180 NH4: N03 ~ 1:20 siarka (S-S04) 50 Mikroelementy żelazo_(Fe) 2,0 mangan (Mn) 0,9 bor (B) 0,35 cynk (Zn) 0,30 miedź (Cu) 0,10 molibden (Mo) 0,05 Prace pielęgnacyjne polegają na systematycznym rozstawianiu roślin tak, aby wzajemnie się nie stykały i nie cieniowały. Zagęszczenie siewek podczas wschodów powinno wynosić około 400 szt./m2, a po pikowaniu, zależnie od wielkości kostek 100-140 szt./m2. W końcowym okresie zagęszczenie powinno wynosić około 25 szt./m2. W drugim etapie (rozsada obok otworów) roślin nawadnia się poprzez kapilary systemu kroplowego rozłożonego w szklarni. Przy niskiej wilgotności w kostkach następuje nadmierny wzrost EC prowadzący do uszkodzenia systemu korzeniowego. Niekorzystny jest również nadmiar wilgoci, gdyż sprzyja nieprawidłowemu rozwojowi systemu korzeniowego (system korzeniowy jest w dolnej części kostki i pod kostką, a nie w jej wnętrzu). Z chwilą rozpoczęcia rozwijania się kwiatów należy zwiększyć ilość podawanej pożywki. W czasie sadzenia roślin (ustawianie kostek z rozsadą na otworach w folii) stężenie składników w kostce powinno być wyższe od stężenia składników w substracie uprawowym - ułatwia to i przyspiesza przerastanie korzeni z kostki do podłoża. W okresie przygotowywania rozsady celowe jest stosowanie preparatów stymulujących rozwój systemu korzeniowego.

1. Produkcja rozsady w substracie torfowym Do upraw gruntowych i w substratach organicznych takich jak torf, słoma, trociny, rozsady produkuje się w substratach torfowych, wolnych od patogenów i szkodników, potwierdzone dowodem ich zakupu. Wysadzenie rozsady pomidora pod osłony powinno być przeprowadzone z uwzględnieniem nie przekroczenia progów szkodliwości agrofagów w glebie i w substraty wolne od agrofagów. Gotowe, handlowe substraty torfowe dobrej jakości zawierają składniki pokarmowe wystarczające na 6-8 tygodni wzrostu (nawóz wieloskładnikowy 1,5 kg/m3 i mikroelementy, pH 5,5-6,5). Rozsadę do upraw pod osłonami produkuje się dwuetapowo. Najpierw wysiewa się nasiona do skrzynek wysiewnych, a następnie pikuje do większych pojemników w fazie liścieni z widocznym pakiem liścia właściwego. Najlepsze warunki dla rozwoju korzeni zapewniają pierścienie PE o średnicy (10-12 cm (pojemność 0,6-0,7 dm3) i doniczki PE o średnicy 10 cm (pojemność ok. 0,5 dm3). Po siewie konieczne jest całodobowej utrzymanie temperatury na poziomie 24-25oC i wysokiej wilgotności podłoża. Po wschodach stopniowo obniża się temperaturę, aż do 18- 19oC po pikowaniu. Należy przyjąć za zasadę, że o 2-4oC powinna być niższa temperatura w nocy niż w dzień, w dzień pochmurny niż w słoneczny i podłoża niż powietrza. Zapobiega to wyciąganiu się roślin i poprawia rozwój systemu korzeniowego.